Skip to main content

Full text of "Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich"

See other formats


Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legał copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commcrcial partics, including placing lechnical rcstrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
person al, non-commercial purposes. 

+ Refrainfinm automated ąuerying Do not send automated querics of any sort to Google's system: If you are conducting research on machinę 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributłonTht Goog^s "watermark" you see on each file is essential for in forming peopleabout thisproject and helping them lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legał Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legał. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps rcaders 
discoYcr the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the fuli icxi of this book on the web 

at |http: //books. google .com/l 



Google 



Jest to cyfrowa wersja książki, która przez pokolenia przechowywana była na bibliotecznydi pólkach, zanim została troskliwie zeska^ 

nowana przez Google w ramach projektu światowej bibhoteki sieciowej. 

Prawa autorskie do niej zdążyły już wygasnąć i książka stalą się częścią powszechnego dziedzictwa. Książka należąca do powszechnego 

dziedzictwa to książka nigdy nie objęta prawami autorskimi lub do której prawa te wygasły. Zaliczenie książki do powszechnego 

dziedzictwa zależy od kraju. Książki należące do powszechnego dziedzictwa to nasze wrota do przeszłości. Stanowią nieoceniony 

dorobek historyczny i kulturowy oraz źródło cennej wiedzy. 

Uwagi, notatki i inne zapisy na marginesach, obecne w oryginalnym wolumenie, znajdują się również w tym pliku - przypominając 

długą podróż tej książki od wydawcy do bibhoteki, a wreszcie do Ciebie. 

Zasady uźytkowEinia 

Google szczyci się współpracą z bibliotekami w ramach projektu digitalizacji materiałów będących powszechnym dziedzictwem oraz ich 
upubliczniania. Książki będące takim dziedzictwem stanowią własność publiczną, a my po prostu staramy się je zachować dla przyszłych 
pokoleń. Niemniej jednak, prEice takie są kosztowne. W związku z tym, aby nadal móc dostEu^czać te materiały, podjęliśmy środki, 
takie jak np. ograniczenia techniczne zapobiegające automatyzacji zapytań po to, aby zapobiegać nadużyciom ze strony podmiotów 
komercyjnych. 
Prosimy również o; 

• Wykorzystywanie tych phków jedynie w celach niekomercyjnych 

Google Book Search to usługa przeznaczona dla osób prywatnych, prosimy o korzystanie z tych plików jedynie w nickomcrcyjnycti 
celach prywatnych. 

• Nieautomatyzowanie zapytań 

Prosimy o niewysylanie zautomatyzowanych zapytań jakiegokolwiek rodzaju do systemu Google. W przypadku prowadzenia 
badań nad tlumaczeniEimi maszynowymi, optycznym rozpoznawaniem znaków łub innymi dziedzinami, w których przydatny jest 
dostęp do dużych ilości telfstu, prosimy o kontakt z nami. Zachęcamy do korzystania z materiałów będących powszechnym 
dziedzictwem do takich celów. Możemy być w tym pomocni. 

• Zachowywanie przypisań 

Znak wodny"Googłe w łsażdym pliku jest niezbędny do informowania o tym projekcie i ułatwiania znajdowania dodatkowyeti 
materiałów za pośrednictwem Google Book Search. Prosimy go nie usuwać. 



Hganie prawa 

W ItEiżdym przypadku użytkownik ponosi odpowiedzialność za zgodność swoich działań z prawem. Nie wolno przyjmować, że 
skoro dana łisiążka została uznana za część powszecłmego dziedzictwa w Stanach Zjednoczonych, to dzieło to jest w ten sam 
sposób tralrtowane w innych krajach. Ochrona praw autorskich do danej książki zależy od przepisów poszczególnych lirajów, a 
my nie możemy ręczyć, czy dany sposób użytkowania którejkolwiek książki jest dozwolony. Prosimy nie przyjmować, że dostępność 
jakiejkolwiek książki w Google Book Search oznacza, że można jej użj'wać w dowolny sposób, w każdym miejscu świata. Kary za 
naruszenie praw autorskich mogą być bardzo dotkliwe. 

Informacje o usłudze Google Book Search 

Misją Google jest uporządkowanie światowych zasobów informacji, aby stały się powszechnie dostępne i użyteczne. Google Book 
Search ułatwia czytelnikom znajdowanie książek z całego świata, a autorom i wydawcom dotarcie do nowych czytelników. Cały tekst 
tej książki można przeszukiwać w Internecie pod adresem [http : //books . google . comT] 



I 



y/5i^d>;.r o./('i'^ 



HARVARD COLLEGE 
LIBRARY 






BOUGHT WTTH INCOME 

PROM 1118 BBQUBST OF 

HENRY LILLIB PIERCE 

OF BOSTON 



- N 





KRÓLESTWA POLSKIEGO 

I mm EBAJóf ^wiiMm. 

WYDANY 




Filipa Sulimierskiego, redaktora Wędrowca, magktra nauk fizy- 
czno-matematycznych b. Szkoły Głównej Warszawskiej. 

Bronisława ClliebOWSldegO, magistra nauk filologiczno-histo- 
rycznych b. Szkoły Głównej Warszawskiej. 

Władysława Walewskie go, obywatela ziemskiego, kandydata 
nauk dyplomatycznych Uniwersytetu Dorpackiego. 

- Skład Główny w Redakcyi Wądrowca, ulica Nowy-Swiat Kr. 59. 
(Ei'aków u D. E. Friedleina. Poznań u J. K. Źupańskiego.) 

(Lwów, Gubrynowicz i Schmidt J 



WARSZAWA. 

NAKŁADEM FILIPA SULIMIERgKIEGO i WŁADYSŁAWA WALEWSKIEGO 






a. 



JJLK^UL^ 



L^ 



^03B0JieH0 ĘeesypoK) 
BapmaBa, 21 HoaOpfl 1881 ro;(a. 






li •' 



; '1 



\ 




(Bardzo wiek nazwisk miejseowoćd piszą niekórzy, bez ustalenia pisowni, przez J/., G, lub CA.; dla 
te^ tet nazwisk, którjcbł>j tu nie było, wypada poszukać pod Gs lub (7A.)< 



Ilaag ("niem.), ob. Hag i Hagy, 

llaak (niem.), wś, pow. morąski, sŁ. p. Za* 
lewo. 

Haaks Vorwerk (niem*), folw., pow. mię- 
dzyrzecki, należy do domin. Chociszewa (Knt> 
schkau), 1 dom, 22 mk. Ob. Kutschkau. M. St, 

llaarznen lub Ilaarszen (niem.), ob. Harz. 

llaasenberg (niem.) 1.), wieś, pow. szczy- 
cieński, st. p. Rasząg, 2.) II., ws, dobra ryc, 
młyn, cegielnia, pow. ostródzki, st. poczt, Sea- 
bendorf. 

Haassiien (niem.), ob. Ilas7ii/. 

Haatsch (niem.), ob. Hacs, 

Haba, wieś, pow. nowo-radomski,gm.Prze- 
rąb, par. Kodrąb. 

Haba, niem. Haj\ ob. świeża zatoha, 

llabalina lub Ilabelina nad Dunajcem, przy- 
siółek Wiatrowic w pow. sądeckim, należy do 
par. rz. kat. w Tropiu i ma 187 mk. Mac. 

łlabawetz (niem.), ob. Cliabowiec, pow. ra- 
ciborski. 

Habeltna, ob. llabalina, 

Ilabelschwerdt (niem.), ob. Bystrzyca^ sta- 
cya drogi żel. z Kamieńca do Mittelwalde, o 
113 kil. od Wrocławia. 

Ilaberberg (niem.), ws, pow. człucbowski, 
ob. Owsne ostrowy, 

llaberhorst (niem.), wieś, pow. malborski, 
obejmuje 6 większych posiadłości, 2 zagrodni- 
ków, 10 włók rozl.; 7 kat., 63 ew., 13 menon., 
11 dm. Parafia Tiegenhagen, szkoła Stobben- 
dorf, poczta Nowy Dwór. Od Malborka 4 mile. 

Ilaberki lub Chaberki^ WB kurpiowska, po- 
wiat kolneńskiygm. Czerwone, par. Mały płock, 
nad Pisną. Jako oddzielna całość, mieszcząca 
w sobie osady rolne rodziny kurpiowskiej Gha- 
berków, oddzieliły się od nomenklatury Piasutno 
po 1860 r. Obecnie 139 mr. 91 pręt. (ztąd 60 
mr. 108 pręt. ornych). Por. Giętki. Lud. Krz. 



Ilaberland (niem.), folw. przy wsi Neufeld, 
pow. człucbowski, par. Ekfir, st. p. Biał^bór, 
1 dom, 14 mk. ewang. Ki, F, 

Ilabicht (niem.), ob J astr ząb ^ na Szląsku. 
llabitacya, wś, pow. wilejski, o 49 w. od 
m. Wilejki, 2 okr. adm., 20 dm., 173 mk. 

Ilabkowce, Hapkowce^ Chabkowce^ wij pow. 
liski, par. rz. kat. Hoczew, gr. kat. Cisną, o 5.6 
kil. od Cisny. Większa własność należy do br. 
Fleminga. 

Ilabola, Hauel, ob. Cliab&ioa, 

Ilabowetz (niem.), ob. Chabowiec, 

Habówka, Cliabówka (z Holendrami), wieś, 
pow. myślenicki, par. Rabka, ma drewnianą 
kaplicę i 531 mk. Położenie górzyste, świer- 
kowe lasy. Mac. 

Habówka, wś słowiańska w brabstwie o- 
rawskiem czyli na Podhalu orawskiem (^Wę- 
gry); w dystrykcie Podzameckim (Arva-Varal- 
ya), nad ujściem potoku Błatnej (Błotnej) do 
Studzieńca (Studeni p.). Jedna część wsi roz- 
łożyła się w dolinie pot. Błatnej, druga nad 
Studzieńcem. Wzniesienie południowego końca 
wsi 730 m. (szt. gen.), 706'52 m. (Wahlen- 
berg), 732 m. (Oesfeld), 719 m. (Steczkowski). 
Kościół łać. p. w. N. M. P. Bolesnej w miejscu; 
zbudowany r. 1787, posiada metryki chrztu od 
tegoż roku, zmarłych zaś od r, 1716. Patronat 
pełni fundusz religijny. Liczy 926 mk., mię- 
dzy nimi 830 wyzn. rz. kat., 91 schyzm., 6 ży- 
dów. Do parafii habowieckiej należy Żubereo 
z kościółkiem filialnym p. w. św. Wandalina, z 
Leśniczówką i Polankami; razem cała parafia li- 
czy 1902 dusz rz. kat., 3 prot., 17 żydów, 219 
szyzm. W parafii znajduje się kapliczka, w 
płn. stronie wsi, p. w. św. Magdaleny. Stacya 
pocztowa Kubin Dolny. Br. G. 

Habracicy, niem. Ebersbach, wieś w pow« 



Słownik OeograAemy— Zeuyt XXV, Tom UL 



6 



Hab. 



Had< 



7.gorze1!Gkim okr. reg. lignicklcgo, w par, kat. 
Zhorjelc. 

Ilaby, W8, pow. wilejski, własność Oskier- 
ków, ma zarząd gminy, liczącej niegdyś 200 
chat, 1674 rak. 

llabziii, wś, pow. warszawski, gm. Jezior- 
na, par. Słomczyn. W 1827 r. było tu 11 dm., 
87 mk. 

Ilabziiiek, wieś, pow. warszawski, gm. Je- 
ziorna, par. Słomczyn. W 1827 r. było tu 6 
dm., 50 mk. 

llabżany, węg. Boki, wś w lir. szaryskiem 
(Węg.), piękny park i budynki gospodarcze, 
wyrób smacznego sera, wzorowe gospodarstwo, 
olejarnia, urodzajna gleba, łąki, pastwiska, 
252 mk. " U. M. 

Ilaó 1.), wś i dobra w pow. borysowskim. 
niegdyś mieli tu schedę benedyktyni wileń- 
scy, która po kasacie klasztoru stała się wła- 
snością skarbu; dwie inne schedy jeszcze w r. 
1847 należały do Bielińskich i Puzynów, 
Scheda Bielińskich zwała się starostwem. Hać 
od roku 1875 jest własnością urzędnika Kar- 
cowa; dobra mają obszaru przeszło 10,300 mr. 
2.) II. -wielka, pow. piński, gm. Święta Wola 
i H.-mała, tamże. II. wielka ma 211 mk., ma- 
ła mieszk. 59; obie wioski w 1 okr. polic, i o- 
bie należą do Pusłowskich. Al, Jel. i A'^. M, 

Ilae, rzeka niewielka, błotnista, bierze po- 
czątek w zachodnio-połndniowej stronie pow. 
ihumeńskiego w moczarach okolic wsi Xieżuw- 
ki; kierunek ma przeważnie południowy, zasi- 
lona kilku pomniejszemi błotnistemi rzeczkami, 
pod wsią Rudnią rozlewa się w jeziorko. Tu 
obraca młyny i folusze i ubiegłszy jeszcze 
wiorst kilka, wpada do rzeki Wołmy z lewej 
strony. Długość rzeki od początku do ujścia 
około dwóch mil; dość jest rybną, a nad brze- 
gami obłite łąki. Al. JeL 

llać, błoto w pow. kijowskim, niedaleko wsi 
Litwinówka, 8 w. dł., 150 saż. szer. (Fundu- 
klej. Gub. kijowska). 

Ilaciee, wieś poleska w pow. ihumeńskim, 
w okolicach Ilawanicz, ma osad 10. 

Ilaci^zczc 1.), dwie niewielkie wsie i fol- 
warki w pow. nowogródzkim, w okolicach 
Stwołowicz; iblwarki są dziedziczną własnością 
rodziny Ifacickich, jeden z nicli ma obszaru 
300 mr., drugi około 370 mr. w glebie dobrej. 
Jest tu kaplica katolicka parafii Kroszyn, daw- 
niej byłej parafii Stwołowicze. 2.) II., folw. 
niewielki w pow. nowogródzkim, dziedzictwo 
Szpegalskich, obszaru około 370 mr. Al, JeL 

IIaćkó%vka i Rudnia Haókowska, dwie wsie, 
pow. żytomierski, nad Irszyoą, przeważnie w 
gruntach gnejsowych, ma skały labradory- 
towe. 

llaciik, wś poleska z kilkunastu osad wiej- 
skich składająca się w połud. stronie powiatu 
4 umeńskiego, niedaleko granicy pow. słuckie- 



go, w okr. policyjnym pierwszym uździeńskim; 
przy najokropniejszej i jedynej drodze idącej 
przez niedostępne bagna z miasteczka. Łoszy do 
Karaczowszczyzny i Hreska. Jest to najodlud- 
niejszy zakątek, a lud miejscowy, obrosły koł- 
tunamiy brudny, żyje prawie w półdzikim sta- 
nie. Trudno uwierzyć, aby śród ucywilizowa- 
nego społeczeństwa istniały takie półdzikie o- 
sady; lecz Polesie gub. mińskiej obfituje w nie, 
i tu szerokie leżą pola dla kultury ducha ludz- 
kiego. AL JeL 

Ilaez, niem. Haatschy dobra z folw. Karło* 
wice, pow. raciborski, ma 116 osad, 4000 mr. 
rozl., szkołę 2'klasową i kościół par. wzniesio- 
ny 1731 r. F. S. 

Haczów, wś nad Wisłokiem^ 284 m. n. p. 
morza, w pow. brzozowskim, założona przez 
Kazimierza W. jako kolonia niemiecka Hans" 
hoff lub Hatahoffy ma parafią rzym, kat., utwo- 
rzoną przez Władysława Jagiełłę w r. 1388, 
który nadał kościołowi dwa łany frankońskie 
roli. Kościół teraźniejszy drewniany został 
zbudowany na miejscu dawnego spalonego r. 
1624 przez Tatarów. Ludność mówiła według 
aktów biskupich jeszcze do r. 1604 po niemie- 
cku, dzisiaj używa języka polskiego a pocho- 
dzenie okazuje się jeszcze w nazwiskach nie- 
mieckich. Trudni się tkactwem, furmaństwem, 
haftem, H. ma 2150 mieszk. rzym. kat., 489 
gr. kat. i 50 izrael. (wielu cyganów); ma szko- 
łę ludową i dom ubogich, zostający pod zarzą- 
dem gminy. Wielka pos. (Frań. z Urbaniec 
Urbański) wynosi 267 m. n. a. roli, 32 m. ogr. 
i łąk, 28 m. pastw, i 68 m. lasu; mniejsza pos. 
2586 m. roli, 463 m. ogr. i łąk, 674 m. pastw, 
i 334 m, lasu. Parafia haczowska leży w dye- 
cezyi przemyskiej, dekanacie (rzym. kat.) ry- 
manowskim. Mac, 

Ilaezyska, wieś, pow. hrubieszowski, gm. 
Mołodziatycze, par. Trzeszczany. 

lladaszyka, ob. Dohrydzień. 

IIaderwaldhaiJ8 (niem.) lub Lindenhof, os., 
pow. frydlądzki, st. p. Domnowo. 

Ilailiacz, ob. Iladziaoz, 

Iladik, pustkowie pod wsią Kutschau, pow. 
lubliniecki. 

IIadikfalva (z Turnestiem), wś, pow. sere- 
cki na Bukowinie, ze stacyą pocztową, o 8 kil. 
od Radowiec, należy do parafii greckiej nie- 
unickiej Satulmare i stanowi od czasów Józefa 

11 gminę madjarską. Jest też tu st. dr. żelaz- 
nej Iwowsko-czerniowiecko-suczawskiej, mię- 
dzy Budą a Istensegits, o 325 kil. od Lwowa, 
zwana H.-Badautz. F. S. 

Iladle 1.) kańczuckie, wieś w pow. łańcu- 
ckim, należy do parafii rzym. kat. w Manaste- 
rzu a urzędu poczt, w Kańczudze, zkąd jest o 

12 kil. odległą. Liczy 436 mieszk. rzym. kat. 
wyznania. Większa pos. wynosi 12 m. n. a. 
roli i 1 26 m. lasu; mniejsza pos. 498 m. roli, 



Had 



Haf 



47 m, łąk i ogr.^ 36 m* pastw, i 53 m. lasu. H. 
zostało założone przez bojara ruskiego Ładomi- 
ra Wołoszyna, który otrzymał od Władysła- 
wa Opolozyka w grudnia 1 377 r. pustynię 
^Hodle pole/' aby na niej osadził wieś na pra- 
wie wołoskiem. (Lewicki A. dr., Obrazki Prze- 
myśla, sir. 128). 2.) Il.-szklarskie, wieś nad 
Mleczką, koło Szklar, w pow. rzeszowskim, w 
okolicy pagórkowatej, 338 m. n. p. m., należy 
do parafii rzym. kat. w Jaworniku, gr. kat. w 
Tarnawce a urzędu poczt, w Dynowie, zkąd 
jest o 15 kil. oddaloną, ma 417 mieszk. rzym. 
kat. i 1 72 gr. kat. wyznania. AYiększa pos. 
wynosi 318 ra. n. a. roli, 58 m. ogr. i łąk, 31 
m. pastw, i 785 m. lasu; mniejsza pos. 632 m. 
roli, 102 m. łąk i ogr., 44 m. pastw, i 100 m, 
lasu. Mac, 

Iladomce, ob. Gadomce. 

Iladra (niem.), kol., pow. lubliniecki, par. 
Sodów, o 1.75 mil od Lublińca, ma 10 osad, 
80 mr. rozl. Por, Droniowke. F. S. 

lladasEOWce, wog. IIadusfalva^ niem. He- 
delsdorf, wici, w hrabstwie spiskiem (Węgry), 
w dorzeczu Hornadu, w dystrykcie szczawni- 
ckim, od Czwartku 4 kil. na południe, a od 
Nowej wsi (Igló) na półn.-zach. 7 k-l. i pół. 
Należy do parafii w Letanowcach, 2 kil. odle- 
głych. Liczy mk. 136, między nimi kat. łac. 
115, ew. 3, nieunit. 6, żydów 12 (Szem. dyec. 
spiskiej r. 1878). Stacya poczt. Br. O. 

lladiitóir, zasc szlach., :pow. ihumeński, 
u zbiegu rz. Ihumenki z Bołóczanką, ma osad 
12. Jestto ustronie w glebie dość żyznej, ma 
łąki obfite, lecz położenie głuche, śród lasów 
i bagien. W okolicy leżą dwie wsie szlach. 
swano Francuska Grobla, pamiętne w dzie- 
jach miejscowych. AL Jel. 

lladycz, rz., ob. Udycz. 

Iladyczewka. Tak na Ukrainie zowiąsię 
niektóre uroczyska. 

lladykówka, wś, pow. kolbuszowski, par. 
Cmolas, st. p. Majdan, ma 532 mk. i kasę po- 
życzkową gminną z funduszem 421 zł. w. a. 

Hadyłowicze, ob. Hadsihtctcze. 

lladyńkowce, wieś, pow. husiatyński, od- 
dalona o 4 kil. od urzędu poczt, w Probużnio, 
przestrzeń pos. wiek. 1653, w tem 686 mr. la- 
su; posiadłość mniejsza 1347; ludności rzym. 
kat. 241, należących do rzym. kat. parafii w 
Żabińcach, wiosce o ćwierć mili oddalonej; gr. 
kat. 840 mających parafią w miejscu należącą 
do dekanatu husiatyńskiego, diecezyi lwow- 
skiej; do tej parafii należy filia Szwajkowce z 
361 parafianami. Należy do sądu pow. w Kopy- 
czyńcach. Jest tu szkoła etatowa 4-klasowa o 
2 nauczycielach, należy do rady szkolnej okr. 
w Trembowli, i kasa pożyczkowa z kapitałem 
2828 złr. w. a. Właściciel większej posiadto- 



nowski, gm. Olszanka, par. Hadynów. Jest ta 
kościół par. drewniany, dawniej filia parafii 
Łosice (od 1513), erygowany 1413 r., mo- 
I drze wio wy, trwały. W 1827 r. było tu 15 
dm., 79 mk ; obecnie liczy 13 dm., 108 mk., 
gruntów włość. 200 mr. a folw. 313 mr. Par. 
H. dek. konstantynowskiego, daw. dek. janow- 
skiego, liczy 1290 dusz. 

Iladyszów, ob. Adyszów, 

Iladziacz (po małorusku Iladjacz), miasto 
powiatowo gub. połtawskiej, nad rzeką Psoł, 
9022 mk., 1195 w. od Petersburga a 111 od 
Połtawy odległe. Stacya pocztowa, 4 jarmar- 
ki na wódkę i bydło. H. słynie z ugody 1658 
roku z Wychowskim. starostwo niegi*odowe 
hadziackio w Ukrainie zadnieprskiej, założone 
w roku 1634 przez polaków, stanowiło uposa- 
żenię buławy hetmańskiej. W roku 1661 skła- 
dało się z miasta H. nad rzekami Psiołką i 
Grunią, o 15 i pół mil od Połtawy, z przylo- 
głościami z dzierżawy mirhorodzkiej. Ńa sej- 
mie roku 1661 stany rzeczypospolitej nad^y 
na własność całe to starostwo Jerzemu Chmiel- 
nickiemu, hetmanowi wojsk zaporoskich. Na 
sejmie warszawskim z r. 1775 przez oddzielną 
konstytucyą wyznaczono komisyą z 16 urzęd- 
ników kor. dla ostatecznego załatwienia spo- 
rów między Tadeuszem Przyłuskim, starostą 
jeszcze hadziackim, a jego pasierbami Olędzki- 
mi o gwałtowne wypędzenie z dóbr. 

Iladzibejówka, ob. Hdlsbijówka. 

lladziłowicze, wś, pow. rohaczewski, 2 
okr. adm., st. p. przy szosie warszawski- mo- 
skiewskiej, niedaleko Ilohaczewa i Dowska, 
300 dusz męz. prawoeł. Szkoła, cerkiew mu- 
rowana. E. E. 

Iladzin, wielkie błoto i moczary w powie- 
cie słuckim, o milę na płd. od Deniskowicz, 
mają łączność za sławnem błotem hryczyu- 
skiem. Al. Jel. 

Iladziwla, albo Klinowo^ mały zaśc. pole- 
ski we wsch. stronie pow. borysowskiego, nad 
rzeką Essą z prawej strony, ma 3 osady. 

lladzybej, ob, Chadżyhej, 

IlaedeLsdórf (niem.), ob. Iladuszowce. 

Ilaehiicheii (niem.), ob. Wosyk (łuż.). 

]Iaeker8kaiii|ie (niem.), os., pow. gdaa« 
ski, st. p. Stutthof. 

Haf (niem.), ob. Świeca zatoka. 

Ilaferbeck (niem.), wieś, dobra i leśnictwo, 
powiat iławski (Pr. Eylau), stacya pocztowa 
Uderwangen. , 

Ilafestrom (niem.), os. pod Królewcem. 

Ilaffkrug (niem.), os., pow. malborski, st. 
p, Stutthof. 

Ilafka, potok podgórski, w hr. spiskiem, 
wytryska w obr. gm. Lechnicy, w południo- 
wej jej stronie, na granicy z gm. Hatką (ob.); 



ici Alfred Cielecki. B, R. | płynie przeważnie na północ, przeżyna wieś 

HadynóWi wś i folw., powiat konstanty- 1 Łecbnicę i w Lechnicy Niźniej wpada z pra« 



8 



Hag 



HaJ 



wego brzegu do Danajoa, naprzeciw Sromo- 
wiec niźoioh. Długość bieg^ 4 kil. Źródła jej 
znajdują się w dolince, nad którą od zachodu 
panuje wzgórze Ogbort (Ogwart, 789 m.), a 
od wschodu Gryglów (798 m.). Br. G. 

Hafka, WQg. Havha^ wieś słowacka, w hr« 
spiskiem (Węgry), w dystrykcie starowiej- 
skim, w dorzeczu Dunajca, nad potokiem Jor- 
dańcem; od Starej wsi 6 kil. na połud.-wsch.; 
od gościńca Starowiejskiego 3 kil. na wschód. 
Leży ona na płn. stokach Magóry spiskiej. Od 
zachodu graniczy z wsiami Giblem i Hanu- 
szowcami, od północy z Starą wsią i Łechnioą, 
a od wsch. z Rycbwałdem. Na granicy rych- 
wałdzkiej wzgórze Kreisberg (829 m.); na gra- 
nicy półn. od Lechnicy wzgórze Ogbort (789 
m.), na zach. na granicy gibelskiej wzgórze 
Wyżnie Kąty (812 m.). Wzniesienie wsi sa- 
mej czyni 633 m. Znajduje się we wsi kaplica 
pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia N. M. 
P., należąca do parafii łacińskiej w Bychwał- 
dzie, odległej niespełna 3 kil. Liczy mk. 199, 
między nimi 173 rzym.-kat., 4 żydów i 22 
szyzm. St. p. Starawieś. Br. G, 

Hag, niem. Haag, przedmieścia miast Woje- 
recy w pow. wojereckim i Warta w pow. ząb- 
kowickim na Szląsku. 

llagelsberg (niem.), dobra, pow. ragnecki, 
st, p. Ragneta. 

Hagelsberg (niem.), ob. Jagielouoa góra. 

Ilagen (niem.) 1.) nadleśnictwo królewskie, 
pow. świecki; powiększone i tak nazwane r. 
1868, przedtem zwało się po niem. Biilowshei- 
de; ob. Przetbodnik. 2.) II., dawniej Bącka hu- 
ta, leśnictwo należące do nadleśnictwa rs^ądo- 
wego w Mirachowie, pow. kartuski, dom 1, 
mk. 5, parafia i poczta Sierakowice, szkoła 
Szopa. KL F. 

Uagenau (niem.), ob. Hajnowo. 

Hagenhorst (niem.), wieś, pow. węgobor- 
ski, st. p. Kruklanki. 

Ilagenort (niem,), wieś włość, i nadleśni- 
ctwo w pow. starogrodzkim, ob. Osieczno. 

Hagy, Sagif Haghi, Haag^ w hr. spiskiem, 
ob. Oaje. 

Ilaha (niem.), ob. Phmnica, na Szląsku. 

Uabiienberg (niem.), ob. Kaponica na Łu- 
życach. 

Habnenspring (niem.), struga, ob. t. II, str. 

339. 

Ilabnfler (niem.), leśnictwo, pow. wałecki, 
st. p. Słopanowo. 

Uabnvorwerk (niem.), folw. Kolnowic, 
pow. prądnicki. 

Hainan (niem.), ob. Hajnów. 

Hainbucbeiiwerder (niem,), os., pow. we- 
lawski, st. p. Tapiawa. 

llainitz (niem.), ob. Hajnicy (łuż.). 

Ilaitowki, węg. Hajtutka (Hajduka, Hajtu- 
zska), wieś w hr. szaryskiem (Węg.) nad rzeką 



Popradem i na granicy Spiża, lasy, młyny wo- 
dne i tartaki^ 293 mk. //. M. 

Iląi..., ob. Gaj... 

Ilaj (łuż.), niem. Grunbusoh, niedaleko Ka- 
minau w Saksonii. 

Iląjczyny, wieś, pow. łaski, gm. Wygieł- 
zów, ob. Chajczyny. 

Iliydainacki las, ob. Czerpowody. 

Iląjdainaki, ob. Froskirówka. 

Iląidasz, przysiółek Żeglic, pow. krośnień- 
ski, w okolicy górzystej na lewym brzegu Ja- 
siołki. Mac. 

lląjdaszek, wieś, pow. pińczowski, gmina 
Kliszów, par. Kije. Odl. 8 w. od Pińczowa 
przy szosie z Kielc do Pińczowa. W 1827 r. 
było tu 8 dm., 67 mk. 

Hajducki Ostrów, na Dnieprze u ujścia 
Taśminy. 

Hajduk, niem. Heiduk, 1.) Dolny //., wieś i 
dobra, pow. bytomski, par. Łagiewniki górne, 
przy dr. żel. z Król. Hufcy do Mysłowic; wieś 
ma 85 osad, 806 mr. rozl. a folw. 600 mr. 
rozl. 2.) Górny H., wieś, dobra i kolonią (Kali- 
na), pow. bytomski, tuż pod Świętochłowicami. 
Folw. ma 400 mr. rozl. a wieś 36 osad, 1 59 
mr. rozl. Jost tu kopalnia węgla, wielka pie- 
karnia parowa i łomy piaskowca. F. S. 

IliUduk-Zeliska, przys. Krowicy. 

Iląfduka, ob. Haitowki. 

Hajduki, wieś rząd., pow. wilejski, o 68 w. 
od Wilejki, 3 okr. adm., gm. wołkołacka, 4 
dm., 42 mk. kat. (1866). 

Hajduki, przys. Chmielnika, pow. rzeszow- 
ski. 

HąjdukoWa Słoboda, wieś poleska w po* 
wiecie ihumeńskim, na północ o 6 mil od Ihu" 
menia, w okolicach Rawanicz położona w gm. 
biliczańskiej; liczy 10 osad wiejskich i mianu- 
je się okolicą. Niektórzy włościanie mają grun- 
ta własne, wynoszące prawie do 100 mr. 

Hajdukowa, wś w pow. witebskim nad 
Łososina. 

Hąidukówka 1.) zaśc. rządowy nad rzeką 
Syozewką, pow. wilejski, o 69 w. od m. Wi- 
lejki, 1 okr. adm., przy b. drodze pocztowej z 
Wilna do Mińska, 3 dm., 14 mk. prawosł. 2.) 
H., wieś, pow. czerykowski, z kaplicą katol. 
filialną parafii iwandarskiej. 

Hąidukówka, przysiółek Stróży, powiat 
myślenicki, nad pot. Ziębówką, dopływom lia- 
by, w okolicy górzystej, śród świerkowych 
lasów. Mac. 

'Hajdukowszczyzua, zaścianek włościań- 
ski, pow. oszmiański, 3 ukr. adm., od Oszmii- 
ny o w. 45, od Dziewieniszek 28, dom 1, mk. 
katol. 10 (1866). 

Hajdzie, czyli Gajdzie, wś rządowa w pow. 
lidzkim, 5 okr. adm., od Lidy w. 35, od Ejszy- 
szek w. 5, mk. 13 wyzn. rzym.-kat. (1866). 

Ilajećkowszczyzna, zaśc. szlach., powiat 



Ha] 

Awieotański, 4 okr. adm., o 54 w. od Swieoian, 
3 dm., 25 mk. kat. (1866). 

Hąjkowce 1.) folw., należący do Moraw- 
Bkich, pow. lidzki, 4 okr. adm., od Łidy odl. 
w. 52, od WasiliBzek w. 18, mk. wyzn. praw. 
15, rzym. katol. 9, izraelitów 12. 2.) H., wś 
włościańska, w tymże pow. i okr. adm., od 
Lidy odl. w. 58, od Wasiliszek w. 23 i pół, 
dm. 2, mk. wyzn. rzym. katol. 7, prawosła- 
wnych 8 (1866). 3.) H., folw. w pow. nowo- 
^ódzkim, dziedzictwo Kobylińskich, ma ob- 
8zam około 275 mr. w glebie dobrej. Al, Jel. 

Hąikowszezyzna, folwark dóbr Horodno, 
powiat lidzki, z jprawej strony drogi z Wasi- 
liszek do Wilna, 4 okr. adm.; odl. od Łidy w. 
36, od Wasiliszek w. 4, mk. wyzn. rzym. kat. 
63. izraelitów 7 (1866). Roku 1696 dziedzic- 
two Wład. Jana Narbutta, podkomorzego li- 
dzkiego. 

Hąina, starożytna historyczna osada nad 
rzeką tegoż nazwiska, niegdyś własność wiel- 
kich książąt litewskich w kraju mińskim; od 
roku 1569 gdy regulowano województwa li- 
tewskie, do roku 1795 w województwie i po- 
wiecie mińskim, a odtąd i teraz w gubernii 
mińskiej, na południc wo-zachodnim krańcu po- 
wiatu borysowskiego o 50 w. od Borysowa 
położona. Miejscowość piękna, górzysta, w 
glebie dość dobrej. Kronikarze nasi, wspomi- 
nając HajnQ już w wieku XIV, mianowicie 
Dług'^8z w księdze X-tej, Kromer w księdze 
15-tej, Stryjkowski w tomie Ilim w rozdzia- 
le V-tym a Bielski Marcin w 3-ciej księdze, pi- 
szą o erekcyi kościoła bajońskiego przez Ja- 
giełłę dokonanej; lecz kiedy Kromer kładzie 
ten fakt pod rokiem 1386 (ob. w oryginale 
str. 356 a w tłomaczeniu Błaz. str. 414, wyd. 
Boi.) to Długosz (ob. str. 112), Stryjkowski 
(ob. str. 80 wyd. 1846 r ) i Bielski (ob. str. 
233 wyd. Bohomolca) o rok go później zazna- 
czają. Muiejsza zresztą o małą różnicę kroni- 
karską w czasie, wszakże rzecz pewna, iż 
świątynia bajońska należy do pierwotnych 
fundacyi Jagiełły, że była jedną z siedmiu, 
które ten król zaraz po wprowadzeniu chrześ- 
ciaństwa w Litwie wzniósł na miejscu pogan • 
skich ołtarzów i funduszami opatrzył, a za- 
cnej pamięci królowa Jadwiga aparatami i 
srebrem obdarowała. Wkrótce potem W. Ks. 
Witold nadał kościołowi hajeńskiemu znaczne 
dość dobra Kociole; zaś w roku 1514 Zygmunt 
stary, przybywając z Borysowa do Hajny na 
trzydniową dewocyą, z pocztem panów i ry- 
cerstwa, z powodu świetnego zwycięstwa od- 
niesionego przez księcia Konstantego Ostrog- 
ekiego pod Orszą, grzebał ciała poległych tam 
bohatersko kilku wiernych sług swoich, a na- 
stępnie kościół darami królewskiemi, nowemi 
gruntami uposażył i przywilejem zabezpieczył. 
Pierwotna świątynia jagielońska, z drzewa bu- 



Haj 







dowana, przetrwawszy cztery wieki, gdy upa* 
dać zaczęła, staraniem dwóch z rzędu gorli- 
wych proboszczów: Tyszkiewicza i Cydzika 
wzniesiona wspaniale na nowo z muru i wy- 
święcona w roku 1788 przez Tadeusza Buka* 
tego sufragana żmudzkiego. Lud okoliczny do 
obrazu N. F. bajońskiej zawsze przywięzywał 
wielką wagę i w starych księgach nabożnych 
znajdujemy pieśni o Hajnie i adoracye speoy- 
alue tego miejsca. Mury bajońskiej świątyni 
do dziś dnia istnieją, atoli nabożeństwo katoli- 
ckie po roku 1865 ustało, bo kościół zamie- 
niono na cerkiew; parafią liczącą do 6000 dusz 
dołączono do łohojskiej i innych, zaś pamią- 
tki uległy rozproszeniu. W kościele hajeńskim 
do chwili kasaty, z mocy obligacyi pierwo- 
tnej, dwa razy w tygodniu odprawiały się 
msze żałobne za duszę W. Ks. Witolda. Los 
funduszów kościoła równie uległ przemianom, 
zapis bowiem Witoldowy, mianowicie: dobra 
Kociole, przywłaszczyła była kapituła mińska, 
a nadania protoplasty Jagielonów i Zygmunta 
I-go po roku 1833, gdy kasowano dobra du- 
chowne, przeszły na rzecz skarbu. Dobra ba- 
jońskie, jak inne królewszczyzny Rzeczypo- 
spolitej, w swoim czasie zamienione na staros- 
two, stały się ciągłą dzierżawą szlachty. W 
pierwszej połowie wieku XVII hajeńskim sta- 
rostą był możny pan, Mikołaj Sapieha, woje- 
woda nowogródzki, sławny wiarą w gusła i 
procesem głośnym na całą Litwę z mniemany- 
mi czarownikami, n^e których wyjednywał de- 
kreta śmierci przez spalenie w Nowogródku, 
(ob. Arch. Sbor. Wil. t. III, str. 164). W roku 
1717 H. płaciła hiberny na wojsko 400 złotych 
(ob. Vol. Leg. VI, str. 189, szpalta 370). W 
trzeciej ćwierci XVIII stulecia starostwo ba- 
jońskie trzymał, wraz z króle wszczyzną Bu- 
chnowską, Michał Wołodkowicz, lecz gdy w 
skutek dyferencyi granicznych starosta miał 
ciągłe zwady z sąsiadami, zapadła więc w ro- 
ku 1775 uchwała sejmowa, nakazująca wyzna- 
czonym komisarzom starostwo bajońskie roz- 
graniczyć, krzywdy rozsądzić i powetować 
(ob. Vol. Leg. t. VIII, str. 520, szpalta 829). 
Po zaborze kraju starostwo zostało własnością 
skarbową, składało się ono z 8-miu wiosek i 
liczyło przeszło 450 mieszkańców włościan 
płci męzkiej. W Hajnie miał schedę terytori- 
alną opat bazylianów mińskich, Antoni Lubie- 
niecki, i w r. 1750 na tej części uczynił zapis 
bonifratrom mińskim w ilości 800 złotych. Za- 
pis ten następnie przeszedł do skarbu, a trzech 
włościan osiadłych aż do ich usamowolnienia 
było własnością duchowieństwa prawosławne- 
go. Teraz samo miasteczko Ilajna ma około 
400 mieszk., posiada zarząd gminy bajońskiej, 
do której należy 41 wsi z 2950 włościan płci 
męzkiej. Ludność trudni się przeważnie rolnic- 
twem. Nareszcie musimy zaznaczyć, iż tu w 



n 



10 



HaJ 



miasteosku fttaroioińBkiem urodził sio w roku 
1793, z o]oa anickiego księdza, znakomity da- 
ohem obywatelskim, nauką i dowcipem, autor 
i poeta Ignacy Szydłowski, dzielny członek 
„Szubrawców*' występujący w Brukowcu i w 
Tygodniku wileńskim pod pseudonimem „Gul* 
bi". A. JeUhi. 

Hąjna, piękna i bystra rzeka w powiecie 
borysowskim, prawy dopływ Berezyny. Ma 
poozątek w okolicy miasteczka Hajny na pod- 
górzu, płynie z początku w kierunku południo- 
wo-wschodnim i w pobliżu wsi Sutoki, przyją- 
wszy w siebie wody rzeki Cny, zwraca się od- 
raza na północ i ubiegłszy tak mil od 4 — 5 
wpada do Berezyny o wiorst 20 powyżej Bo- 
rysowa, o 3 w. wyżej wsi Wesołowo, wprost 
folw. Kryczyn. Ten zwrot gwałtowny Hajny 
w stronę północną jasno wskazuje niekorzys- 
tne pochylenie tej części kraju, jakoż rzeczy- 
wiście klimatyczno warunki tu są odmienne; 
zauważono w całej okolicy w porównaniu do 
innych obniżkę temperatury w ogóle i ostre wia- 
try, promienie bowiem słoneczne padają na ową 
płaszczyznę kraju ukośnie^ wiatry zaś półno- 
cne łatwo wyziębiają zwróconą ku sobie. 
Ztąd też jak smadczy E. Tyszkiewicz, nazwa 
miasteczka Ziębina, położonego w stronie uj- 
ćcia Hajny, kędy uparte zimnico zwykłą są 
chorobą mieszkańców (ob. Opis pow. borys. 
str, 131). Długość rzeki wynosi około mil 
trzynastu, dość jest rybna, w górnym biegu 
ma brzegi malownicze, a od zwrotu na północ 
obfituje w łąki i bagna i tu w ostatnich dniach 
listopada 1812 r. w okolicach ujścia Hajny do 
Berezyny spełniły się straszne wypadki w 
czasie rejterady francuzów z pod Borysowa na 
Ziębin i dalej. Dno ma kamieniste w niektó- 
rych miejscach bagniste. Wyżej wsi Antopola 
na dnie rzeki znajdują się ogromne kamienie, 
które nie małą są przeszkodą dla spławiania 
drzewa. Dolina Hajny od początku do wsi Au- 
topól wazka i ściśnięta wzgórzami; od wsi zaś 
Antopol rozszerza się i ku końcowi dochodzi do 
4 wiorst szerok., wszędzie bagnista i trudna 
do przebycia. Na Hajnie są 4 młyny i 2 wia- 
traki a przy wsi Rudki była niegdyś fabryka 
żelaza wytapianego z rudy znajdowanej na 
brzegach tcjio rzeki; fabryka ta dzisiaj nie is- 
tnieje. Fo Hajnic spławia się drzewo, dziś w 
małej ilości, ponieważ lasy przyległe zniszczo- 
ne; spław zaczyna się od wsi Antopol o 45 w. 
od ujścia. Płynie krętem korytem a na wiosnę 
rozlewa Eseroko, po brzegach obszerne łąki ob- 
fitujące w bujną trawę. Z prawej strony Haj- 
na przyjmuje rz. Msiaż a z lewej Onę. Według 
Zielińskiego dopływy Zajelijanka, ITsiaż, De- 
rożnia z prawej strony, a z lewej Gna, Łowo- 
Bzynka, Studzienice, Piadynka i Hniuta. 
< Hąjnicy (łuż.), niem, HainiUy wieś w pow. 
biedyszyńskim w Saksonii, 105 mk, 



Ha}. 

Hajnik, potok górski w tfagórsse spiskiej, 
w obr. gm. Toporoa (Topórcz); po krótkim, w 
kierunku wschodnim płynącym biegu, wyno- 
szącym 2 kil.« łączy się z potokiem Malter- 
grund i tworzy rzekę Toporzec, lewy dopływ 
Popradu. Br, O. 

Iląjiiin, wś poleska, pow. słucki, z prawej 
strony drogi klecko-pińskiej, o 2 mile od st. p. 
Sieniawki, 17 osad. Al, JeL 

Iląjuów, niem. Hainau, miasto na Szląsku 
w okr. reg. lignickim, pow. złotogórsko-hajno- 
wskim, o 1 1 mil od Wrocławia, o 2 i pół od 
Łignicy, nad rz. Deichsel. Książę Bolesław III 
nadał H. prawo miejskie lignickim 1333 roku; 
1428 r. splądrowali miasto husyci, roku 1642 
Szwedzi. 1813 Francuzi. Bywają w H. 4 jar- 
marki. Od H. do Spitzberga wzdłuż rz. Deich- 
sel ciągnie się jednym rzędem 11 wsi, razem 
do 8000 mk. 

lIąjnowo« niem. Hagenau^ wś, pow. morą- 
ski, st. p. Q,uittainen. 

Iląjowe, wzgórze lesiste w pow. doliniań- 
skim, w obr. gm. Turza Wielka, na wschód od 
niej. Lu, Dz. 

Iliyowniki, wś i folw. w północno-wschod- 
niej stronie pow. zamojskiego, gm. i par. Skier^ 
bieszów, leżą w lesisto-górzystej miejscowości 
nad rz. Wotyka, odL od Zamościa w. 26, Kra- 
snegostawu w. 32, w 2 okr. sądowym. Liczą o- 
becnie dom. dwór. 5, włość. 34; ludności kat. 
113, prawosł. 166 i żydów 11, razem 290 mk., 
obszaru dwór. 877 mr. (własność Eiełczew- 
skiego) i włość. 334 mr. Gleba żytnia, żyzna, 
stan zamożności średni. Posiadają młyn wodny 
o 2 kam. Do folw. H. należała niegdyś wieś 
Lipiny, osad 11, rozl. mr. 178. T. Żuk, 

Iląjsyn (Aysyn, Ajszyn), miasto główne po- 
wiatu tegoż nazwiska, gub. podolska, nad rz. 
Sobem, dopływem Bohu, o 260 wiorst od Ka- 
mieńca odległe, o 80 od stacyi kolei odesko<» 
kijowskiej Rachny; posiada urząd powiatowy, 
stacyą telegraficzną, kantor pocztowy 2 klasy, 
szkołę powiatową o 2 klasach, (mirowy) sąd 
pokoju i zjazd sędziów pokoju, szpital powia- 
towy; mieszk. do 10000, w tej liczbie chrze- 
ścian do 6000, reszta żydów; katolików wed* 
ług wykazów urzędowych do 300. Pod wzglę- 
dem stanów: szlachty (z urzędnikami) 167, du- 
chownych 25, reszta mieszczan. Jest tu cer- 
kiew soboma, murowana, pod wezw. św. Mi- 
kołaja, licząca 3100 wiernych, uposażona 51 
dz. ziemi. Kościoła katolickiego dotąd niema; 
parafia katolicka należy do odległej o kilka 
wiorst Kuny, dekanatu bracławskiego. Miasto 
dość porządnie zabudowane, błotne, jak wszy- 
stkie po większej części podolskie; domów liczy 
do 1500, po części drewnianych, synagoga i 
domów modlitw 6, rzemieślników 335, fabryk 
świec 2, produkujących na sumę 2500 rs., fa- 
bryka wód mineralnych na 300 rs., młyn pa- 



Haj. 



HaJ 



U 



rowy na lOOOO n. Kiedy Hajayn żaloiony i 
przez kogo, niewiadomo. Pierwotnie należał 
do starostwa bracławskiego i według lastracyi 
z 1615 roku posesorką jego była ks. Jadwiga 
Kożyńska — Odrzywolska, a mąż jej pierwszy 
Swieraki jak się wyraża taż liistracya „za 
przywilejem królewskim od lat 15 je zasadził''. 
Czy więc to znaczyło założenie Hajsyna, czy 
też odbudowanie, co jest prawdopodobaiejsze 
przy ciągłych najazdach tatarskich, niewiado- 
mo. Miał wtedy Hajsyn młyn o 2 kołach, ko- 
tłów gorzałczanych 30, browar pański, w któ- 
rym wolno było wszystkim piwo warzyć i 
miód flrycić za opłatą od kotła 6 gr. (Baliński). 
[Następnie spotykamy przy wilej .Zygmunta III 
z d. 16 listopada 1621 r., w którym uznając za- 
sługi wojenne Jana Dzierżka rotmistrza, nada* 
je mu do ostatnich dni jego życia Hajsyn z 
wszelkiemi przynależytosciami, pod obowią- 
zkiem wnoszenia corocznie do skarbu V^ części 
dochodu (ks. metr. 167 s. 97). Kównież i Jan 
Kazimierz, wynagradzając zasługi wojenne Ma- 
ksyma Bułyhy setnika ziatkowskiego (Ziatko- 
wce miasteczko w hajsyńskim powiecie) wy- 
raża się w przywileju z dnia 8 czerwca 1659 
roku: „Chętniesmy się skłonili, aby szlachet- 
nemu Maksymowi Bułzie, posłowi pułku hu- 
manskiego, doświadczonemu wojsk naszych W. 
X. ruskiego i zaporoskiego żołnierzowi, cnotą, 
męztwem, odwagą i należytą ku nam i Rzpltej 
wiarą dobrze w różnych wojennych krwawych 
ekspedycyach, doświadczonemu żołnierzowi, 
łaskę naszą oświadczyliśmy. Co tym prędzej 
czynimy, im bardziej znamienite jego po te 
niespokojne i burzliwe czasy zasługi uważamy, 
tak bowiem życzliwością swoją, męztwem i od- 
wagą obowiązał nasz majestat ku sobie, że mu 
tylko dobrze czynie w podanych okazyach mo- 
żemy. Skłaniamy się do prośby jego i do wnie- 
sionej za nim do nas W-go Jana Wyhowskicgo 
wojewody kijowskiego, generalnego wojsk na- 
szych W. X. ruskiego i zaporoskiego hetmana, 
instancyi i zaraz umyśliliśmy mu miasteczko 
nasze Haysin, nad rz. Sobem leżące, prawem 
wiecznem-dziedzicznem, małżonce i potomkom 
jego, tak męzkiej jak i białogłowskiej płci dać 
i konferować; jakoż niniejszym przywilejem 
dajemy i konferujemy, które dobra szlachetny 
Maksym Bułza (Bułyha) i potomkowie jego o- 
bojej płci, mieć, trzymać, używać na potomne 
czasy, zamieniać, darować i przedaó według 
woli swojej bezpiecznie może i mogą." Tenże 
Bułyha otrzymał nobilitacyą na sejmie w roku 
1659 (YDlumina legum) a następnie po śmierci 
llohola dowodził pułkiem w milicyi kozackiej, 
.urządzonej dla utrzymania w kraju porządku, 
^ musiał dobrze zasłużyć się krajowi, kiedy 
^zlachta kijowska w 1687 r. zanosiła instancye 
do króla i Ezpltej o nagrodę dla niego (laudum 
wojew. kyowskiego). Jak długo Bułyha wła- 



dał Hajsynam niewiadomo; Baliński uŁrzymn« ; 
je, że przyjął on udział we wszczętych wkrótce 
buntach kozackich ' i sato Hajsyn został mu ' 
odebrany I przyłączony do dóbr królewskich. 
Piotr Sudymuntowicz Czeczel ststa kiślacki« 
wyjednał u Augusta III przywilej pod d. 9 
stycznia 1745 r. na zaprowadzenie w Hajsy- 
nie, leżącemwststwie kislackiem jarmarków : w 
1 niedzielę po W. nocy, sw. Janie Chrz., fc w. 
Michale i N. roku, każdy po tygodnia trwaó 
mający. Miasto musiało się znacznie podnieść, 
gdyż wkrótce utworzone zostało oddzielne sta* 
rostwo hajsyńskie wraz z^ wsiami: Eiślakiem, 
Karbówką, Szura i MytUńcami. Starostwo to 
23 września 1789 r. nadane zostało prawem 
em&teutycznem na lat 50 Antoniemu Łedócho^ 
wskiemu z opłatą kwarty, a przez niego W 
tymże roku ustąpione Szczęsnemu Potockiemu 
generałowi artyl. koronnej. Według lustra* 
cyi z tegoż roku kwarty płaciło do skarbu 
Rzpltoj 22,961 zł. 26 gr.; miasteczko posiadało 
zameczek nad Sobem, z 3 stron wałem i dębo- 
wemi palisadami opatrzony, w rynku ratusz 
nowy, cerkiew uniacką św. Mikołaja drewnia* 
ną, domów w mieście 81, na przedmieściu 183. 
Po śmierci Szczęsnego Potockiego dotrzymy- 
wał dzierżawy syn jego Jarosław, a 1819 ro- 
ku nadane zostało na lat 4 generałowi Bekens- 
dorfowi z opłatą kwarty 3393 rs. Jedna wio- 
seczka a raczej futor Karbówką, wydzielona 
została za przywilejem królewskim szambela- 
nowi Janowi Grrudzióskiemu na lat 50 z opła- 
tą kwarty 9 rs. — Powiat hajsyński graniczy 
na północ z pow. bracławskim i gub. kijow- 
ską, na zachód z pow. olhopolskim i bracław- 
skim, na południe z pow. olhopolskim i bałc- 
kim, na wschód z gub. kijowską. Powiat teo 
w ogólności jest dosyć równy, grunt ma suchy, 
od zacliodu więcej jest lasu, na wschód zaś po- 
łożenie więcej stepowe i bezleśne. Ziemia czar- 
na urodzajna, miejscami tylko glinkowata a 
nad Bohem piaszczysta, liz. Boh przechodzi 
przez zachodnią część powiatu i przyjmuje w 
jego granicach: 1 ) 8ob, zaczynającą się w gub. 
kijowskiej, w pow. lipowieckim, pod wsią Sła- 
wną; wpada do Bohu pod m. Ładyżynem, przyj- 
muje: a) rz. Białkę wypływającą także z gub. 
kijowskiej i wpadającą pod wsią Rachnami So- 
bowemi; b) Kunkę wpadającą pod m. Kunką. Z 
prawej strony wpada do Sobu: a) Soroka pły- 
nie granicą pow. hajsyńskiego, wpada do Sobu 
w kijowskiej gubernii; b) Worbicz płynie przez 
pow. hajsyński, wpada pod wsią Huńczą; c) 
Kiblicz zaczyna się koło wsi Mytkowa, wpada 
do S. w Maryanówce. 2) Sielnica zaczyna się 
w pow. bracławskim,' wpada do B. w powiecie 
hajsyńskim pod m. Ładyżynem. 3) Udycz za- 
czyna się w pow. huinańskim, wpada do B. w 
pow, hajsyńskim około wsi Ohmarówki. Po- 
mniejsze jeszcze rzóczki i strumyki: Teplik, 



12 



HaJ. 



Hal. 



Hadycz, Moczułka, Tulozynka i Kamionka 
wpadają one do powyższych. Powiat hajoyń- 
Bki zajmuje 61.41 mil kwadr, czyli wiorst 
2973, dzies- 261368. Ludność po w. wynosi 
męż. 79318, kob. 79285, razem 158603. Na 
jedne milę kwadr, przypada 2829 mieszk., na 
kwadr, wiors. 58.4, na jednego mieszkańca 
1.50 dzies. ziemi. Fod względem religii: pra- 
worfawnych męż. 71199, kob. 71228, razem 
142427; katol. męź. 1565, kob. 1388, razem 
2953; protest, męż. 38, kob. 30, razem 68; ży- 
dów męż. 6490, kob. 6612, razem 13102, sek- 
oiarzy 26, Cerkwi w pow. hajsyńskim 118. 
Pow. hajsyński należy do dek. rzym.-katol. w 
Bracławiu; kościołów jest 5: w Granowie, 
Kunie, Ładyżynie, Kopijowce, w Ternawce. 
Z ogólnej liczby ziemi w pow. hajsyńskim. 
Pod zabudów, ogrody, wygony 13032 dz., pod 
polami 94380 dz., pod łąkami 45828 dz., pod 
lasem 100600 dz., pod błotami i wodą 7525 dz. 
Czyli na 100 części ziemi wypada: pod zabu- 
dowania i ogrody 4,98, pod pola 36,49, pod 
łąki 17,59, pod las 38,49, pod błota 2',87. A 
zatem pod .względem lasów pow. hajsyński 
zajmuje drugie miejsce w gubernii. Najwięcej 
ma olhopolski, a po nim hajsyński, toż samo i 
łąk. Za to pola ornego ma najmniej w całej gu- 
bernii. W 1878 r. zasiano pszenicy 57140 
czet., zebrano 349733 czet.; żyta zasiano 31271 
czet., zebrano 178482 czet ; owsa zasiano czet. 
31459 czet., zebrano 204433; jęczmienia 16020 
i 125931; hreczki zasiano 11407 i 52106; kar- 
tofli posadzono 2432 L zebrano 69102 czet. 
Buraków pud. 5000, zebrano berków. 300000. 
Fabryki w pow. hajsyńskim: świec 6 produk. 
3500 rs., zajmuje 6 ludzi; garbarni 7 produk. 
4200 rs., zajmuje 15 ludzi*, sukna 7 produk., 
14000 rs., zajmuje 31 ludzi; fabryk cukru 3 
produk. 630000 rs., zajmują 1120; gorzelni 15 
produk. 500000 rs., zajmuje 150; browarów 2 
produk. 1200r8., zajmuje 3; cegielnie2 produk. 
550 rs., zajmują 7; powozów 1 produk. 1500 
rs., zajmuje 5; kleju 1 produk. 1400 rs., zaj- 
muje 10; wyrób, z drzewa 1 produk. 2200 rs., 
zajmuje 10; machin 1 produk. 1700 rs., zajmu- 
je 4; młynów krupcz. 7 produk. 105000 rs., 
zajmuje 60; parowych 2 produk. 13500 rs., 
zajmuje 18 ludzi. Razem w pow. fabryk 55, 
produkcya 1278750 rs. i zajmuje ludzi 1439. 
iSzkoła 2-klasowa jest tylko w Hajsynie, szkół- 
ki elementarne są przy gminach. Szpitale w 
Hajsynie 3: miejski, więzienny i żydowski; 
prócz tego przy fabrykach cukru w czasie 
działania fabryk. Trakt pocztowy przechodzi 
z Bracławia przez Hajsyn do Humania. Mia- 
steczek jest 11, wsi 132. Powiat hajsyński 
dzieli się na 3 okręgi adm. w Kunie, Tepliku, 
i Ternawce. Gmin 12: 1) w Kibliczu, 2) w Ki- 
ślaku, 3) w Niżnej Kropiwnie, 4) w Ładyży- 
nie, 5) w yobolówce, 6) w Kunie, 7) w Gra- 



nowie, 8) w Krasnopółce, 9) w Tepliku, 10) W 
Ternawce, 11) w Miahkochodach, 12) w Chasz- 
czowatej. Herb powiatu: Skrzydło orle w po- 
lu czerwonem. Marszałkami powiatu byli od 
r. 1807: Jełowiecki, Moszeński, Czopielewski, 
Borowski, Opacki, Wołodkowicz. Dr, M. 

Ilajszeiiiec, wieś poleska, pow. słuoki, o 2 
mile na płd. od Sieniawki, przy małej droży* 
nie z Cierpitycz do Łopaty cz, 15 osad. 

Iląjtówka, ob. HaitowB. 

Ilajworoii, duża wieś, pow. skwirski nad 
rzeką Berezianką, o 3 wiorsty od Antonowa, 
mieszk. 1111 wyzn. prawosławnego, należą do 
pietraszowickiej parafii; ziemi 1 148 dzies., wła« 
snośó Jaczurskich. KL Przed. 

Hąjworów i Ilajworon, ws, pow. hajsyński, 
nad rz. Bohem, gm. Chaszczowata, par. Ter- 
no wka, ma 700 mk., 129 dm.; ziemi włościan 
814 dzies., dworskiej 1736 dzies. Należała do 
Borowskich, Piszczatowskich, dziś do Amasie- 
jewskiego. Jest tu cerkiew Wniebowzięcia z 
57 dzies. ziemi. Dr. M. 

Iląjworoiika, wieś, pow. podhajecki w ste- 
powej bezleśnej okolicy, o 3*0 kil. oddalona od 
sądu pow. gr. kat. parani i urzędu pocztowego 
w Wiśnio wczyku. przestrzeń pos. wiek. 968, 
włość. 2097 m., ludność 1077, w tem 459 rz. 
kat., należących do par. w Wiśnio wczyku; gr. 
kat. 612, reszta izrael. Szkoła etat. należąca 
do rady szkolnej okręgowej w Brzeżanach. 
Właściciel większej posiadł. Julian Tyszkow- 
^ki. 

Iląjzekalii lub Gaising kcUns (ob.), góra w 
gub. inflanckiej. 

Iląjźiin, Hapszlin, wieś w hr. szaryskiem 
(Węg.), kościół paraf, katolicki, żyzna gleba, 
piękne łąki, pastwiska, lasy, 565 mk. H. M. 

Ilakeiidorf (niem.), wś, pow. elbląski, st. p. 
Elbląg. 

Hala, wyrażenie górali tatrzańskich; w ich 
mowie brzmi hola, w skutek pochylenia a ku o. 
Halami nazywają oni upłaziste pastwiska, po- 
łożone powyżej górnej granicy lasów, docho- 
dzące miejscami do najwyższych szczytów, np. 
na Kasprowej, Kondratowej, Czerwonym Wier- 
chu, Pysznej. Stąd wyżyna nowotarska, przy- 
pierająca do Tatr, nazywa się Podhalem (ob.), 
a zamieszkujący ją górale zowią się Podhalana* 
mi (ob.). Wyraz hala jest pochodzenia nie- 
mieckiego. Gockie hallus, znaczy kamień, 
skała, Staroniem, hala, hałda (stąd dzisiejsze 
halde, kupa kamieni), znaczy pagórek, prze- 
paścista pochyłość; hali znaczy gładki, spadzi- 
sty. Kraina hal następuje powyżej krainy re- 
gli i rozciąga się od 1500 m. do 2110. Zajmu- 
ją zatem 610 m. pionowego zasiągu. Za pod- 
stawę roślinności służy tutaj nie ziemia wła- 
ściwie, lecz gruba powłoka mchów, którą się 
pokrył z wieki pokład skalisty. Poniżej górnej 
granicy hal pozostają ostatnie źródła i tutaj 



kal. 



Hal. 



18 



pocssyna się rozdzielać wspólne wyniesienie li- 
tycli mas na pojedyncze cypliska, czuby, szczy- 
ty i grzbiety alpejskie, czyli kraina hal prze- 
chodzi w krainę turni. Hale cechują się fauną 
i florą po części sobie właściwą, szczególnie 
tern, że miejsce drzew wyniosłego pnia zajmują 
tutaj niskie krzewy, i to tylko u dolnej grani- 
cy tej krainy. Na zachodzie obszaru gór kar- 
packich wystrzeliły Tatry, a w Beskidzie jed- 
ne tylko cypliska Babiej G-óry i Pilska nad 
górną granicą lasów w krainę hal. Ku wscho- 
dowi zaś obniża się Beskid znacznie i dopiero 
od ziemi sanockiej na dorzecza Wietlinki po- 
czyna się kraina hal czyli połonin od wsi Sme- 
ręka i ciągnie się odtąd aż do Czarnohory. 
Krainę tę podzielić można na dwie pomniejsze 
części, t. j. krainę kosodrzewu i krainę grzbie- 
tu. Kraina kosodrzewu jest to część niższa 
krainy halskiej, która okryła się ciemnym pa- 
sem kosodrzewu (Pinus Mughus), rosnącego w 
ogóle bardzo gęsto i tworzącego miejscami nie- 
przebyte zarośla, a na Czarnohorze żerepem 
zwanego. Na zachodzie gór karpackich wznio- 
sły się do wysokości kosodrzewu Tatry, a w 
Beskidzie zachodnim tylko Babia Góra i Pil- 
sko. We wschodnim zaś Beskidzie dopiero od 
wsi Smereka poczyna się kraina hal a pasmem 
Pietrosów na górnym obszarze Świcy kraina 
kosodrzewu, która ciągnie się odtąd grzbietem 
granicznym Galicyi i Węgier aż do Czarnoho- 
ry; stąd przechodzi ku południu równym grzb. 
ku granicznemu rozdzielń Rozrogiem zwanemu. 
W Tatrach powstaje górna granica kosodrzewu 
na wys. 1675 m.; pojedyncze krzaki sięgają 
według Puchsa wysokości 1923 m., dolna zaś 
granica obniża się w krainę rogli do 1330 m. 
Właściwy pas kosodrzewiny sięgając od 1500 
do 1675 m., zajmuje 175 m. pionowego zasiągu. 
Z Beskidu nie ma dotąd pomiarów w tej mie- 
rze. W Tatrach w krainie hal i na górnej 
granicy lasów leży największa część stawów 
tatrzańskich; tu też i w reglach przy polanach 
skupia się koło szałasów w przeciągu krótkie- 
go lata życie pasterskie, najweselsze w czasie 
sianokosów, jeżeli pogoda sprzyja. Z krzewów 
iizpilkowych rośnie na tym pasie Juniperus na- 
na aż do 1820 m. npm., z liściastych SaUx si- 
lesiaca, tu i owdzie Kibes alpinum, Sorbus au- 
cuparia i Sorbus Chamaeomespilus. Z roślin 
charakterystycznych w pośrodku te^jo pasa nie- 
liczne znachodzą się gatunki. Najważniejsze z 
nich należą do szczawiów (Rumex) i tojadów 
(Aconitum). Miejsca nieporosłe kosodrzewiną 
pokrywają się pod wpływem korzystnych oko- 
liczności bujną roślinnością, tworząc albo pola- 
ny albo charakterystyczne tłoczki halskie. Za- 
rost ten powstaje głównie z roślin trawiastych 
(Carex, Festuca, Poa); przetykają go zaś hal- 
skie gatunki należące do rodzin Alsineae, Com- 
Bositae, Oruoiferae, G^ntiąneae, Pa|>ilionaceae, 



tJmbelliferae. W pełni atoli kupi się życie ro- 
ślinne tutaj koło stawów i potoków. Fauna 
pasa kosodrzewu zawiera także właściwe ga- 
tunki, zwłaszcza owady, których żyoie ściśle 
się wiąże z życiem roślin. Na Czarnohorze 
wśród pasu kosodrzewu, w dolnej .połowie tej 
krainy, gdzie kosodrzew najpotężniej się roz- 
krzacza, śród nader bujnej reślinności halnej, 
tworzy jeszcze Alnus viridis gęste zarośla z 
Sorbus aucuparia. Tu i owdzie wspaniała ke- 
dra czyli limba wznosi się pojedynkiem ponad 
ścielącą się kosodrzewiną i wielką olszą, a jej 
konary zwrócone ku płd. wsch. są żywą ska- 
zówką średniego kierunku wiatrów połoniń- 
skich. Powyżej liczb ostatnich jednostajnieje 
roślinność kosodrzewu i przechodzi w górnej 
połowie w bujne trawniki, suto zaścielające 
nagie obszary grzbietów. Tu pojawiają się 
pośród skarłowaciałego kosodrzewu kępki 
różanecznika (Rhododendron ferrugineum) i 
liliowego bryndusia (Croccus bannaticus). Fau- 
nę chrabąszczniczą tej krainy odznaczają rów- 
nież gatunki tylko połoninom właściwe. Ze 
zwierząt spotkać się tutaj można z Łacerta ero- 
cea, Rana temporaria i Yipera praester. Druga 
kraina t. j. kraina grzbietu jestto wyższa część 
krainy hal czyli połonin, tworzy właściwe ha- 
le, która powyżej kosodrzewu sięga głównego 
grzbietu. W Tatrach spina się grzbiet miej-, 
scami dość wolno od 1675 do 2110 m. npm. 
Przypada więc nań zasiąg pionowy 435 m.. 
Pas ten uboższy w rośliny wyższego ustroju 
jest uprzywilejowanem siedliskiem nader roz- 
licznych porostów halskich, jak Cctraria islan- 
dica, nivalis, cucuUata, Bryopogon ochroleucus, 
Cladonia cornuta, vermicularis. Miejsca poło- 
gie, opatrzone większym zasobem wilgoci i 
mniej na działanie słońca wystawione, pokry-* 
wają się bujnym murawnikiem (Calamagrestis, 
Luzula, Carex, Juncus), śród którego poja- 
wiają się rośliny odznaczające się wielkimi 
kwiatami, jak Aronicum Clusii, Cacalia alpina, 
Gentiana punctata, Hieracium alpinum, i inne. 
Ze zwierząt halskich wymienić należy świstaki 
(Arctomys marmotta), norniki (Hypudaeus), 
myszy i łaski (Mustela vulgaris). Z ptaków 
ukrywa się w kosodrzewinie cietrzew (Tetrao 
tetrix), następnie uwagi godnym jest siwarnifc 
(Anthus spinoletta), wróbel skalny (Accentor 
alpinus) i gerda szałuśny (Łusciola titys). Z 
niższych zwierząt posiadają hale liczne gatunki 
sobie właściwe, jak np. z much: Łeptis Jano- 
tae Now., Ptiolina Wodzickii Fłd., Penthina 
Żebrawskii Now., GelechiaDzieduszyckii Now. 
itd. W stawach żyją gąsienice sieciówek 
(Phryganeidae) i skorupiaczek (Cydopeina 
castor), z płazów żaba Rana temporaria. Por* 
Połoniny. Ob. artykuł Tatry. Br. O. 

Halas-tó (węg.), ob, Cgarwj staw nad Rv-i 
biem, 



u 



M. 



M. 



Haiasyt fol^.» po w. radzyński, igm. tła* 
Bcieo, par. ICiędeyrKec. Łiozy 6 dm., 50 mk. 
i 789 mr. obszaru. 

Ilalbarek l.)» ob. Dyrzhwice i Kietrz. 2.) 
H*'Nowt/, niein. Neuberg, wś, pow. głupczycki, 
niedaleko Opawy, ma 49 mr. gruntu, F. S, 

llalbau (niem.), ob. Ilwa. 

Haibdorf (niem.), wś, pow. kwidzyński, st. 
p. Eleinkrug. 

Halbendorf (niom.), folw., pow. iławski, 
Bt. p. Landsberg, Wschód. Prusy. 

Halbendorf (niem.) 1.) w r. 1315 Dimidia 
viUa^ W 1373 Albindorf i HMedorf^ wieś, pow. 
grotkowski na Szląsku, tuż pod Grotkowem, 
ma 76 osad, 3078 mr. rozl., kaplicę katol. i 2- 
klasową szkołę. 2.) II., pow. opolski, ob. Pól" 
wieś. 3.) II., ob. Fółpica (łuż.). 4.) II., łuż. 
Bohów (ob.). A. J. P. 

Ilalberg (niem.), ob. Ciazyń. 

Halbersdorf (niem.), ob. Gocza. 

Halber»dol*f Cniem.) lub Schaeferei, dobra i 
leśnictwo, pow. suski, st. p. Prabuty. 

Ilaibiiiond (niem.), inaczej Waldkrug czyli 
Borowa karczma^ kolonia, 7 dm., 23 mk. 2.) 
IL etc.j; leśnictwo, 1 dom, 8 mk., obydwie 
miejscowości w pow. wsćhowskim, należą do 
domin. Ossowa sień górna (Oberrohrsdorf). 3.) 
II., karczma, pow. wschowski, należy do dom. 
Zbarzewo, 1 dom, 14 mk. Ob. Zbarsewo (Bar- 
gen). M. $t, 

Ilalbów, wieś nad Wisłoka w pow. jasiel- 
skim, należy do parafii gr. kat. w Desznicy a 
rzym. kafc. w Żmigrodzie, ma 220 mieszkańców 
przeważnie gr. kat. wyznania. Okolica górzy- 
sta, pokryta lasami. Pobliska góra Kamień ma 
712 m. wysokości.. Większa pos. wynosi 119 
m. n. a. lasu; mniejsza pos. 212 m. roli, 76 m. 
łąk i ogr. i 347 m. pastw. Kasa pożyczkowa 
gminna rozporządza kapitałem 209 zt. wa. 

Haibstadt (niem.), wś, pow. malborski, st. 
p» 6r. Mausdorf. 

Ilaibsztad, ob. Holbeztał, 

Halcniów, ob. Halcnów, 

Halcza, wś w kijowskim pow., par. Rżysz - 
czów. Należy do Łubomirskiej z Działyńskich. 

Ilalczyiice 1.), wś, pow. mohylowski gub. 
podolskiej, o kilka wiorst od Kopajgrodu, ma 
68 dm., 320 mk.^ 221 dzies. ziemi włościan. 
H. założone na gruntach ststwa barskiego, w 
czasie lustracyi 1616 r. należały do t zw. wsi 
bojarskich; trzymali je Halczynieccy i Were- 
szczatyńscy, z obowiązkiem czynnych posług 
dla ststy barskiego. Obecnie rozdrobnione. 
Halczyńscy mają tu 112 dzies., Czajkowscy 
144, resztę Popowscy, Plośniewicze, Pniewscy 
i inni. Jest też część rządowa. Grunta częścią 
wyniosłe, częścią płaskie, ^leba glinkowata. 
2) II., wieś, pow. starokonstantynowski, par. 
Baealia. W^ r. 1867 miała 101 dm. Dr. M, 

Ilalczytiicc, wieś, połr. żytomierski, par. 



Itodnta, tuż kolo Siomak, ma 6erkió^ drownia* 
ną. H. był dawniej własnością powieściopisa- 
rza Michała Czajkowskiego, dziś rządu. 

llaidiif, niem. Baltau/y wieś, pow. oławski, 
par. Wangern. 

Hale Wiateriie, czyli Hole Weterne. Tak 
się zowie pasmo gór, znacznie wzniesione, bo 
sięgające aż poza granicę drzew, rozciągające 
się na pograniczu północno-zachodniej części 
hrabstwa turczańskiego i tej części tronczyó- 
skiego, którą przerzyna rzeka Żylinka, na za- 
chód od pasma Tatr (ob.). Jestto północno- 
wschodnie ramię gór Nitrzańskich. Pasmo to 
otaczają trzy doliny rzeazne. I tak od wscho- 
du rozpościera się u stóp ich szeroka dolina rz. 
Turczanki (Turócz), aż po jej ujście do Wagu 
pod Rutką. Dolina ta oddziela je od sąsiednie- 
go działu górskiego Fatry. Od ' zachodu zaś 
przypierają Halo W. do doliny potoku górs- 
kiego Zylinki, aż po ujście jego do Wagu pod 
Straszowom, poniżej Zyliny. Na przestrzeni 
zaś między Straszowom i Rutką tworzy dolina 
Wagu półncno-wschodnią ścianę tego pasma, 
oddzielając je od Magóry orawsko-turczau- 
skiej, na przestrzeni 26 kil. Tutaj, między tą 
Magórą a Halami Wiat., Wag przedziera się 
bardzo wązkim, dzikim wyłomem, Streczań- 
skim zwanym, z doliny turczańskiej do doliny 
trenczańskiej. Pasmo to niema dotąd żadnej 
nazwy, chociaż tworzy doskonale odgraniczo- 
ną częsó pod względem układu geologicznego, 
Środkową część tego pasma nazywają mie- 
szkańcy Halami Wiaternemi; a że ta tworzy 
najgłówniejszą jego masę i rozciąga się na 
znakomitej przestrzeni, przeto można tę czę- 
ściową nazwę przenieść do całości i to pasmo 
nazywać za Zajsznerem „Hale Wiaterne". 
Pasmo to przedstawia się jako długi, zupełnie 
prosty grzbiet, ciągnący się z południa ku 
północy, nachylając się nieco ku wschodowi, 
około 4 mil długości. Najwyższy długi a pro- 
sty grzbiet tego pasma składa się z granitu, 
w części zastąpiony syenitom. Na tych pluto- 
nicznych skałach spoczywają miejscami łnpki 
serycyt, następnie czerwone piaskowce i wa- 
pień liasowy. Granit na całej przestrzeni jest 
zupełnie jednakowy, gruboziarnistej odmiany; 
składa się z bezbarwnego kwarcu, mleczno - 
białego feldspatu, przeświecającego na kra- 
wędziach i czarnej lub tom bako wo-brunatnej 
miki. Niekiedy tworzy żyły feldspat wielko- 
ziarnistcj odmiany, cielistej barwy. Kwarc 
wchodzący do mieszaniny tej skały jest dro- 
bnoziarnisty; również i mika drobnoziarnista. 
Ważniejsze szczyty w głównym grzbiecie są 
(od północy ku południowi): Gruó (Gron) 1111 
m ; Połoma; Mińczów, 1363 m.; Krzyżny 
Wierch; Wielka Łuka; Weterny W.; Kopa; 
Upłaz, Kiczera, Oles, Kruk, Klak, 1344 m. 
VV stoku wschodnim mamy ważniejszo wznię^ 



Hal. 



Hal. 



16 



cienia jak Kopanie^ 450 m.. Czarny W. (Czer- 
ny), biekaninę, Dąbrowicę; a w zachodnim 
rozgałęzieniu szczyty: Hohlik, Rajtycową, 
Markowioę, Kozieł, Strański, Żar, Sokół, Ja- 
wornik, Kamienny W., Hoły W. i Kończynę, 
Ważniejszo doliny poprzeczne po stronie 
wschodniej są: Jaworna dolina, Trebostolska, 
Walaoka, a po zachodniej: Strańska, Kunira- 
dzka czyli Bystrzycka, Porubska, Frywał- 
dzka, Paczkowska. Od strony północnej wrzy- 
nają się doliny Wiśniowska, Ternowska i 
Straniańska. Doliny te są poprzeczne, prosto- 
padłe do osi pasma. Sterczące ściany boków 
skały powleka bujna roślinność; którą przede- 
wszystkiem napotykamy w częściach tych do- 
lin, które składają się przy początku swym z 
wapienia. W miarę jak doliny się zwężają, 
ginie roślinność widoczoie. W granicie rzadko 
gdzie widać bujniejszą roślinność; wyjątek pod 
tym względem tworzy dolina Kuniradzka, na 
jej rozłożonym gruncie panuje niezwyczajna 
bujność. W całem paśmie Wiaternych H. ma- 
ło jest źródeł. ^Naj więcej onych tryska z wa- 
pienia i te są najob&tsze. Z piaskowca nie 
płynie żadne źródło, a z granitu sączą się ma- 
Łe zimne źródełka. Hale te przedstawiają ma- 
ło użytku. Tu i owdzie wypalają z wapienia 
wyborne białe wapno, O bogactwie rudy że- 
laznej nie można nic pewnego orzec, gdyż nie 
bardzo rozwinięte roboty górnicze nie dają ja- 
snego wyobrażenia o ich grubości i rozciągło- 
ści. Żyły miedzianki przerzynające granit, od 
dawna opuszczone. Od szczytu południowego 
Kłaku wybiega jedno ramię ku połudn.-zach. 
do głównego pasma gór Nitrzańskich) a drugie 
ku połudn.-W8chodowi ku okolicy Kremnicy, 
gdzie złączywszy się z Fatrą, przypiera do 
JtŁudaw węgierskich. W H. W. tryszczące po- 
toki spływają pomienionemi dolinami do rzek 
Turozanki, Zy linki i Wagu, Do Turczanki, 
idąc za jej biegiem wpadają: Wryczanka \Va- 
lacka Trebostolska i Jaworna; do Żylinki 
Wpły»wają Rybna, Frywałdzka, Porubska, 
Bystrzycka, Stranianka i Turska; do Wagu 
zaś uchodzą Rosinka z Ternowska wodą i Stra- 
niańska woda. Dokładny opis geologiczny te- 
Ko pasma gór podał nam Ludwik Zejszner p. t 
Opis geologiczny Holi Wiaternej; ob. Rocznik 
c. k. tow. nauk. krak. t. II, r. 1858 (Ogólne- 
go zbioru t. XXV). Również obacz Hohenegger, 
ireognostische Skizze der Nordkarpathen t. 
Schlesien und den nachsten Angrenzungen, w 
Jahrb.i d. geol. Reichsanstolt, Wien. 1852. 
Dr. G. A. Kornhuber, Erdbeben Yom 15. Jan- 
ner 1858 (Yerhandl d. Yereins f. Naturkunde 
zu Pressburg, 1858). Br. G. 

Halemba, wś i folw., pow. bytomski (do 
1802 r, pow. pszczyński), o 2 mile od Byto- 
mia, nad Kłodnicą, Wś ma 445, fol w. 424 mr. ' 
rozl. Jest tu huta żelazna, zwana Tl|urzohutto. 



Halesko (niem.), ob. BakAsho, 

Haleny, IloUny, wś, na wscb. brz. puszczy 
białowieskiej, o 19 w. od Rudni ku Frużanie. 

Halewo, wś, pow, piński, gm. Btawek. 

Halicka, fol w. należący do Horożany Wiel* 
kiej, pow. rudecki, na zachód od tej wsi. Tu 
bierze początek pot, Kożuszny, płynący stąd 
ku płd. Lu, Dz. 

Halickie, przedm. m. Lwowa, 

Halickie księstwo, ob. Galicya i Ualicz. 

Halicz, miasto w pow. stanisławowskim, 
nad Dniestrem, przy ujściu rzeki Łukiew do 
Dniestru, naprzeciw ujścia Lipy, dawniej był 
starostwem grodowem i głównem miastem po- 
wiatu i ziemi halickiej. Miasto ma powierz- 
chni 4250 mr., w 1870 roku miało 4142 mk., 
z tych 1609 obrządku rzym. kat., 1690 gr, kat., 
4 orm. kat. 839 izrael.; stan czynny majątku 
wynosił w 1879 roku 325,211 złr. a. w., bier- 
ny 3513 złr. Dochód w tymże roku wynosił 
16244 złr. Ma swój urząd gminny, składający 
siQ z burmistrza, tegoż zastępcy, sekretarza, 
kancelisty, rewizora policyi, kasyera, kontro- 
lera, lekarza i akuszerki. Rzym. kat. paratla 
należąca do dekanatu stanisławowskiego dye- 
cezyi lwowskiej erygowana w 1427 r. przez 
króla Władysława; teraźniejszy kościół zaczę- 
ło stawiać kilku szlachty ziemi halickiej w r. 
1780, poświęcony 1785 roku pod wezwaniem 
Wniebowzięcia N. P. M. Do tej parafii należy 
11 miejscowości; Bryń, Komarów, Kryłoś, Vi- 
tryca, Podgrodzie, Sspotrów, Sokół, św. Sta- 
nisław, Wiktorów, Wysoczanka, Załukiew. 
Ogólna liczba w tej parafii kat. 1069, akat, 
4, izrael. 865, karaimów 144. W obrębie tej 
parafii są szkoły: główna męzka, główna żeń- 
ska, trzy trywialno ^dwie parochialne. W miej- 
scowości Św. Stanisław jest klasztor oo. mino- 
rytów, fundowany w 1238 roku przez Bole- 
sława Wstydliwego króla polskiego; po zbu- 
rzeniu przez Turków w roku 1367 wy restau- 
rowany przez Ottona starostę ruskiego, zaś w 
roku 1422 przez Mikołaja Blunickiego nowo 
fundowany. 6r. kat. paraf, należąca do deka* 
natu halickiego liczy wraz z filialną cerkwią 
Św. Mikołaja 1725 paraf.; w obrębie tej parafii 
po drugiej stronie rzeki Dniestru jest kaplica 
postawiona w 1830 roku. Dekanat halicki gr. 
kat. obrządku obejmuje następujących 20 pa« 
rafij: Bednarów, Bludniki, Bouszów, Ciężów, 
Demianów, Dubowce, Halicz, Jezupol, Koło- 
dziejów, Komarów, Kryłoś, Majdan, Niemszyn, 
Ostrów, Sapohów, Sielec, Temerowce, Tustan, 
Wiktorów górny i Załukiew; parafie te leżące 
w powiatach administracyjnych: Stanisławów 
i Rohatyn liczą razem 23251 gr, kat. Jest tu 
szkoła 4-kla80wa męzka o 4 nauczycielach i 
5-tym kierowniku i 2- klasowa żeńska należą- 
ca do rady szkolnej okręgowej w Statiistawo- 
wie. Kasa pożyczkowa z kapitałem CQ0O złr, 



16 



HaL 



Hai. 



a. w« JobŁ ta fandusz ubogich założony w r. 
1857 przez gminę miasta Halicza dla zaopatrze- 
nia ubogich, a to 3 mężczyzn i 3 kobiet wy- 
znania chrześciauBkiego, także 1 izraelity i 1 
karaima. Majątek zakładowy składa się z ka* 
wałka gruntu wartości 309 złr. 66 cen. a. w. 
i papierów wartości 3710 złr. 52 cen., tudzież 
gotówki 129 złr. 48 cen. Dochód z 1879 roku 
wynosił 204 złr. 46 cen. w. a. Jest tu sąd pow. 
należący do sądu obwodowego w Stanisławo- 
wie, stacya pocztowa i telegraficzna, oraz sta- 
cya kolei żelaznej lwowsko- czernie wieckiej 
(między Bursztynem a Jezupolem, o 111 kil. 
ode Lwowa), oprócz mostu kolejowego jest 
most na Dniestrze, należący do gościńca kra- 
jowego idącego z Burszty na do Stanisławowa. 
Halicz (zepewne od halka „kawka"), niegdyś 
stolica ziemi ruskiej i siedziba książąt halic- 
kich, od którego dzisiejsza Galicya (Halicya) 
otrzymi^a swą nazwę. „Nie wchodzimy w 
ciemnotę zapadłej starożytności, szukając Ha- 
licza od lat blisko trzooh tysięcy w Herodocie, 
który pisze o narodzie Scytów, Halizonów, 
siedzącym koło Dniestru. Kie fundujemy się 
ani na powieści Jornanda, który żyjąc około 
550 r. wspomina: że Gotowie z Gepidami o- 
siadłszy kraj, który się teraz Podgórzem zo- 
wie, wydali sobie bitwę około miasta Galtis, 
co mogłoby przypaść około Halicza. Rzeczy 
to są dalekie i cechę bardziej ciekawości, niżeli 
prawdy noszące. O Haliczu wiemy z Długo- 
sza: iż ten zamek wziął nazwisko od góry te- 
goż imienia; lecz kto go i kiedy zbudował? 
ńie masz w dziejach żadnego śladu. Bogufał 
nazywa pierwszą żonę Bolesława Krzywouste- 
go: filia regis Haliciae; wiadomo, że ten rex 
Haliciae był Świętopełk, czyli Michał Stopołk 
ks. kijowski i halicki około 1103 r." (Naru- 
szewicz III, 22). Haliczanie, korzystając z 
chwilowej nieobecności Włodzimierza czyli 
Wołodymirka, obrali sobie około 1150 r. inne- 
go pana; zdobywszy Wołodymirko Halicz, 
pływał we krwi mieszkańców, podłng wyra- 
żeń kronikarzy. Mścisław, wygnany z księ- 
stwa od braci, szukał pomocy u wuja swego 
Kazimierza Sprawiedliwego, który przywraca 
mu rządy 1182 r. pod warunkiem: że zawsze 
z Polakami trzymać będzie. Po jego zgonie, 
oddal król 1185 r. księstwo Romanowi Mści- 
sławowiczowi, zastrzegając hołd i posłuszeń- 
stwo. Wypędzony przez stryja swego Wło- 
dzimierza, zmusza go wkrótce potem do szu- 
kania w Węgrzech schronienia. Korzystając z 
tych zamieszek Bela III król węg. wyprawił 
1186 r. na Ruś syna swego Jędrzeja, który 
udawał że Włodzimierzowi drogę toruje; o- 
tworzono bramy miasta, a Jędrzej, opanowaw- 
szy zamek, ogłosił się królem halickim i przy- 
sięga wierności sobie wykonać Kazał. Zawie- 
(jUiony w swoich nadziejach Włodzimierz u- 



dał się do PoUki i przebłagał Itazimierza lii 
od którego otrzymawszy posiłki wojskowe, 
oblega miasto 1188 r. Z powodu braku ży- 
wności poddali Węgrzy zamek, umówiwszy 
rzeczy swoich wyniesienie; Włodzimierz zaś, 
objąwszy rządy księstwa, wykonał przysięgę: 
iż on i jego następcy uznawać będą zwierz- 
chnictwo nad sobą ks. polskich. Po bezpotdm* 
nym jego zgonie, radzono zamienić księstwo 
na województwo i przemogły inne okolicznoś- 
ci, a Leszek Biały posadził na księstwie 1193 
r. przed kilkunastu laty panującego Romana. 
Zawojowawszy tenże ks. kijowskie, przenosi 
tu stolicę ruskiej monarchii; coraz nowych za- 
borów chciwy książę ginie pod Zawichostem 
1205 r. a pozostałe po nim kraje stały się 
łupem obcego i domowego oręża. Po długich 
zatargach wyprawili rusini 1214 r. poselstwo 
do Jędrzeja II króla węg., który przedtem na 
Haliczu panował, prosząc: aby im Kolomana 
drugiego syna przysłał. Ten nie tylko osa- 
dził go w Haliczu, ale nadto skłonił Leszka 
Białego, że mu córkę swoją małoletnią Salo- 
mee zaręczył, dając w posagu ks. halickie. U- 
koronował ich tu ąrcyb. Strygonii, poczem 
przyszłe małżeństwo zrękowinami związał. 
Nowy król, przez nawracanie do obrządku ła- 
cińskiego odraził od siebie rusinów; na czele 
oburzonego narodu stanąwszy ks. Mścisław 
Mścisławowioz znosi 1215 r, polskie i węgier- 
skie hufce; po kilkudniowem oblężeniu poddaje 
się zamek, a Koloman wraz z żoną odesłany w 
głąb Rusi. Po śmierci Mścisława 1219 roku 
wraca Koloman, i obejmuje rządy, lecz powŁórr 
nie przez Rusinów wygnany został 1222 roku. 
Tak on, jakoteż i Jędrzej pisali się Hallitiae 
Lodomeriaeąue rex; Bolesław Wstydliwy w 
przywileju kapitule krak, zowie Salomee: 
quondam Gralatiae regina, papieża zaś listy 
mianują: regnum Galitiąe. Miasto poczęło 
mieć znowu udzielnych ks. ruskich, którzy w 
ciągłej z pokrewnymi książęty zostawali woj- 
nie domowej; kto był mocniejszym przywła- 
szczał sobie władzę nad krajem. W czasie 
tych niezgod zniszczyli Tatarzy miasto 1240 
roku, a Leon Danilewicz, przeniósłszy stolicę 
do Lwowa około 1270 r., sprawił upadek Ha- 
licza. Śmierć ks. Bolesława Trojdei^owicza, 
1340 r. utorowała Kazimierzowi W. drogę do' 
przywrócenia Rusi Czerwonej, tylekroć koro- 
nie hołdowniczej; poczęło się miasto zaludniać 
nowymi osadnikami, otrzymało prawo magdeb. 
i inne swobody. Już około 1152 r. istniała tu 
katedra ruska, która, wyniesiona będąc 1292 r. 
na metropolią, podlegać poczęła patryarsze Ca- 
rogrodu; ustała zaś z początkiem następnego 
wieku. Wznowić ją miał Kazimierz W. w o- 
sobie Nikodema Tarnowskiego; lecz kiedy u- 
myślił król fundować biskupstwo obrządku ła- 
cińskiego we Lwowie, po zgonie j^rzeto owe- 



Hal 



Hal 



17 



go Nikodema 1360 r. nie było więcej mełro- 
politów ani biskupów halickich ruskich . Wła- 
dysław ks. opolski rządca ziem ruskich prze- 
kładał z królem Ludwikiem ojcu św. potrzebę 
hierarchii katol., gdyż biskupi lubuscy na 
Szląsku, przywłaszczywszy sobie nad krajami 
ruskimi juryzdykcyą, nie mogli zadosycczynić 
powinnościom pasterskim. Grrzegorz Xl w 
bulli 1375 r. wyrzekł: żo miaslo zdolne jest 
posiadać biskupa, żo wyłącza je z pod władzy 
pasterzy lubuskich, a nadto ustanawia metro- 
polią. Osadzona w zamku załoga z Węgrów i 
iSzlązaków złożona wzbraniała się po śmierci 
króla Ludwika ustąpić z tego warownego miej- 
sca, które dopiero 1390 r. mocą oręża odzyska- 
no. Eoku 1405 nadaje Jagiełło mieszczanom 
pastwiska, pozwala stawiać browary i t. p. 
posiadający zaś łany dawać z każdego mają po 
1 ń., kłodę (Tonneum) owsa i pół kłody żyta. 
Utraciło miasto wiele na swem znaczeniu, gdy 
Jan Rzeszowski aroyb. halicki, przeniósł 1414 
r. metropolią do Lwowa. Uwolnienie mieszczan 
1429 r. od dostarczania podwód dla przejeż- 
dżających posłów cudzoziemskich i tym podo- 
bne świadczone dobrodziejstwa, nie zdołały 
podźwignąć haliczan, trapionych różuemi klę- 
skami. Władysław Jagieł, nadał 1436 r. Elia- 
szowi wojew. wołoskiemu zamek w dożywo- 
cie: „aby tam, mówi Bielski, miał skład bez- 
pieczny skarbom swoim, a on też królowi wró- 
cił Pokaoie, y list który był dał nieboszczyk 
król jego ojcu Stefanowi na tę krainę''. Zy- 
gmunt I na usilne żądanie szlachty ruskiej, 
wznawiając 1539 r. katedrę obrządku grec. 
mianuje biskupem Makarego Tuczapskiego; 
lecz trzeci jego następca Jan Łopatka Ostałow- 
ski przenosi 1570 r. katedrę do Lwowa, a od- 
tąd biskupi tameczni pisali się i halickimi. Z 
lustracyi 1572 r. tyle tylko dowiedzieć się 
można, iż przedmieścia zowią się: Zaparkanie i 
Zawrinowkąt, że jest 7 popów, szewców 11, 
jatek rzeżniczych 10, domów żydowskich za 
parkanem 31, że dziesięciny pszczelnej dostało 
się pniów 21, dwudzieścizny 12 wieprzów, po- 
jemszczyzna zaś, rozpusty, winy czyli kary, 
czynią rocznie 9 zł. Konstyt. 1620 r. stanowi 
^Halicz, iż granicom nieprzyjacielskim jest 
przyległy, a wiole na tym miejscu Rzeczypos- 
politej zależy, przychylając się do prawa sta- 
rego o opatrzenie zamków, dla wszelkiego 
bezpieczeństwa, strzelbą, prochem, ludźmi y 
inszemi rzeczami do obrony należącymi, po- 
dług zdania hetmanów, opatrzyć mamy'\ Po 
srogim na ziemie ruskie napadzie tatarów ze- 
słani lustr. 1621 r. podają: iż same tylko 
przedmieścia spustoszone zostały; inwentarz 
zaś 1627 r. wyraża: „miasto ma wał usypany 
ze 3 stron, na nim baszt 5, okrom bram 3 do 
wjazdu. Wał mieszczanie usypali, częścią z 
prowentów od J. E. M. na munitią danych, a 



mianowicie z szynkowania gorzałki, mostowe- 
go, woskobojni, częścią z szosów, które zwykli 
na się uchwalać, gdy jest potrzeba; isz jednak 
kończą wał, in futurum powinni arendo na 
poprawę wału, baszt y przyczynienia strzelby, 
któreć mało mają, obracać. Czego starosta 
doirzeć y liczby ich wysłuchać powinien pil- 
nie, ieśli nie in privatum commodum proyent 
obrócony jest. Osady w mieście 130, pustek 
22, karaimów żydów domów 24, popów 6, ży- 
dów niemieckich kilka domów. Rzeźnicy bro- 
nią karaimom w iatkach mięso przedawać, 
przez co drogość mięsa y penuria, że go nie- 
zawsze dostanie, ile przy zjazdach wielkich, 
które często bywają; ma starosta w to wejrzeć, 
ażeby mieszczanie monopol ium nic wnosili. 
Targowe zamkowe czyni 2 1 łazów miejskich 
albo iutrzeu 143 i pół, z każdej dają po gr. 7 
i pół, bierze miasto trzecią część. Młynówkę 
rzekę powinni wszyscy mieszczanie chędożyć, 
na zagon świni iść manu armata. Fodzamczan 
jest 32, czynszów nie dają żadnych, ale raz w 
tydzień powinni posługę zamkową odpiawo- 
wać y rzemiosłem. Przestrzegać ma starosta, 
żeby we dni targowe wolno było przedawać 
mięso ze wsi i miasteczek przyległych, więc y 
tego żeby schadzki nieustawały. Załukwianie 
nemine excepto powinni dzień kosić, kędy im 
zamek ukaże; rybitwów jest 8, powinni ryb 
dawać do zamku we środę, piątek i sobotę. 
Miasto y przedmieszczanie nie daje powołow- 
szyzny, ani dziesięciny pszczelnej z owiec y 
świni za prawem króla Stefana. Zamek, bra- 
ma murowana, w tey sklep w którym księgi 
ziemskie y grodzkie chowaią; na wierzchu 
sala albo izba, bez okien y pułapu, przy niej 
izdebka, w której pisarze pisują. Przy bramie 
komor 9, w których szlachta y mieszczanie 
dla nieprzyjaciela rzeczy swe chowają. Budo- 
wanie długie, w bok tego komor 9; baszteczka 
mała, do której budowanie nowe; baszta muro- 
wana i mur do kościoła, w którym ołtarz rzo- 
zany z alabastru białego, w końcu baszta z 
z drzewa; od rogu zamku do miasta na dół 
chodzenie pobite z 2 basztami; przekop od po- 
łudnia. Budowanie wszystko jako y baszty 
wielkiey y prędkiey poprawy, bo bardzo ru- 
inam minantur, potrzebują. Armata: działek 
spiżowych 2, możdzierzów spiż. 2; jeden Na- 
polski podstarości, po i dobrą myśl strzelając, 
przesadził prochem^ że się spadać musiało; ha- 
kownic miało bydź 16, z których oddano tyl- 
ko 4, piątą bez łoża; prochu baryła, łańcuch 
żelazny wielgi. Na wiosnę, który jedno z pod- 
danych wsi przy lasach, tak szlacheckich iako 
y król. owce ohowa, każdy powinien dawać 
barana y iaguie; ser pod jesień, iak to Ruś zo- 
wie wikar y pstrągów płatanych 4. Kiedy 
żer zrodzi, powinni się zewsząd, kto chce gnać 
na paszą świnie do lasów, w zamku wpisowad, 



Mow»lk Ot^ofnAw^y-^Uętft KX3((To« IIL 



18 



Hal. 



Hai. 



a dawać powinni 10 -tą świnię albo wieprza. 
Które wybieranie świń, zagonem nazwano, a 
ten zagon ma się odprawować pod jesień, kie- 
dy iuż śniegi zapadają, na który wss^yscy mie- 
szczanie haliccy y załukiowscy manu armata, 
za obwieszczeniem nrząda zamkowego nemine 
excepto pod winą arbilrii capitanei, przy któ- 
rych y sioła ruszyć się powinny. Za wtargnie- 
niem hana tatars. tak rok, kraje pokuckio w 
popiół obrócone są: iakosz wszystkie wsi do 
starostwa należące, jedne fundit^r ile co na 
szlaka zniesione z wszystkim, w drugich mało 
00 ludzi, dobytku y domów zostało; zaczym 
intrata szczaplejsza bydź musi'*. Jan Kazi* 
mierz, idąc na wyprawę kozacką do Multao, 
stał tu dni kilka obozem, przy końcu sierpnia 
1653 r. Uchwała sejmu 1658 r. opiewa: „iż 
wiele Bzeczypospolitey na fortecy halickiey 
zależy, którą starosta Andrzej Potocki swym 
własnym kosztem z gruntu restaurował, mury 
nowe wystawił y szańcami, wałami, redutami 
trybem cudzoziemskim obwiódł, na co koszt 
nie mały ważył: przeto do uznania kosztu te- 
go naznaczamy komisarzów'*. Łustratorowie 
1661 r. takowy stan twierdzy podają: „zasta- 
liśmy przymurowanego muru łokci 179, zoso- 
bna szańc nowy przy bramie starcy darnowa- 
ny in circumferentia łokci 175, drugi szańc 
nowy pod nową bramą in circumferentia łokci 
132; armat y dział 20, możdzierzów 2, hako- 
wnio 30, szmigownic 2, prochów w beczkach, 
granatów, kul ognistych y inszych kul do ró- 
żny armaty, lontów y inszych potrzeb wojen- 
nych magnum numernm widzieliśmy. Posta- 
nawiamy lunary t. j. sza&rzów, których bę- 
dzie officium o wszystkich prowentach zawia- 
dywać, dysponować y szafować. Percepta nic 
na co inszego obracane być mają, tylko pro 
sola munitione ciritatis, na naprawę wałów, 
baszt, parkanów, sposobienie armaty, prochów, 
kul y inszych potrzeb do obrony należących, 
czego dozór wóytowi nakazaliśmy. Każdej 
ćwierci roku, aby na ratuszu przed urzędem 
liczbę czynili, a gdy rok przyjdzie przed sta- 
rostą. Grisernia: wezwany gisernik opowie- 
dział, że palą węgle w lasach J. K. M., a że- 
lazo zaciągają skąd inąd, bo rudy w starostwie, 
których jest 5, niewystarczą. Rzemieślnik ro- 
bi kule, granaty, działa, kotły, czeladzi 6 trze- 
ba; ulało się 6000 kul przez 8 niedziel bez 
pułtoraset, które się d) zamku obracają. Gdy 
pan starosta skończy fortecę, a miałby tę gi- 
sernią exercere, aby od tego prowentu płacił 
quartę do skarbu*'. Podług lustracyi z 1765 
r. posiadał starostwo Franciszek Ksawery 
Branicki podstoli krakowski, gospodarzów w 
mieście chrześcian 120, karaimów 16, żydów 
36; domów 51, domków 110, cerkwi 3. Kato- 
licy corocznie podwód 8, karaimy 7, odbywać 
M rozkazem dworskim powinni, ZastaUśmy 



j archiwum tylko ziemskie i grodzkie na zam^* 
czysku na górze wielkiej, susceptę zaś tranzak- 
cyi w dworku, a sądy grodzkie w domach ró- 
żnych zwykły się sądzić. Niedostępno i odle- 
gło miejsce na zamku widząc, uznajemy ko- 
nieczność nabydź potrzebny dom alias kancela- 
ryą w mieście dla sądów ziemskich i grodzkich. 
Dempta expen8a percepty rocznej ze staros- 
twa zł. 58588 gr. 1". Gdy wzmiankowany 
Branicki ustąpił starość wo Józefowi Potockie- 
mu staroście czehryńskiemu, sporządzony 1 767 
r. inwentarz pisze: „zamek w koło murem z 
basztami obwiedziony, te jedne przez rewolu* 
cye zdezelowane, drugie od starości poryso- 
wane; brama w murze bez żadnego zamknię- 
cia; za nią po prawej ręce oflficyna z drzewa, 
facyata z herbem Pilawa; na rogu baszta czyli 
wieża ad praesens szlachecka antę skarbiec, 
porysowana, schody pogniły; koto muru ka- 
plica, znacznej reperacyl potrzebująca, do tej 
archiwa grodzkie i ziemskie przymurowane; 
na rogu od Dniestru baszta, gdzie quondam 
sądowe izby bywały; sklepy 3 murowane do- 
bre i suche. Przedmieście kałuskie, ulice: Ku- 
ska, Kozirynek, Podzamcze, Zaparkanie; bóżni- 
ce: żydowska i karaimska z drzewa; ratusz 
pośród rynku z drzewa". Zubożały, w gruzach 
przeszłej swej świetności zagrzebany Halicz, 
smutną w dziejach Polski 1772 r. odegrał ro- 
lę; do niego bowiem i ziemi halickiej rościła 
Marya Teresa mieć prawa, jako do własności 
niegdyś królów węgierskich; dostało się wo- 
jewództwo ruskie, część sandom. i krakows. 
pod panowanie Austryi, a krajom tym nży^ 
czył Halicz swego nazwiska, t. j. królestwa 
Galicyi. W następnych latach postradało mia- 
sto jedyne swe ozdoby. Klasztor dominikanów 
fundowany przez św. Jacka, a na nowo wznie- 
siony około 1660 r. przez Potockich i dwa 
klasztory franciszkanów, z których jeden fun- 
dacyi Bolesława Wstydliwego 1238 r. uległy 
supressyi, zamek zaś runął do szczętu. Kolo- 
nia sekty żydów karaimów została założoną 
w Haliczu przez króla Stefana Batorego. Na 
górze Św. Stanisława pod H. wznosi się sta- 
rożytny kościół, 1596 franciszkanom oddany i 
posiadający ciekawy portret Bolesława Wsty- 
dliwego. Ziemia halicka, osobno się rządząc, od 
reszty województwa ruskiego była odrę- 
bną ziemią. Stanowcze w tym względzie stało 
się dla niej postanowienie w czasie sejmu 
156 1 r.: „Za pilnem żi^daniem posłów ziemie 
halickiej y zezwoleniem społem rad, przez za- 
gęszczenie y zasiadłość rycerstwa y przez da- 
lekość drogi niebezpieoznością onych kraiów 
folgując, ustanowujemy seymik w Haliczu: aby 
tam kasztelan z szlachtą posły obierał, iżby 
się o potrzebach pospolitych tam namawiać 
mogli. A ten seymik uprzedzać ma Generałem 
Wiśnieński'*. Uchwała zaś sejmu 1581 roku 



M 



Hai. 



19 



przydała: „seymik Halicki ustawiamy aby 
bywał zawsze w tydzień przed Wisnieńskim'*. 
Dzieląc się na powiaty: halicki, trębowelski i 
kołomyjski, obierała 6 posłów, deputata na 
trybunał koronny i komisarza na tryb. skar- 
bowy do Radomia. Kasztelan halicki odby- 
wał przegląd szlachty całej ziemi występują- 
cej pod Haliczem na popis wojskowy, czyli 
zbrojne okazowanie się. Starostwa grodowe 
były; halickie i irębowelskie. Herb wyobra- 
żał: w polu białem kawkę czarną, w złotej 
koronie z rozciągnionemi skrzydłami. Połu- 
dniowa górami okryta częsó tego kraju, a w 
szczególności powiat kołomyjski, tworząc nie- 
jako klin czyii kąt (w ruskiem narzeczu kut) 
zwana jest Pokuciem. Czyt.: „Wiadomość o 
starożytności miasta Halicza'' ob. Rozmait. 
1829 Nr. 42. — ,Halicz" w Przyjacielu ludu 
z r. 1836 str. 27 i 34. — „Starodawnyj Ha- 
łycz opisanyj Szaranewyczem" w Zorii hały- 
ckoj na r. 1860 i w osobnej odbitce. — „Ha- 
lios" w Dodatku do Gazety lwowskiej z roku 
1868 Nr. 18 i inne. — „Halicz nad Dniestrem" 
p. Sob. w Tyg. ilustr. serya YIII, 1871 str. 
279. — „Halicz" ob. Kłosy z r. 1878 str. 303 
i 304. — .0 sobomej bohorodycznoj cerkwi i 
światytelach w Hałyczy" (z planami cerkwi 
z w. Xn) p. Pietruszewiczaw , Zorii hałyckoj'* 
z r. 1852, 53 i 54, i w dziele „Hałycko isto- 
riczeskij Sbornik" 1854 i 1860. — .Kratkoje 
izwiesije o hałycko-ruskich episkopach i my- 
tropolitach" p. Pietruszewicza w „Semejnoj bi- 
bUotekie" Lwów, 1856 Nr. 9, 10, 11 — „Die 
Griindung der romisch katolischen Bisthiimer in 
Halicz und Władimir" v. Reifenkugel, W ien. 
1874. — „Istoryczeskoje obozrinie mytropolii 
ruskoj hałyckoj^' p. Malinowskiego w „Zorii 
hałyckoj*' jako album za r, 1860. — „Istorya 
drewnaho hałycko-ruskoho kniażestwa*' so- 
czynenie D. Zubryckaho, Lwów, 1855, 3 to- 
my. — ' „O zabytkach starożytnych w Hali- 
czu" ob. „Słowo", 1872 Nr. 71. — „Halicz^* 
p. Siarczyńskiego ob. rękopis w Bibli. Ossoli. 
Nr. 1828 str. 222 do 232; i ręk. Nr. 496 str. 
160. — „Lustracye starostwa halickiego roku 
1556 i 1661" Rękop. w Bib. Ossol. Nr. 2127. 
— „Lustracye pożytków w starostwie halic- 
kiem r. 1556" Rękop. w Bib. Ossol. Nr. 2235. 
Topografią starego H. dokładnie zbadał Wła- 
dysław Łuszczkiewicz (Kościół św. Stanisła- 
wa pod H. był pierwotnie rnską cerkwią św. 
Pantalejmona). B. R. 

Halici (z Holendrami), wieś, po w. podhaje- 
eki a właściwie przedmieście miasta Podhajce, 
liczyła w 1870 r. 716 mieszk., należących do 
parafii w Podhajcach. Właściciel większej pos. 
Haroelina ks. Czartoryska. 

Halicł, ob. Qac8. 

Halici, szczyt w Beskidzie lesistym, u zej- 
ścia się ipranic obszarów Wołosatego, Buków* 



ca i Tarnawy wyżniej, na granicy powiatów 
Lisko i Turka; od granicy Galicyi i Węgier o 
1500 m. oddalony na płn. Wznosi się do wys. 
1335 m. npm. Grzbiet i wschodnie zbocze Ha« 
liczą przedstawia Połoninę bukowską. Br. O . 

Ilaliczanów, wś, pow. gródecki, oddalona 
o 5*7 kil. na poładniowy zachód od Grródka; 
przestrzeni obszaru dwór. posiada 10 mr., wło- 
ścianie 957 m. a., ludności 527, sami ^r. kat. 
mający cerkiew paraf, w miejscu, do tej para- 
fu należy filia Bratkowice z 425 gr. kat. Para- 
fia ta należy do dekanatu gródeckiego dyece- 
zyi lwowskiej. 

Haliczauy, wś, pow. chełmski, gm. Żmudź, 
par. Kumów. W 1827 r. było tu IS dm., 98 
mieszk. 

Haliczany, wś, pow. włodzimierski na Wo- 
łyniu; parafia prawosławna w miejscu, katoli- 
cka w Horochowie. Własność ks. Czetwertyń- 
skich, ma kaplicę katolicką. Wieś tę obszerną 
przebiega gościniec z Krzemieńca przez Bere- 
Steczko do Włodzimierza idący. Żyzne grunta 
tutejsze dały początek przysłowiu: „Eto posia- 
da Haliczany, ten się liczy między pany". W 
XVII w. był tu zbór aryański, którego prze- 
łożonym w r. 1648 widzimy słynnego teologa 
aryańskiego Andrzeja Wiszowatego. W owym 
to roku Wiszowaty ożenił się mając lat 40 z 
córką pastorostwa haliczańskich CAleksandrą) 
Joachima i Elżbiety z Łubienieokioh Rupniew- 
skich. Ówcześni dziedzice Haliczan Czapliccy 
w salonie swym urządzili wesele dla znanego 
teologa, który wprędce z Haliczan przeniósł 
się pod Lublin, do Siedliszcz, gdzie objął pa- 
sterstwo po zmarłym Krzysztofie Łubieniec- 
kim. Były wtedy H. jednem z wybitniejszych 
gniazd socyniańskich. Właściciele tej wsi i Ki- 
sielina Czapliccy wspierali Aryan swem mie- 
niem i powagą. M, Z>. 

Ilaligowce, węg. HaUgócz, wś słowacka w 
hr. spiskiem, w dorzeczu Dunajca, w dystryk- 
cie starowiejskim, nad rzeką Lipnikiem i jego 
Rychwałdzkim dopływem polskim; od połud. 
graniczy z Ryohwałdem, od zach. z Łechnicą i 
iSmierdzonką, od wsch. z Lipnikiem Wk., a od 
płn. z Leśnicy. Na wsch. granicy wzgórza 
Kobyla głowa (957 m.) i Bukowinka(851 m.), 
na zach. granicy wzgórze Bucznik (750 m.), a 
na płd. granicy Kobyla góra (878 m.) i Peó- 
kowa góra (959 m.). Wzniesienie wsi 527 m. 
koło kościoła. W półn. części wsi, na płn. po- 
toku Lipnika, rozpościera się piękna grupa skał 
haligowieckich, stromo spadających do potoku 
Lipnika, a należących do pasma Pienin (ob»). 
Skały te haligowieckie odznaczają się tem, iż 
posiadają mniejsze i większe pieczary. Jedna z 
tych pieczar leży w obr. gm. Haligowiee, w 
dolinie Michno wej i zwie się Mleczną Dziurą, 
od licznych stalaktytów w niej znajdowanych. 
KowBzymi czasy znaleziono w niej kośoi z iii«« 



( 



20 



Hal. 



Hał. 



dźwiedzia jaskiniowego i krzemienne noże. 
Druga grota, wprawdzie niewielka, zowie slq 
Zbójecką, a trzecia leżąca na granicy gmin Ha- 
ligowiec i Lipnika, znajduje się w górze Aksa- 
mita (841 m. ob. Aksamitka). Czyt. Weber. 
Aus Bola nach Szczawnice. TJngar. Pienin (w 
manuskrypcie). Tegoż, Przyczynek do flory 
pienińskiej. Kraków, 1881.— Grenersichin Bre- 
detzky^s Neuen Beytragen, str. 327. — J. Me- 
tzer, Axamithka, w A. Zawadzki^s Mnemosy- 
ne. Lemberg. 1827, str. 248. — Trembecki, 
Przewodnik do Szczawnic. Kraków, 1860 r., 
str. 32. Jakoby nazwa Haligowiec pochodzić 
miała od pierwotnej nazwy „Hunnigawce," 
jak twierdzi Morawski (w Sądeccz. t. I, 21), 
tj. od osady Hunów, jestto twierdzenie zupeł- 
nie bezpodstawne, nie znoszące żadnej kryty- 
ki. W dolinie potoku Rychwałdzkiego śród 
cienistych drzew wznosi się kościół łać. pod 
wezw. Zwiastowania N. M. P., założony 1787 
roku; z pierwotnej kapelanii, która należała 
do par. łać. w Rychwałdzie, utworzono 1809 
r. samodzielną parafią. Metryki pochodzą z r. 
1788. Patronat spełnia fundusz religijny, W 
samej paraHi mieszk. 635; między nimi 550 rz. 
kat., 1 gr. kat., 1 prot., 23 żydów, 60 szyzm. 
Do tej parafii należą wsie Wielki Lipnik i Fol- 
wark (ob.). Cała parafia liczy rz. kat. 595, gr. 
kat. 1, prot* 1, żydów 23, szyzm. 60, razem 
mk. 680 (według szem. dyec. spiskiej z 1878). 
Ostatnia poczta Starawieś. W czasie długole- 
tnich zamieszek wojennych po śmierci cesarza 
Albrechta przez wdowę jego wzniecanych, je- 
den z przywódców husytów, przez nią na po- 
moc wezwanych, osiadłszy w jaskini w Hali- 
gowcach r. 1453, Spiż niepokoił. Dr, O. 

HalU^wka, wś, pow. żytomirski, par. Kra - 
snopol; nad rz. Teterówką wpadającą do Tete- 
rowa; jest tu kaplica katol., cerkiew drewnia- 
na. "Własność Jastrzębskiego. Wr. 1867 miała 
67 dm. X. M. O. 

Halin, ob. Chalin^ Ckaltno. 

Halin 1.), folw., pow. śremski, należy do 
domin. Gh wałkowa, 1 dom, 15 mk. 2.) H., le- 
śnictwo, pow. krobski, należy do dom. Pako- 
sławia, 1 dom, 11 mk. 

Halin, ob. Forudomina, 

Halinin 1.), kol., pow. ciechanowski, gmina 
Ojrzeń, par. Sochocin, odl. o 17 w. od Ciecha- 
nowa, liczy 11 dm., 114 mk., 283 mr. gruntu. 
2.) H. nowy, wieś włość, tamże, pos. fabryki 
terpetyny i smoły, liczy 13 dm., 182 mk., 409 
mr. gruntu. 3.) H. stary, wś, pow. ciechano- 
wski, gm. Ojrzeń, par, Sochocin, odl. o 18 w. 
od Ciechanowa, liczy 7 dm., 63 mk., 81 mr, 
gruntu. 

Halinka, młyn, ob. Odfnęt. 

Halino, wś rząd. w pow. wileńskim, w po- 
bliżu której była niegdyś st. p. Jedlina^ na b. 
trakcie z Wilna do Grodna. 



Halka, ob. Lubieszynek. 

Halkenbriick (niem.)» leśnictwo królewskie, 
pow. człuchowski, st. p. Zielona. 

Hall..,, ob. Hal... 

Hallascheny, ob. Jordanestie, 

Hallberg (niem.), ob. Ciązyń. 

Hallik, st. poczt. gub. liilandzkiej, powiatu 
parnawskiego, w pobliżu większych stacyj 
Parnawy i Rewia. 

Halmąj (węg.), st. dr. żel. ciskiej, o 62 kil. 
od Koszyc. 

Ilalnisdorf (niem.), ob. Harychowce, 

Hallwischken (niem.), wś, pow. darkiem- 
ski, st. p. Darkiejmy. 

Halsbijówka, dawniej Hadztbejówha, duża 
wieś w pow. jampolskim nad rz. Morafą, gm. i 
par. Jampol, o 5 w. od Jampola odległa, 800 
mieszk., ziemi włościan. 976 i półdzies., dwor- 
skiej 1526 dzies. Jest to bardzo dawna osada, 
sądząc z nazwiska, prawdopodobnie jeszcze ta- 
tarska a następnie mołdawska; mieszkańcy jej, 
pomimo łączenia się z miejscową ludnością ru- 
sińską, zachowali wiele cech różnych. Halsbi- 
jówka ma obszerny dom mieszkalny, duży o- 
gród i winnicę. Należała do klucza jampol- 
skiego Prota Potockiego, od którego przeszła 
do rodziny Sarneckich. Jest tu cerkiew pod 
wezw. N. Panny, do której należy 50 dz. zie- 
mi; grunt pod wsią skalisty, posiada kamień 
wapienny, opoczysty i płytowy. E, Z. 

Halswig czyli Ilalsioigsho/f, dobra w Kur- 
landyi, w pow. bowskim. Dziedziczyli je Szy- 
mon Romer, później syn jego Stefan. Według 
danego w r. 1660 sierpnia 25 Matyaszowi 
Romerowi oberstlejtenantowi J. K. M. przez 
21 szlachty kurlandzkiej zaświadczenia, posia- 
dać miał prawem lennem od książąt kurlandz - 
kich nadanem Stefanowi ojcu Matyasza. ii. 22. 

IIal8Ztrów, łużycka nazwa rzeki Elster w 
Łużycach saskich, wpadającej do Elby. 

Haltnnf (niem.), ob. Halduf. 

Halzbijówka, ob. Halsbijówka, 

Halabardy, wś i folw. w zach. stronie pow. 
mińskiego, gub. mińskiej, okr. policyjny rako- 
wski, między Iwicńcem, Kijowcem i Rakowem, 
dośó dawne dziedzictwo rodziny Plewaków. 
Folw. ma obszaru około 980 mr. w glebie nie- 
złej; gospodarstwo zaniedbane. Nazwa H. po- 
chodzi prawdopodobnie od sąsiedzkich i grani- 
cznych waśni, których i w Mińszczyznie było 
dosyó. AL JeL 

Hałaburdziszki, zaśc. rząd., pow. trocki, 4 
okr. adm., 48 w. od Trok, 6 dra., 68 mk. kat. 
(1866). _ ^ 

Hałąjki, wieś, pow. taraszczański, parafia 
rzymsko-katolicka w Piatyhorcach, prawosław- 
na w miejscu, od stacyi drogi żelaznej fastow- 
skiej Białacerkiew odległość o 50 w., od Ki- 
jowa o 150 w., od Taraszczy o 50 wiorst. Zi«- 
mi dworskiej 2200 m. n. p., włościańskiej 2051 



Hał. 



Hał. 



21 



m., mieszk. obojga płci do 1000 dusz, chat 200. 
Przez Hałajki przepływa rzeka o brzegach ka- 
mienistych Mołoczna, formaje wielkie stawy, 
na których Bą młyn murowany i gorzelnia. 
W laskach rozrzuconych po polach hałajeckich 
Myślatynie, Dołżku, Kiptiuchu wielkim, Kip- 
tinohu małym są pasieki i drzewa owocowe. 
Oprócz iych lasów należy do dóbr wielki las 
Gzaragi, dębowy, łączny z ogromnem pasmem 
lasów innych dóbr. Dawniej II. stanowiły 
ozęać dóbr tetyjowskich hr, Ostrogskich; w r. 
1824 hr. Tadeusz Ostrogski sprzedał H. Józe- 
fowi z Foradowa Kulikowskiemu marszałkowi 
wasylkowskiemu, ten zaś dał te dobra w posa- 
gu córce swej Gezarynie, żonie Stanisława 
Abramowicza marszałka taraszczańskięgo. 0- 
becnie H. należą do Bronisława Abramowicza 
ich syna, który prowadzi stada koni arabskich 
od kilku pokoleń utrzymywane w rodzie Abra- 
mowiczów, Gospodarstwo trzypolowe, plan- 
tacya buraków na wielką skalę do fab. czere- 
pińskiej. Wioska H. składa się z 4 części: wła- 
ściwe K., Starodubie, Zamłynie i Filówka; na 
początku zeszłego wieku był tu futor, w któ- 
rym mieszkał kozak Hałaj, ztąd to i nazwa 
wsi. Mieszkańcy trudnią się prócz rolnictwa 
kopaniem gliny sławnej na całą okolicę ze swej 
białości; na przemysł ten zwykle wybierają 
partyami od 30 do 40 mężczyzn i gdzie bądź 
w parze zaczynają kopać prostopadłą studuic, 
po przebiciu 3 arszyn czarnoziemu leży jeszcze 
słój szarej gliny pomieszanej z piaskiem mniej 
więcej gruby na 2 arszyny, pod którym dopie- 
ro znajduje się biała glina, lecz razem zjawia 
się woda. W jamę puszczają drewniane cem- 
browanie i jedna część robotników wylewa 
wodę, druga zaś kopie glinę; każda partya ro* 
botników otrzymuje miesięcznie blisko 800 wo- 
zów gliny wartości 1000 rubli. Erazm RuL ' 

Iląłajkowce, duża wieś, pow. mohylowski, 
nad Żwanem, w południowo-zachodniej stronie 
powiatu, parafia Wierzbo wiec, 2(J3 dom., 1350 
mieszk. obojej płci, w tej liczbie 125 jedno- 
dworców, ziemi włościan 1516 dz., dworskiej 
do 1000 dz. Cerkiew pod wozw. św. Damiana 
posiada 53 dz. Należała do klucza kury łowi- 
ckiego Kosakowskich a następnie Komarów, od 
których w ostatnich czasach nabył admirał 
Cichaczów. Dr. M, 

Ilatcniów, niem. Ahen^ wieś nad Białą pob, 
Wisły, w pobliżu granicy szląskiej wpow. bial- 
skim, ma parafię rzym. kat. i szpital ubogich z 
majątkiem zakładowym 416 zł. w. a. Z 2182 
mieszk. wyznaje 2146 religię rzym. katol., 16 
ewang. a 30 mojżesz. Większa pos. wynosi 
219 m. n. a. roli, 38 m. łąk i ogr. 25 m. pastw, 
i 166 m. lasu; mniejsza pos. 882 m. roli, 88 m. 
łak i ogr., 103 m. pastw, i 133 m. lasu. Kość. 
murowany zbudowano w r. 1784 i był do roku 
1830 filialnym od parafii w Komorowicach, od 



r. 1830 jest parafia dek. bielskiego samoistną 
kapelanią, akta od r. 1784; dusz 2175 Mao. 

Ilałdrychowice, niem. Ulheradorf, ws, pow. 
sycowski, par. Dziesławioe; ma fol w. zwany 
Jeltsch. 

Ilate, wieś, pow. zwiahelski^ gm. romano- 
wiecka; włościan dusz męz. 105, ziemi włość. 
442 dzies. Należy do klucza nowo-zwiahelskie- 
go, własność z Uwarowyoh Mezeńcowej. 

Hałe błoto, osada z 12 chat, pow. zwiahel- 
ski, gm. żołobeńska, należy do dóbr jurkowie- 
ckich, własność Rokossowskich. L. R. 

Hate-Błoto, wielkie moczary w pow. ihu- 
meńskim, między Petryłowem a Truchanowi - 
czami, tudzież w pow. słuckim, między Hrozo- 
wem, Koniuchami i Fresnekami. Z tych dzikich 
bagien wypływa niedaleko wsi Żuki rzeka 
Łoknieja, prawy dopływ Słuczy. AL JeL 

IlałkąiGie, wś, pow. rossieński, par. widu- 
klewska. 

Ilato, torfiaste błoto, 1000 m. rozl, w do« 
brach Horodnica. Część folw. horodnickiego 
200 m. rozl. nosi tę samą nazwę. 

1 lało wice, ob. Hatowke, 

llatuiika, potok podgórski, w obr. gm. Run- 
gur, w pow. kołomyjskim, wypływa z lasu 
Dubowego, zpod wzgórza Zanogi (639 m.); pły- 
nie na płn. łąkami ruungurskiemi, a przyjąw- 
szy z lew. brz. potok Folszową, zwraca się na 
wschód, poczem przyjąwszy potok Zołotuchę z 
pr. brz., tworzy granicę Kluczowa małego i 
Peczeniżyna i wpada po 5 i pół kil. biegu do 
Kluczkówki. Br. G. 

llaluszczyiice, wieś, pow. skałacki, prze- 
strzeni posiada obszar dwór. 1425, włościanie 
1352 mr. austr., ludność rzym. kat. 1169, gr. 
kat. 122, izrael. 47, razom 1338. Rzym. kat. 
parafia jest w miejscu należąca do dekanatu 
tarnopolskiego dyecezyi lwowskiej, erygowa- 
na w roku 1851, systemizowana 1870; kościół 
murowany wystawiony ze składek w 1869 r, 
pod wezw. T^arodzenia św. Jana Chrzciciela, 
Do par. należy 6 miejsc: Chmieliska, Chodacz- 
ków mały, Konstantynówka, Romanowe sioło, 
Żcrebki królewskie, Żerebki szlacheckie, ogól- 
na liczba katolików w tej parafii wynosi 2588^ 
izi^ael. 227, w obrębie jej znajdują się 4 szkoły 
trywialne; mieszk. gr. kat. obrządku należą 
do parafii w Żerebkach królew. Jest tu szkoła 
etatowa o 1 nauczycielu, należąca do rady 
szkolnej okręg, w Tarnopolu i kasa pożyczko- 
wa z funduszem 572 zł. a. w. B* R, 

llatiiszowa, wś, pow. nowotarski, w daw- 
nem starostwie czorsztyńskiem, u północnych 
stóp Pienin, zwłaszcza na zachodnim stoku gór 
Grenia czyli Działu i Koziej Góry. Leży na 
wsch. od Czorsztyna; granicę między nimi two« 
rzy potok cegielny; od zachodu przytyka do 
Tyłki; od płn. do wsi Krośnicy, a od płd. z 
Sromowcami wyźniemi sąsiaduje. W r. 1777 



22 



Hał. 



Ham. 



było dno. 21, mk. (chrześoian) 88; w r. 1799 
dm. 25, mk. 140; w r. 1824 dm, 25, mk. 119; 
w r. 1869 dm. 24, mk. 152. W r. 1880 dusz 
rzym. kat. 159. Należy do par. w Krościenku. 
St. poczt, w Maniowach. Obszar większej po- 
siadłości liczy roli ornej 225, łąk i ogr. 13, pa- 
stwisk 23, lasu 167; mniejszej posiadłości roli 
ornej 209> łąk i ogr. 16, pastw. 85, lasu 12 m. 
Właściciel Marcelli Drohojewski. Według lu- 
stracyi starostwa czorsztyńskiego z r. 1765 
było ról 1, zagród. 6; prócz robocizny opłaca- 
no rozmaitych podatków złp. 98 gr. 24. Był 
tu folwark starościński. Dochód z niego czynił 
złp. 691 gr. 20. Br. G. 

Hątuziiice, wś, pow. latyczowski, w połud- 
niowo-wschodniej części powiatu, o 10 wiorst 
od stacyi drogi odesko-wołoczyskiej Derażnia, 

6 od Wołkowiniec, gmina i paraHa Derażnia, 
domów mieszkalnych do 130, mieszk. 823> w 
tej liczbie: szlachty 68, mieszczan 4« żydów 53, 
włościan 698. Ziemi dworskiej 986 dz., wło- 
ścian 948. Jest tu cerkiew pod wezw. św. Mi- 
chała, do której należy 36 dz. ziemi. H. zało- 
żone na gruntach starostwa barskiego; w cza- 
sie lustracyi tegoż starostwa przez kasztelana 
kamienieckiego Humieckiego w 1616 r., Ha" 
łuzińcami władali Hałuzińscy, którzy, oprócz 
posług wojennych, obowiązani byli na rozkaz 
starosty barskiego robić poddanymi 3 dni w 
rok. Obecnie H. w częściach liczą do 22 wła- 
ścicieli i 280 dz. należy do rządu. Dr, M, 

llałycz..., ob. Halicz.,. 

Halyste bołoto, torfiaste błoto, ob. Halo. 

Hainarnia, mała wioska, pow. czorkaski o 

1 wiorstę od m. Międzyrzecza, przy ujściu Ro- 
sawy do Rosi, mieszkańców 301 wyzn. prawo- 
sławnego, należą do parafii Babierz, ziemi dru- 
gorzędnego czarnoziomu pomieszanego z szarą 
gliną i piaskiem 811 dz., należy do międzyrze- 
ckiego majątku Parczewskich; zarząd gminny i 
policyjny w Międzyrzeczu. Ki. Przed, 

Ilaniborek, węg. Hamhorg, wieś w hr. sza- 
ryskiem (Węg.), kościół katol. paraf., uprawa 
żyta, łąki, pastwiska, lasy^ młyny wodne i tar- 
taki, 482 mk. II M. 

Hailier, ob. Hammer. 

Hamer, niem. Hammer 1.), posiadłość z mły- 
nem i tartakiem, pow. brodnickie obszaru liczy 
mórg 1311, budynków 17, dm. 7, mk. kat. 82, 
ewang. 16. Parafia Łobddwo, szkoła w miej- 
scu, poczta Wrock, 2.) H., wś i dobra, pow. 
człuchowski, nad strugą Hamer, stanowiącą tu 
pierwszy ważniejszy dopływ rz. Brdy, w oko- 
Ucy lesistej i piaszczystej. W miejscu znajdu- 
je się młyn i tartak, który pędzi struga Ha- 
mer. Obszaru liczy 4283 mr., budynk. 42, dm 
20, katol. 50, ew. 112. Parafia i poczta Ko- 
czała (Flotenstein), szkoła Bielsk. 3.) II., trzy 
posiadłości w pow. złotowskim: 1) włość, wieś 
nad rz. Glumią, która tu młyn pędzi, y, mili 



od stacyi kolei żel. i mi asta Krajenka. Parafia, 
poczta Krajenka, szkoła w miejscu. Obszaru 
ziemi mr. 2668, budyń. 72, dom. 31, katol. 10, 
ew. 230. Podług wizytacyi z r. 1766 istniał tu 
zbór luterski, ale zObtał zniesiony, tylko cmen- 
tarz obwiedziono i używano, dzwony wzięto do 
Pomeranii. B. 1766 było dusz 83. H. należy 
do obszernych dóbr złotowskich księcia prus- 
kiego Karola, przedtem własność Potulickich, 
Grudzińskich, Działy ńskich. 2) H. nowy, niem. 
Neu Hammer, wś, blisko m. Krajenki i dworca 
kolei żel. tczewsko-pilskiej, powstała na grun- 
cie wsi Hamer po r. 1766. Miała tych samych 
posiadaczy i ma, co poprzednia. Obszaru mr. 
liczy 525, budyń. 15, dm. 4, kat. 11, ew. 18. 
Parafia, poczta i szkoła, jak wyżej. 3) H., 
niem. Hammermtihl, posiadł, z młynem, nad 
strugą Juchacz, w okolicy lesistej, \ mili od 
bitego traktu złotowsko-więcborskiego, należy 
do dóbr sypniewskich. Parafia, szkoła Sypnie- 
wo, poczta Kujan. Budyń. 6, dom. mieszk. 1, 
kat. 7, ew. 12. B. 1766 posiadłość ta nie ist- 
niała, podług wizytacyi kościelnej. 4 ) II., 
trzy miejscowości w pow. świeckim: 1) II., 
król. leśn. do nadleśn. Przewodnik (Hagen), 1 
dom, parafia Płochocin, poczta i stacya kolei 
żel. Warlubie. 2) H., osada do wsi Osiny, bu- 
dynków 4, dom. 2, kat. 6, ew. 11, parafia i 
poczta jak powyżej. 3) H., posiadłość z mły- 
nem wodnym i karczmą, należy do wsi Łnia- 
nek, okolica lesista, budynk, 8, dm. 3, kat. 16, 
ew.>14. Parafia Drzycim, szkoła Lniano, po- 
czta Osie. Kś. F. 

Hamer, niem. Hammerhmg, wś, pow. sztum- 
ski, nad strugą wpadającą z wyżyn prawego 
brzegu Wisły do Starej Nogaty, pół mili od 
bitego traktu kwidzyńsko- sztumskiego, w le- 
sistej okolicy, 1 Vi mili od Sztumu. Obszaru 
liczy mr. 106, budyń. 10, dm. 5, katol. 34, ew. 
23. Parafia Postolin, szkoła w miejscu, poczta 
Rehhof, R. 1648 właściciel tutejszy Prosty ń- 
ski miał proces z Sarnowskim, dzierżawcą Ry- 
jewa, który go był znieważył. J5. F. 

Hamer, niem. Hammermuhl^ posiadłość z 
młynem i browarem, pow. kwidzyński, nad rz. 
Liwną, ćwierć mili od Kwidzyna, przy trakcie 
bitym grudziąsko-kwidzyńskim, przyłączona 
do miasta. Ma U bud., 2 dm., 33 mk. ewang., 
6 katol. m. F. 

Hanierka zachodnia, rz., dopływ rz. Bu- 
kno, dopływu Noteci, ob. Jaryn i Bydgoszcz. 

HR,inei*nia. (z niem. Hammerwerk), nazwa za- 
kładu przerabiającego żelazo lub inne metale na 
przedmioty, których wyrobienie ręcznemi młotami na 
kowalskich warsztatach byłoby zbyt trndnem. W 
hamerniach za pomoc% młota poruszanego siłą wody 
lub pary wyrabiają zwykle kowadła, kotwice, kotły, 
kosy itp. Nazwa zakładu przeszła w wielu razach 
na nazwę osady, choć sam zakład przestał istnieć. 

Hamernia I.), ws, pow. błoński, gm. i par. 
liadziejowice. 2 ) H., wieś, pow. brzeziński, 



Ham. 



Ham. 



23 



aUyBencya Dmosina (ob.). Młyn wodny z pro- 
dukcyą na 5190 rs. 3.) II., wieś, pow. wie- 
luński, gm. Galewice, par. Cieezęcin. 4.) II., 
młyn, pow. będziński, gm. i par. Koziegłowy. 
5.) II., pow. kozienicki, gm. i par. Kozienice. 
Fabryka wyrobów miedzianych. 6.) H., os., 
pow. opoczyński, gm. i par. Przysucha. Liczy 
4 dm., 47 mk., 16 mr. ziemi dwór. i 5 włosc. 
Uależy do dóbr i zakładów fabrycznyoh Przy- 
sucha. 7.) II., 08. ordynacka, pow. biłgoraj- 
ski, gm. Majdan Sopocki, par. Józefów. W r 
1827 było tu 58 dm., 238 mk. Od 1827 r. ist- 
niała tu papiernia, która w 1864 r. zatrudnia- 
ła 47 robotników i wyrobiła 5430 mas papie- 
ru. Wartość jej produkoyi rocznej dochodziła 
do 5000 rs. 

Ilaniernia, zasc. i młyn szlach., na lewym 
brzegu Wilii, powyżej Niemenczynka. powiat 
wileński, 5 okr. adm., o 12 w. od Wilna, 2 
dm., 36 mk., z tego 12 katoL, 14 izr. (1866). 

Hamernia Czarnkowska, niem. Himmer 

Czamikau lub Czarnikau-Hamnier, gm. i wieś, 
pow. czarnkowski, 3 miejsc: 1) H. cz., wieś; 
2) kolonia; 3) Sandkrug, podleśnictwo i karcz- 
ma, we wsi folw. (Freiszhulzengut) mający 
700 mr. rozL; 136 dm., 1206 mk., 590 ew., 
610 katol., 233 analf. Poczta w Czarnkowie 
(Czamikau) o 6 kil., gość. na miejscu, st. kolei 
ieL Trzcianka (Schonlanke) o 10 kil. 2.) H.- 
Czamkowska, dom., pow. czarnkowski, 4735 
mr. rozl., z których 1700 mr» lasu, 6 miejsc: 
a) H. cz., dom,; b) folwarki: Jędrzejów (Pu- 
tzig)f 845 mr. rozl.; c) Kadosiew, 1390 mórg 
rozl.; d) Kleinmiihle, młyn; e) WacŁmiihle, 
młyn; f) kolonia Kadosiew; 35 dm., 485 mk., 
385 ew., 100 kat., 161 analf. Dom. ma gorzel- 
nię parową, cegielnię. H., ob. Hammer, M. St. 

Ilamerska łąka, niem. Hammerwiese^ leśni- 
ctwo, pow. czarnkowski, należy do domin. 
Nothwendig, 1 dom, 3 mk., ob. Notwendig, 

Hailiersztyn, niem. Hammeratein^ miasto, po- 
wiat człuchowski, nazwa od krzyżaków dana, 
a za polskich czasów nieoględnie używana. 
Pierwotnie nazywała się ta osada Czarne, jako 
powyżej (ob. Czarne) wykazano. Nowy i waż- 
ny dowód na to, że miasto to zwać trzeba po 
polsku Czarne, ztąd jeszcze wynika, że pewien 
pisarz niemiecki w opisie wszystkich miejsc Prus 
zachodnich (Stat. topogr. Adress-IIandbuch v. 
Westpreussen 1868 Danzig Łóon Saunier 898), 
bynajmniej niepodej rżany, podług miejscowych 
źródeł obrobionym, podaje obok niem. nazwy 
Hammerstein w nawiasie polską Czarne. Por. 
Czarne, 

Hammer lub Eomry^ gm., folw. i młyn, po- 
wiat poznański, folw. 397 mr. rozl., gm., 3 
miejsc: 1) H.; 2) Główno, olędry; 3) Darmosz, 
osada; 7 dm., 101 mk., 21 ew., 80 kat., 13 
analf. Poczta i kolej żel. w Poznaniu o 6 kil., 
gość o 2 kil. Własność Chwałkowskiego pie- 



karza z Poznania. 2.) II., folw. i młyn, pow. 
obornicki, 983 mr. rozl, 3 dm., 26 mk., 9 ew., 
17 kat., 5 analf. Poczta i gość. w Murowanej 
Goślinie o 2 kil. St. kolei żel. w Poznaniu o 19 
kil., w Obornikach o 18 kil. 3.) H., gm., wś, 
nadleśnictwo, nad rzeczką Doyką, poboczną 
Obry, pow. babimoski, gm., 3 miejsc; a) H.; 
b) Borujska karczma (Boruiker Krug); o) 0- 
strowo (Horstkrug), karczma, 28 dm., 208 mk., 
106 ew., 102 kal;., 39 analf., nadleśnictwo 
4500 mr. rozl. Siedziba komisarza obwodowe- 
go, 4 gorzelnie. Poczta na miejscu, gość o 11 
kil , st. kolei żel. Nowy Tomyśl o 12 kil. 4.) 
II, czyli //aw7»«r-5ori/y, królewszczyzna, 2716 
mr. rozl., pow. babimoski, 5 miejsc: a) Ale- 
ksandrowo (Aleksanderhof; b) Piaski (Sand- 
Yorwerk); o) Januszewo (Johannisfeld); d) 
Hammer; c) Leśny folwark (Waldvorwerk); 
ma gorzelnią i młyn. 5.) H. lub Hammermuh' 
le (Hamernia), folw. i młyn, nad strumykiem 
pobocznym Bolinki, wpadającej do Noteci, 740 
mr. rozl., pow. chodzieski, 3 dm., 52 mk., na- 
leży do domin. Oberlesnitz (Oleśnice górne). 
Poczta i kolej żel. w Chodzieżu CKolmar in Po- 
sen) o 6 kil., gość na miejscu. 6.) H. pod Łą- 
czyskami czyli H. Żołądowski, młyn i folw. 
nad strumykiem ubocznym Brdy; folw. 842 m. 
rozl., pow. bydgoski, 3 dm., 42 mk., 25 ew., 
17 kat., 17 analf. Poczta w Koronowie (Grone 
an der Brahe^ o 11 kil., gość o 5 kil., st. ko* 
lei żel. Kotomierz (Klarheim) o 12 kil., Byd- 
goszcz (Bromberg) o 14 kil. M, St. 
Hammer (niem.), wś i leśnictwo, pow. sta- 
rogrodzki, nowo tak przezwane, właściwie Ci" 
siny. 

Hammer (niem.^ 1.), ob. Kuźnica i Ruda. 
2.) H., st. dr. żel. z Koźla do Bogumina, o 141 
kil. od Wrocławia. 
Hammer, ob. Homerek, 
Hammer (Alt-) 1.), pow. brzeski na Szlą- 
sku, ob. Kuźnica Katowska, 2.) H. {Alt''\ pow. 
mielicki na Szląsku, ob. Ruda, 3.) H. {Alt\ 
pow. pszczyński, ob. Kuźnica Stara, 4.) H. 
(Alt-), ob. Stare Hamry, 

Ilammerdamm (niem.), dobra, pow. człu- 
chowski, obszaru mr. 1294, budyń. 6, dm. 2, 
ewang. 15. Parafia Ekflr, szkoła Szonowek, 
poczta Białybór. 
Hammergehsen (niem.), pow. jańsborski, 

ob. Ruda, 

Hammer huta czyli Huta (Brahrode), gm.; 
pow. bydgoski, 5 miejsc: 1) Huta, pustkowie, 
2) Nowy świat (Neuwald); 3) Sokoło (Sokollo); 
4) Lachowo; 5) Hammer, młyn; 9 dm., 77 mk., 
27 ew., 50 kat., 19 analf. Poczta w Mąkowar- 
sku o 10 kil., gość o 10 kil., st kolei żela- 
znej Nakło (Nakel) o 26 kil M. St. 

Hammer itzke (niem.), ob. Hamrzycho. 

llammerkriig (niem,), ob. Hamer. 

Hammermflihl (niem.), ob, Hamer. 



I 



24 



Ham* 



Han* 



Haillilierniflhie (niem.) czyli EtencbinUhU 
(Hammer, młyn), pow. między chodzki, należy 
do gm. i wsi Radogośó CRadegosz), blisko War- 
ty, 1 dom, 8 mk. Poczta i gosc. w Międzycho- 
dzie o 6 kil., 8t. kolei żel. Drezdenko (Driesen) 



o 26 kil. 2.) II., młyn, pow. babimoaki, na- 



kat. paraf, ma w miejsca, erygowaną w 1787 
r., kościół murowany poświęcony 1803 pod 
wezwaniem św. Maryi Magdaleny, należy do 
konwentu oo. minorytów we Lwowie, do tej 
parafii należy jedno miasto i 4 wsie: Hana* 



czówka, Mikołajów, Podjarków, Podsoanów, 



leży do gm. Babimosta (Bomst), 1 dom, 10 mk., 
ob. Babimost. 3.) II., młyn, folw. 342 mórg 
rozl., pow. chodzieski, należy do dom. Jakto- 
rowa, 2 dm., 19 mk., ob. Jahtorowo. 4.) II., 
młyn, pow. bydgoski, należy do gm. i wsi Brah- 
rode, 5 dm., 45 mk., ob. Hammerhuta, 5.) II., 
młyn, folw., 361 mr. rozl., pow. szubiński, na- 
leży do wsi i gm, Skórzewa, 2 dm., 31 mk., 
ob. Skórzewo, 3/. St. 

Haniiiiersteiu (niem.), ob. Czarne, 
Ilaiunierwerder (niem.), osada, pow. szu- 
biński, należy do gm. i kolonii Aleksandrowa, 
1 dom, 10 mk., ob. Aleksandrowo. 

Hammerwiese (niem.), ob. Ilamershałąka. 
Hamowana, według Kętrz. osada w pow. 
wej borowskim, nie zamieszczona w nowszych 
spisach. ^«. F.^ 

Ilaniuwka, poleska wioseczka w zachodniej 
stronie pow. borysowskiego, w okolicach Ma- 
ciejewa i Hornego. Ma 7 osad. AL JeL 

ilaiiirach, niem. Adamsthal, na Morawie, 
wielkie huty żelaza w pobl. zwaliska zamku 
Nowego Hradu i t. zw. Zamek diabelski. 

Ilainrowicc, ob. Hamru Stare. 

Hanirzysko 1.), niem. Ilammeritzke lub Ila- 
7Horitzke, młyn, pow. międzyrzecki, należy do 
gm. i olędrów Stary folwark (Alt vorwerk), 2 
dm., 21 mk. Ob. Stary folwark (Alt vorwerk). 
2.) II. lub IlamrzyskOy wieś nad jeziorem, pow. 
czarnkowski, 18 dm., 211 mk., 56 ew., 155 
kat,, 3 analf. Poczta i gość. w Lubuszu o 12 
kil, st. kolei żel. Wronki o 18 kil. M. St. 

Ilauiry. ob. Zakopane, 

Ilaiiiry 1.) pod Osadą, wś w hr. orawskiem 
(Węg.), kopalnie żelaza i kuźnice, handel płót- 
nem, 360 mieszk. 2.) II. pod Zabidowem, 
Hamnjczki, wioska w hr. orawskiem (Węg.), 
69 mk. 11. M. 

Haniry (Stare), ob. Stare Ilamry. 

Hamulec, przys. Grzędy, pow. gródecki, 
264 m. npm., ob. Grzęda i Wólka. 

Haiiiuluwka, ob. Gomolówka. 

Han..., Ham..,y Hah..^ Har..,, ob. An..,, Am...^ 

Hanacy, mieszkańcy Hany, bardzo urodzaj- 
nej okolicy na Morawie, na południe od Oło- 
muńca (w granicach miast: Wischau, Ołomu- 
niec, Łeipnik, Kremsier). 

Hanaczów, wieś, pow. przemy ślański, le- 
ży o 10 kil. na północny- zachód od Przeray- 
slan a o 7.5 kil. na południowy-zachód od st. 
poczt, w Podhajozykach, przestrzeń pos. wiek. 
594, włość. 1109 m. a., ludność rzym. katoL 
921, gr. kat. 117, izrael. 13, razem 1051. Rz. 



Stanimierz; w całej parafii ogólna liczba kat. 
1379, izrael. 349; w dbrębie znajdują się 4 
szkoły trywialne a w Uanaozo wie jest kaplica, 
w której czasami bywa czytaną msza święta; 
gr. kat. parafia w Siedliskach. Jest tu szkoła 
etatowa o jednym nauczycielu; należąca do ra- 
dy szkolnej okręgowej w Rohatynie. Właści- 
ciel większej posiadłości konwent oo. minory- 
tów we Lwowie. B. R, 

Ilanaczówka, wieś, pow. przemyslański, 
leży o ćwierć mili na południe od Hanaczowa, 
przestrzeń pos. wiek. 1876, w tem 1549 mr. 
lasu; włość. 611 mr., ludności 412; rzym. kat. 
należą do paraf, w Hanaczowie, gr. kat. w 
Siedliskach. Wieś ta należy do sądu pow. i 
notaryatu w Glinianach, do urzędu pocztowego 
w Podhajozykach. Właściciel większej posiad. 
Alfred hrabia Potocki, namiestnik Galicyi. 

Ilonaczówka, potok, nastaje w obr^ gm. 
Hanaczówki, w pow, przemyslański m, ze źró- 
deł leśnych, w lesie Hanaczowem zwanym, w 
paśmie Gołogór, na północnym ich stoku; 
przerzyna wioskę Hanaczówkę, a w sąsiedniej 
wsi Hanaczowie łączy się od prawego brzegu 
z Młynówką lasową; wydostaje się wkrótce 
na łąki, opływa od zachodu Kamienną górę 
(366 ni.) i wkrótce wpływa na stawisko w So- 
ło woj, gdzie, zabrawszy wodę z lewego brzegu 
idącą od Peczeni rowem z moczarów koło Mi- 
kołajowa położonych, przybiera nazwę potoku 
tymkowieckiego. Tenże przerzyna w kierun- 
ku północno-wschodnim gm. Kurowice, a w 
płn. zachodnim kierunku dostają się do Wyż- 
nian; stąd zwraca się na płn.-wsch. W obrę- 
bie Łaszek królewskich przepływa znaczny 
staw. Wypłynąwszy z niego p. n. Dulibow- 
skiej wody, bieży w kierunku wschód, przez 
łąki gm. Rozworzan, a w Glinianach p. n. 
Rogowieckiej rzeki, przerzyna rozległe stawi- 
sko śród domostw w Glinianach się rozlegają- 
ce; poczem uchodzi w obr. gm, Zamościa, tuż 
na północ Glinian położonej, z lew. brzegu do 
Przegnojówki, dopływu Pełtwi. W obrębie 
Wyżnian zapomocą rowów sprowadzono wody 
z łąk wyżniańskioh i kurowiokich do togo 
strumyka, celem osuszenia takowych. Dłu- 
gość biegu tej rzeki czyni 30 kil. Wody jej są 
bagienne. Spad wody okazują następujące li- 
czby: 251 m. (źródła); 240 m. (poniżej Soło- 
wej); 228 m. (poniżej chat w Wyźnianach); 
227 m. (ujście). W Hanaczowie przyjmuje po- 
toki z pr. brz. Młynówkę lasową, a z lewego 
brzegu Ostrą. Br. G, 

Ilnnąjna, ob. Hnojna. 



HaA. 



Ha*« 



2S 



Hancewleie 1.) okolica pryw., pow. lidz- 
ki, 1 okr, &dm , o 15 w. od Lidy, 6 dm., 67 
ink, (1866). 2.) H., folw. w pow. borysow- 
Bkim, w okr. polic. It łohojskitn; dziedzictwo 
Łapickich, miejsce urodzenia znanego publicy- 
sty Juliana Łapickiego, Fol w. ma obszaru 
3300 mr., dobrze zagospodarowany. 3.) 11., 
niewielki folw. w pow. słuckim, dziedzictwo 
włościanina TrybuchoWski^^o, ma obszaru o- 
koto 100 mr. 4.) II., dobra znaczne w pow. 
słuokim nad Cną, dziedzictwo Czapfikich; mają 
obszaru przeszło 10660 mr. Al, JeL 

Hańcza, folw., pow. suwalski, gm. Fawlów* 
ka, par. Przerosi. Leży o 20 w. na północny 
zachód od Suwałk między jeziorem t. n. a 
przyległymi wzgórzami, vr malownic^em poło- 
żeniu, grunt kamienisty nieurodzajny. W r. 
1827 liczono tu 8 dm., 120 mk.; obecnie jest 
20 dm., 165 mk. Dobra H. należały do Bo- 
gumiła księcia Mirskiego» Następnie sprzeda- 
ne przez licytacyę nabył Wincenty Jankow- 
ski w r. 1844. Z mocy kontraktu kupna i 
przedaży przeszły na własność Adama Karę- 
gi, i do r. 1876 zostawały w jego lOdzinio. 
Po rozdzieleniu dóbr II. na kilka części, folw. 
t» n^ jest obecnie \VlaBlidścią trzecłi izraelitów. 
Folw. H.-stara rozl. mr. 976, grunta orne i 
ogrody mr. 353, łąk mr. 151, pastwisk mórg. 
54 lasu mr. 349, nieużytki i place mr. 69. 
Bud. mur. 5, drewn. 13, płodozmiau 5-polo- 
wy. Wieś Dzicrwany osad 10, ź gi*untem mr. 
26?; Wś Mierkinie osad 10, z gruntem raorg. 
247; wieś Dziadówek osad 8, z gruntem mr. 
245; wś Zelazkowizna osad 2, z gruntom mr. 
60; wś Antosiu osad 7, z gruntem mr. 222; 
wś Stołupianki osad 9, z gruntom mr. 275; 
osada Jaczno osad 2, z gruntem mr. 6; wieś 
Pogorzełek osad 2, z gruntem mr. 50; wieś 
Kramnik osad 9, z gruntem mórg. 356; wieś 
Kłajpeda Wielka osad 8, z gruntem mr. 210; 
wś S^owe Mierkinie osad 6, z gruntem mórg. 
10; wś Rogożajny osad 4, z gruntem mr. 36; 
wś Ługiele osad 16, z gruntem mr. 37. Leśnic- 
two hańczańskie rządowe w pow. sejneńskim 
zajmuje 31,588 mr. obszaru i dzieli się na 
straże: Kalety, Lipiny i Podlipki. Br. Ch. 

Haileza 1.) jezioro w pow. sejneńskim, gm. 
Wiejsieje, rozdzielone jest na dwie części H.- 
zachodnią i H.-wschodnią, przez ląd który od 
północy wchodzi w jezioro w kształcie półwy- 
spa. Na półwyspie tym leży wieś i folwark 
Wiejsieje. Ogólna długość jeziora w kierunku 
od północy ku południowi wynosi 8 wiorst; 
szerokość od pół do 1 i pół wiorsty. Obszar 
ogólny wynosi 730 mr., głębokość dochodzi 
60 stóp. Przez jezioro przepływa rz. Szławon- 
telifl. Brzegi lesiste na przestrzeni 5 w. od po- 
łudniowego krańca, dalej ku północy wzgó- 
rzyste. 2.) II., jezioro, pow. suwalski, gmina 
Pawłówka, brzegi wzgórzyste, w części lesis- 



te, nad jeziorem wsie Hańcza, Mirkinie i Bła« 
szkowizna; łączy się z jez. Bocznel i przepły* 
wa przez nie rz. Hańcza. Br. Ch, 

Itaiieza biała, rzeka, wypływa z jeziora 
tejże nazwy w powiecie sejneńskim, płynie w 
kierunku południowym na Kopciowo, Mienci- 
szki, Mocewicze, zwraca się następnie ku 
wschodowi, płynie wazką doliną śród lesjstych 
obszarów nodniemeńskich i pod Wsią Święto 
Jańskie wpada do Kiemna. Brzegi wyniosłe, 
koryto piaszczyste, szerokość od 2 do 5 sążni, 
głębokość bliżej ujścia 4 do 6 stóp. Długość 
ogólna około 21 wiorst. Od Kopciowa począ« 
wszy odbywa się przy dużej wodzie spław 
drzewa. Z prawego brzegu przyjmuje Emadę, 
z lewego Serejkę. « Br. Ch. 

Hańcza czarna, rzeka, wypływa z jeziora 
t. n. w pow. suwalskim i płynie w kierunku 
południowym wazką błotnistą doliną, zamknie* 
tą po obu stronacłi przez szereg wzgórkowa- 
tych wyniosłości, fla których mieszczą się 
wsie: Malisowizna, Rudki, Podwyeokie, Za- 
rzecze, Okrągłe, Żywawoda. Na tej przestrze- 
ni płynie ona w ciągłych zakrętach; dopiero 
wy.szedł8zy na płaszczyznę, po za Zywąwodą, 
śpieszy ptostszem nieco korytem na Potaszcrą, 
Bród, Krzywulkę do Suwałk, po za którymi 
przybiera coraz więcej wschodnio-południowy 
kierunek, ńród lasów otaczających wschodni 
brzeg jeziora Wigry wpada do tego jeziora na 
południe od os. Cimochowizna i wypływa z 
przeciwległej strony nieco wyżej pod Durdy- 
niszkami. Poniżej Żubrówki przybiera ponow- 
nie kierunek południowy i przebywa obszerne 
lasy puszczy augustowskiej, płynąc wązkiem 
korytem śród wyniesionych brzegów na Ta- 
tarczysko, Głęboki rów, Dworczysko. Zabiera 
wody leśne tej puszczy, spływające licznymi 
drobnymi strumieniami, przepływa jezioro Mi- 
kaszewo i od wsi Mikaszówki stanowi część 
kanału augustowskiego aż do wsi Gzortek. 
Przybrawszy wschodni kierunek, wpada do 
Niemna pod wsią Sieniewicze. Br. Ch. 

Ilaiicza^ ob. Wenta. 

łlanczarów, wś, pow. Horodeuka, leży 
nad potokiem Czernią wa, o 2 i 7i m , na zachód 
o 7* **•* południe od stacyi pocztowej, rzym. 
i gr. kat. paraf, sądu i notaryatu w Obertynie 
na Pokuciu. Przestrzeń posiadł, większej 324, 
włość. 582' mr. austr., ludność rzym. kat. 7, 
gr. kat. 460, izrael. 9, razem 476, kasa za- 
liczkowa z funduszem 429 zł. Właściciel wię- 
kszej posiadłości Łukasiewicz Ignacy i Prun- 
kuł. B. R. 

llaiiczarycha, góra pod Kaniowem, nieda- 
leko Dniepru. 

Haiic%owa, wieś nad Hańczowym potokiem 
w okolicy górzystej i lesistej, wzniesiona 458 
metr. n. p. m., leży w pow. gorlickim, blisko 
granicy węgierskiej, n^i paraiią ęr. katolicką i 



26 



HaA 



HaA 



szkoła lądową jednoklaftową. Mieszkańców 
gr. kat. wyznania 904. Większa poe. wynosi 
5 m. n. a. roli i 608 mr. lasu^ mniejsza pos. 
•1063 mor. roli, 478 mer. łąk i ogr., 498 mor. 
pastw, i 186 mr. lasu. Mac. 

Ilańeiyce, wieś, pow. oszmiański, 4 okr. 
adm., 56 w. od Oszmiany, 12 domów, 155 
mk., z tego 148 prawosł., 7 katol. (1866). 

Handel przedni i zadni w Tatrach liptow- 
skich, w obr. Krywania, ob. Krywań, 

Handerowiea, po węg. Klastromfalva, wś 
w hr. bereskiem (Węg.), 146 mk. 

Handźałówka, niewielka wioska, powiat 
zwinogrodzki, o 7 w. odl. ol m. Łysianki, 
mk. 346 wyzn. prawosł., należy do par 8mol- 
czyniec, ziemi 841 dzies. gliniasto-piaszczystcj, 
własność Kotlarowa, zarząd gminny i policyj- 
ny w m. Łysiance. KI. Przed. 

Haudilowiia, ws w okolicy pagórkowatej 
i lesistej, pow. łańcuckiego, ma parafią rzym. 
kat. i jest od urzędu poczt, w Łańcucie o 9 
kil. ocUegła. Handzlówka ma 918 mk. rzym. 
kat., 3 akatol. i 12 wyzn. mojżeszowego. Wię- 
ksza pos. (Ludw. Herold) wynosi 318 m, n. a. 
roli, 23 mr. łąk i ogr., 31 mr. pastw, i 314 
mr. lasu; mniejsza pos. 849 mr. roli, 179 mr. 
łąk i ogr., 87 mr. pastw, i 187 mr. lasu. Ta 
wieś powstała w r. 1381, w którym Otton z 
Pilczy wojewoda sandomierski nadał Janowi 
Lang (Hańsk Lang) dyplom dozwalający mu 
założyć wieś, której by był sołtysem. Lang na- 
zwał nową osadę: Łaogenau lub Łaugenaw, 
ale ludność przezwała ją najprzód Hanselhoff 
a potem spolszczywszy Handzlówką. 

Handftiówiia, znaczny strumień, wytry- 
ska w obr. gm. Hussowa, w pow. łańcuckim, 
na południowym stoku wzgórza Hussowa, 426 
m. Płynie zrazu na zachód i wkrótce przecho- 
dzi w obręb gm. Handzlówki, gdzie zwraca 
się na północ, płynąc między domostwami 
wsi Handzlówki i Albigowej. W obr. gmiuy 
Wysokiej przyjmuje od lew. brz. silny potok 
Graniczny (ob); odtąd zwraca się na północny 
wschód; na granicy Wysokiej i Boniny przyj- 
muje kierunek północny, który zachowuje 
przez dalszy ciąg biegu swego przez Soninę, 
Głuchów i Dębinę, gdzie wpada do starego 
łożyska Wisłoku, zwanego tutaj Głuchów- 
ką. W obrębie gminy Wysokiej zowie się ta 
rzeka Sawą. Bieg bardzo kręty; w Soninie 
tworzy mały staw. Długość biegu 18 kil. 
Spad wód wskazują następujące liczby: 341 
m. (700 kroków poniżej źródła); 300 m. (na 
skręcie w Handzlówce); 215 m. (mostek na 
potoku, na drodze z Markowej do Kraczkowej 
w obr. gm. Albigowej); 205 m. (na gi^anicy 
Wysokiej z Soniną); 192 m. (ujście). Br. G. 

Ilanelki 1.) folw. należący do Margiewi- 
cza, pow. lidzki, 4 okr. adm,, od Lidy odl. w. 
58, od Wasiliszek w. 23, dom 1, n»k. 5, .wyzn. 



rzym. katol. 2.) H., wieś włoso. w pobliża 
powyższego folw., dm. 2, mk. prawosł. 8i rz« 
katol. 7 (1866). 

Hangowice, ob. Sengowice. 

Haniebne, wś, gm. steianpolskiej, powiat 
dziśnieński, 3 okr. adm., o 19 w. od Dzisny, 8 
dm., 25 rak. 0866;. 

Ilaniec, ob. Mołoda. 

Haniewicze 1 .), wś i piękne dobra w pow. 
borysowskim, o 16 wiorst na płn. od miaste- 
czka Łohojska położona wraz z folwarkiem 
Krasny Bór; dobra te mają obszaru 16740 mr., 
były dziedzictwem Czudowskich, lecz, zmarno* 
wane przez nierząd, stały się od niedawna 
własnością rodziny Hartingów. Lasów i łąk 
obfitość, gleba niezła; uiogdys H. liczyły dusz 
1116 poddanych męzkioh, zamieszkałych w 19 
wsiach. Jest tu kościół katol. filialny parafii 
Korzeń. 2.) H., niewielka wioska w pov<riecie 
słuckim, przy drodze wiodącej z Sieniawki do 
Lachowicz. 

Haniewo, okolica, pow. wileński, 5 okr. 
adm., o 30 w. od Wilna, 4 dm., 29 mk., z tego 
4 prawosł, 25 katol. (1866). 

Ilanigowee, węg. Henigh, niem. Hónigadorf, 
wś w hr. szaryskiem (Węg.), kościół paraf. gr. 
katol., obszerne lasy, ruiny dawnego zamczy- 
ska Ujwar, 392 mk. H. M. 

Ilaniniec, dział górski w Beskidzie lesi- 
stym, w obr. gm. Lolina, w pow. dolińskim, 
tuż przy granicznym grzbiecie, między potoka- 
mi, od zach. Poharecką rzeką czyli Mołodą, a 
potokiem Hanińcem, dopływem Mołody. Bie- 
ży od południa ku północy. Wzniesienie jego 
1196 m. Pokryty lasami. Br. O. 

Ilaniniec, potok górski, tryszozy w Beski- 
dzie lesistym, z pod samego grzbietu granicz- 
nego między Galicyą a Węgrami, zwanego tu- 
taj Wierzchem Czarnej Rzeki; stąd też ten po- 
tok zowią także Czarną Rzeczką. Płynie na 
północ debrami lesistemi, tworząc granicę 
gmin Lolina i Suchodołu. Przyjmuje z lewego 
brz. małoznaczne strugi spływające z działu 
górskiego Hanińca, a z pr. brz. dwa znaczne 
potoki Popadią zwane, jeden tryszczący z pod 
Popadii Wk. (1742 m.), drugi zpod Popadli 
ml. (1603 m.). Długość biegu 7 kil. Br. O. 

łlaniszlia, węg. Enyiczhe^ wieś w hr. sza- 
ryskiem (Węg.), nad rz. Torysą, kościół katol. 
filialny, gleba urodzajna, młyn wodny, 263 
mieszk. B. M. 

Hanki, niem. Ilankendorf, 2 posiadłości w 
pow. wałeckim: 1 ) włość, wś, parafia Marcin- 
kowe, szkoła w miejscu, poczta March. Fryd- 
ląd; obszaru mr. 4124, budyń. 123, dom. 39, 
ew. 450; 2) H., dobra, parafia, szkoła, poczta, 
jak wyżej; obszaru mr. 2751, budyń. 23, dom. 
5, katol. 1, cw. 72. . Kś. F. 

Ilaiikowce, wieś, pow. mohylowski gub. 



HaA. 



Han 



27 



podolskiej, o 24 w. od Mohylowa Podoi., z fa- 
bryką cukru, 1855 r. założoną. 

Ilaukowce, wieś, pow. sniatyński, o 15 
kil. na płn. zachód od tego miasta, leży w do- 
skonałoj glebie kołomyjskiej, na Pokucia, prze- 
Birzeń po8. wiek. 600; pos. mniejszej 3674 m. 
a.; ludność 1193, rzym. kat. 9, izracl. 27, re- 
sztę gr. kat., mających parafię w miejsca, nale- 
żącą do dekanatu sniatyńskiego dyecezyi lwo- 
wskiej i obejmującą filię w Albinowie z 283 
gr. kat.; jest tu szkoła etatowa o 1 nauczycie- 
lu, należąca do rady szkolnej okręg, w Bniaty- 
nie. "Właściciel większej posiadł. Mary a Czaj- 
kowska. B, R. 

Hanko wce, węg. Hankocz, wieś w br. sza- 
ryskiem (Węg.), kościół katol. paraf., piękne 
pastwiska, lasy, 379 mk. IL M. 

Haiikowice (z Tułkowicami), wieś, pow. 
mościski, o 9 kil. na południe od Mościsk, prze- 
strzeni pos. większej 450, włość. 502 m. n., 
rzym. kat. 86, gr. kat. 370, reszta izracl., gr. 
kat. i rzym. kat. paraf, w oddalonych o pół 
mili Myślatyczach. Właściciel wiek. pos. Se- 
weryn Smarzewski. 

Ilaiikowicze, ob. Poczajewicze. 

Ilańkowicze, wieś nad rzeką Berezyną, po- 
wiat oszmiański, 2 okr. adra., 46 w. od Osz- 
miany, 20 dm., 157 mk, prawosł. (18C6). 

Ilankowicze, wś, pow. piński, w 2 okr. po- 
licyj., gm. Źabczyce, mk. 97; własność koron- 
na. Ki. M. 

Hailkówka, wś nad Jasiołką w pow. jasiel- 
skim, należy do parafii rzym. kat., sądu pow. 
i urzędu poczt, w Jaśle, zkąd jest o 3 5 kil. 
odległa; ma 184 mieszk. rzym. kat. i kasę po- 
życzkową gminną z kapitałem 173 zł. wa. 
Większa pos. (P. Rieger) wynosi 93 m. n. a. 
roli, 11 m. łąk i ogr., 9 m. pastw, i m. lasu; 
mniejszej pos. 163 m. roli, 70 m. ł'\k i ogr., 42 
m. pastw, i 11 m. lasu. Mac, 

llankowska Wola, kol. ifolw., pow. czę- 
stochowski, gm. Rędziny, par. Częstochowa. 

Hanna, wieś nad Bugiem, pow. bialski, gm. 
i par. Sławatycze, odl. 3 mile od Włodawy, 
leży przy drodze do Kodnia. Jestto jedna z 
najstarszych osad nad Bagiem. Do 1821 r. H. 
było miasteczkiem, obecnie jestto uboga wieś. 
W 1827 r. liczono tu 73 dm. i 427 rak., obecnie 
jest 91 dm., 726 mk. i 2383 mr. obszaru. Ist- 
nieje tu cerkiew dla ludności rusińskiej, przed 
którą znać jeszcze plac stanowiący dawniej- 
szy rynek. Cerkiew ta, erekcyi niewiadomej, 
założona 1739 r., została uposażoną 1750 roku 
przez ks. Hieronima Flory ana Radziwiłła. 
Szkoła początkowa. Przy drodze ku wsi Dań- 
com, na miejscu dawnego cmentarza leży ka- 
mień wielkich rozmiarów ze starosłowiańskimi 
napisami, nieco uszkodzonymi. K. Kr. 

Hannolesie, niewielki folw. w pow. miń- 
skim, dziedzictwo Łukaszewiczów. 



Ilannopol czyli Annopol, wieś poleska i fol. 
w pow. ihumeńskim, nad rz. Łeszczynką, przy 
drodze z Domowicka do Jurewicz, w gm. ju« 
rowickiej. Miejscowośó zapadła, dzika. Wioń 
ma 8 osad włość. Pol w. jest od r. 1851 wła* 
snośoią Godaczewskich, posiada obszaru 340 
rar. z górą, w glebie lekkiej, łąki dobre. 

Ilannówka, ob. Annówka i Johannówką. 

llannowo, ob. Hanowo. 

Hannsdorf (niem.), inaczej Kapellenberg, 
wieś, pow. nissański, w r. 1268 zwana Villa 
JohanniSj przy szosie nissańsko-grotkowskiej, 
ma 24 osad, 908 mr. rozl. 

Ilanowce l.)« wieś, pow. rohatyński, poło* 
żona na lewym brzegu Dniestru, o 9'6 kil. na 
zachód od Halicza, na półwyspie utworzonym 
przez zakręt Dniestru; przestrzeń pos. większej 
142, włośo. 682 m., ludność 525, w tem rzym 
kat. 20> należących do parafii w Bohuszów- 
cach (alias Bołszowcu), reszta gr. kat., mają- 
cych parafią w miejscu, należącą do dekanatu 
rohatyńskiogo dyecezyi lwowskiej, obejmującą 
filię w Popławnikach z 369 gr. kat.; kasa po- 
życzkowa z funduszem 207 zł. aw.; właściciel 
większej posiadłości Kornela Krzeozunowicza 
spadkobiercy. 2.) II., wieś, pow. żydaczow- 
ski, 15 kil. na zachód od Żurawna, przestrzeni 
pos. większej 490, włość. 367 m. a , ludność 
198, wtem rzym. kat. 39, należących do rzym. 
kat. parafii w Kochawinic; reszta gr. kat. na- 
leżących ao gr. kat. parafii w Rudzie, której 
Hanowce są właściwie przysiółkiem; szkoła 
niezorganizowana, kasa pożyczkowa z fundu- 
szem 731 zł. aw. Właściciel większej posiad- 
łości Konstanty Pietruski. B, B. 

Haiiówka 1.), wieś rządowa, pow. uszycki, 
nad rz. Tarnawą^ gm. Mukarów, par. Duoajo« 
wce, ma do 500 mk., 74 dm., 576 dzies. grun- 
tu. H. wraz z Nesterowcami tworzyła oddziel- 
ne ststwo nesterowieckie. Dawało ono kwarty 
10497 zł. a w ostatnich czasach 796 rs. Ostat- 
nim ststą był 6ozdzki,po którym objęła ststwo 
córka jego Karolina, żona głośnego księcia de 
Nassau-Siegen. R. 1817 ststwo nadano było 
na lat 12 urzędnikowi Ławińskiemu a przez te- 
goż ustąpiono Czajkowskiemu. 2>) II.. zaśo. 
szlach., pow. wileński, 3 okr. adm., o 30 w. od 
Wilna, 1 dom, 6 mk. kat. (1868). 3.) II., wś, 
pow. nowogradwołyński, gminy koreckiej, o- 
biedlona przez szlachtę czynszową. Należała do 
dóbr koreckich, przez zamążpójście ks. Teressy 
Czartoryskiej za Henryka Lubomirskiego, 
przeszła na jej syna Jerzego, który Uanówkę 
z innemi dobrami sprzedał Załęskim, do któ- 
rych i dzisiaj należy. Dr. M. i L. R. 

Ilanówka w gub. połtawskicj, stacya drogi 
żel. charkowsko-mikołajewskiej, 

Ilanówka, ob. Dźumbir. 

Ilanowo, niem. Hcmnowo, wieś, pow. gru- 
dziąski, nad strugą Gacią, 1 y^ mili od Gru* 



28 



Han. 



Han« 



dziądza. Obszaru obejmuje mr. 310, budyń. 
35, dm. 27, katol. 21, ew. 169. Parafia Bł^do- 
wo, Bzkoła Piaski, poczta Grudziądz. H. było 
oddawna należytością do Turznic, gdzie urzą- 
dzono owczarnię i karczmę. Wraz z TurzQLca« 
mi nabyły II. pp. benedyktynki w Grudziądzu 
r. 1637 od pani Eoatczyny i posiadały aż do 
okupacyi. Za rządów pruskich r. 1735 osadzo- 
no tu 7 familij na małych kawałkach roli, od 
morga dawali czynszu po 1 tal. R. 1831 odłą- 
czono H. od gminy Turznic; było wtedy 22 
osadników, posiadających od 1 7, do 20 mórg 
roli. R. 1853 skupili sumą 62 tal. (roczną?) 
dawniejszą robociznę do Turznic przynależną. 
Także i od wsi sąsiedniej Biały bór (Weiss- 
heide) osadnicy nabyli nieco roli. Karczma ha- 
nowska istnieje dotąd. Kh, F. 

Hanowszczyzna, ws włosc, pow. oszmiań- 
ski, 3 okr. adm., od Oszmiany o w. 65, od 
Dziewieniszek w. 35, dm. 6, mieszk. katol. 33 
(1866). 

Ilans-Bischof, inaczej BerzUchken lub Do- 
diachken (niem.), wś, pow. szyłokarczemski, st. 
p. Kukoreiten. 

Haiisbork, ob. Jańahork^ Pisz. 
Haiisburg (niem.), folw., pow. niborski, st. 
p. Iłowo. 
Hansdorf (niem.), ob. Helcnuinowce. 
Hansdorf (niem.), ob. Piechem^ dom., pow. 
szubio^ki, 

llaiisdorf (niem.), ob. Janowtk, Hanuszowce. 
Ilaiisdorf (niem.) 1.), rycer. wieś, pow. el- 
bląskie na bitym trakcie elbląsko-holądzkim, 
ponad jeziorem Druznem» 1 milę od Elbląga. 
Obszaru ziemi liczy rar. 1109, między niemi 
znaczne łąki nad Druznem i owocowy ogród, 
1 chełmińską włókę zajmujący, z którego nie- 
mały idzie pożytek; dm. mieszk. 13, katol. 6, 
ew. 116, parafia i poczta Elbląg, szkoła Kii- 
niersdorf. Była ta wieś oddawna szlachecka. 
Kiedy w czasie reformacyi lub skutkiem woj- 
ny szpital ów podupadł, wieś H. przypadła ja- 
ko własność do rządu i to najprzód polskiego. 
11. 1520 król Zygmunt zapisał H. na niepewny 
czas miastu Elblągowi z tym warunkiem, żeby 
dochody obracali na utrzymanie misyonarzy 
kurs do N. M. P. w kościele św. Mikołaja 
śpiewających. R. 1525 wieś ta pokojem kra- 
kowskim dostała się do krzyżaków albo raczej 
do Prus książęcych, leżała bowiem na pogra- 
niczu obydwóch państw. R. 1565 książę Al- 
brecht ustąpił H w zamian za inne posiadło- 
ści pruskiemu szlachcicowi Jakubowi Alex- 
wangen, R 1589 po jego śmierci kupił H. Jan 
Bodecker, którego familia aż do r. 1825 dobra 
te dzierżyła. R. 1818 po okupacyi wieś H. 
należąca dotąd do Prus wschodnich (przedtem 
książęcych) dołączona została powiatowi el- 
bląskiemu w Prusach zachodnich (królewskich 
czyli polskich). Po r. 1825 wieś H. często 



zmieniała niemieokich panów swoich. Od roku 
1865 posiada ją Adolf Eggert. Ob. Rhodo, 
Gresch. des Elbinger Ereises. 2.) II., wieś, 
pow. su»ki, ob. Ławice, Kś, F. 

Ilaiiscilhof (niem.), folw., pow. wolawski, 
st. p. Alberga. 

Ilaiisfelde (niem.) 1.), w krzyżackich do- 
kumentach Hammtswcddey wieś włość, kościelna, 
pow. ozłuchowski, na bitym trakcie czarnień- 
sko-frydlądzkim, pół mili od m. Czarne. Ob- 
szaru liczy mr. 3839, budyń. 108, dm. 41, kat. 
85, ew. 268. W miejscu jest szkoła i kościół 
filialny do Czarnego, poczta Czarne. R. 1374 
kom tur czluchowski Henryk von Grobitz, na- 
daje pierwszy zuany przywilej: wieś nazywa- 
ła się wtedy Hammiswalde, sołtys Piotr Hey- 
neman otrzymał 7 włók wolnych z sołtystwem, 
prób. kościelnych włók 4. Reszta 64 włók 
podzielona była między osadników za zwy- 
kłym czynszem i ciężarami. Prawo nadane by- 
ło chełmińskie. O kościele pisze szematyzm z 
r. 1867: W H. jest filia do CzarnegD (Ham- 
merstein^, tytułu św. Andrzeja apost., patrona- 
tu prywatnego (wtedy Liwonius dziedzic Czar- 
nego); poświęcony został kościół 17 listopada 
1754 r. Wsie należą do filii: Hansfelde, Ilas- 
selberg, Geglenfelde, Grunhof, Faulwiese, 
Brzęczek, Gockowy, Łoża i Ruthenberg. Po- 
czątkowo był kościół w H. parafialnym, i do- 
piero gdy zniemczeni tu osadnicy przyjęli lute- 
ranizm, dołączony do Czarnego. Nadto istniały 
jeszcze 3 kościoły: w Gockowach, w Łoży i we 
wsi Ruthenberg, które zupełnie zaginęły. 2.) 
II., dobra w pobliżu sławnych z historyi Słu- 
pów i rz. Ossy, pow. grudziąski. Obszaru zie- 
mi zajmuje mr. 961, budyń. 18, dm. 7, katol. 
91, ew. 16. Parafia Gruta, szkoła Słupy, po- 
czta Łasin. H. jest nową osadą, założoną roku 
1800 na gruncie zbyt obszernego dobra w Gru- 
cie (115 włók liczącego) przez ówczesnego 
właściciela czyli dzierżawcę wieczystego Jana 
Miillera, od którego i nazwę swoją otrzy- 
mała, bo Jan znaczy po niem. tyle co Hans, 
Hanusz. Drugi także na gruncie Gruty założo- 
ny folwark nazwał Annaberg, od swojej 
żony Anny. Po śmierci ojca przejął H. r. 1816 
syn Ernest Wilh, Muller za sumę 6000 tal., 
nadto zobowiązał się płacić kanonu rządowi 
rocznie 100 tal. Szarwark nowej tej wsi H. 
przeznaczono ze Słupów i to 18 mórg albo dni 
orać, 18 dni mierzwę wozić, 18 dni kosić, 18 
dni grabić. Za to jednak płacił posiadacz do 
rządu rocznie tal. 7 sgr. 6, t. j. za 1 dzień z u- 
przężą sgr. Ig, bez uprzęży sgr. 6 licząc. Roku 
1824 H. zostało odłączone od wsi Gruty. W 
najnowszym czasie niektóre grunta gburskie z 
Gruty przydane zostały do K. Ob Prolich, 
Geschichte das Kreises Graudenz I, 162. 3.) 
H., wieś, pow. w«J:ecki, ob. Stary dwór, 4.) 
H., dobra, pow. frydlądzki, st. p. Frydląd. 



Han 



Han. 



29 



Hausfelde (niem.), ob. Janopol^ wieś, pow. 
Gzarnkowski. 

Haiisfelderbrikek (niem.), leśnictwo szla- 
checkie rycerskich dóbr Czarne, pow. człucho- 
wski, dasz 13. 

Hansgut al. nansgutk (niem.), w dawniej- 
szych dokumentach Hannusguth, Vorwerk, pol. 
Folwark, rycer. dobra, pow. gradziąski, małe 
Yi mili od m. Radzyna, w pobliża 3 małych 
jezior. Obszaru ziemi obejmuje mr. 601, bud. 
14, dm. 5, kat. 55, ew. 40. Parafia, szkoła i 
poczta Radzyń. B. 1352 mistrz w. krzyżacki 
Winryk von Kniprode wystawił nowy przy- 
wilej na tQ wieś Hanuszowi z Rzymu (Roma- 
nus), od którego też nazwQ ona swoją wzięła. 
Włók było wtedy 9 i pół ,na górze przed 
miejskiemi rolami;" prawo chełmińskie. Przed- 
tem trzymali tQ wieś pisarz miejski Opitz i 
Ludwin. Nowy posiadacz miał dawać czynszu 
marek 8 rocznie i zboża czworakiego korcy 48 
i pół, w częściach równych, pszenicy, żyta, ję- 
czmienia i owsa. Od szarwarków i służby wo- 
jennej był wolny, tylko kiedyby nieprzyjaciel 
kraj naszedł, miał iść ze wszystkimi na obronę. 
Z następnych czasów brak wiadomości. Roku 
1667 połowę Folwarku, jak się wtedy nazy- 
wał, posiadał radży ński magistrat, drugą poło- 
wę szlach. Mełdziński. Następnie całkiem 
przeszedł folwark w posiadanie szlachty. W 
l-szej połowie XVIII wieku był tu Adam 
Trzciński właścicielem, ale długi pozaciągał u 
Józefa Dominika Laterskiego, który tę wieś 
najprzód prawem zastaw nem, a potem od roku 
1740 na własność przejął w kwocie 8008 zł. 
Jedyna córka Laterskiego 2® voto wyszła za 
Browińskiego, 3^ voto za Antoniego Kosa. R. 
1772 pray okupacyi żyli z niej synowie: Ma- 
ciej i Franciszek Browińscjr i Jan Kos. Z tych 
2-gi Franciszek Browiński wieś objął za ugodą 
ale bezdzietnie umarł, dobra zostawiając bar- 
dzo licznym 1 dalszym krewnym. W skutek 
tego H. dostał się na subhastę r. 1839, i nabył 
go amtman Ringk za 9825 tal. Jeszcze jest 
wiadomość z r. 1776, z którego pochodzi szcze- 
gółowy opis tej wioski. Włók liczono wtedy 
5, grunt opisywano, że jest gliniasty, zimny. 
W miejscu znajdowała się karczma, w której 
pańskie piwo i gorzałkę szynkowanu. Dochodu 
liczono tal. 156. Prawa miały to dobra szla- 
checkie, t. j. większych i mniejszych sądów, 
wolność polowania. W jeziorze lezącem na 
gruncie Gawłowie mogli łowić ryby do po- 
trzeby. Do folwarku należało 15 mr. sosnowe- 
go i brzozowego lasu; jezioro czteromorgowe i 
2 mniejsze stawy o pół morga wielkości. Dom 
mieszkalny drewniany, pod słomą. Ob. Fro- 
lich, Greschichte des Kreiscs Graudenz I 162. 

Hansbagen (niem.), wieś, pow. iławski 
(Pr. Eylau), st. p. Landisberg Ostpr, 



Hans-Heiiiriehshof (niem.), folw. dóbr Po- 
ręba, pow. pszczyński. 

Ilaiis-lteunig (niem.), lub Doetzhen, wieś, 
pow. kłajpedzki, st. p, Dawillen. 

Haiisk, wieś i fol w., pow. włodawski, gm. 
Hańsk, par. Sawin. Łoży o 2 i pół mil od 
Włodawy. Posiada cerkiew parafialną dla lud* 
ności rusińskiej, szkołę początkową. Cerkiew 
erekcyi niewiadomej, obecna zr. 1798, wzniósł 
ją Ign. Miączyński. Parafia H. miała kaplicę 
we wsi Żdżarka z r. 1785. W 1827 r. liczono 
tu 81 dm. i 615 mk., obecnie liczy 117 dm., 
740 mk. i 12659 mr, obszarów. Jestto zamoż- 
na i obszerna wieś. Wszystkie domy włościań- 
skie otoczone są obszernymi sadami. Tu uro- 
dził się i przebywał jako proboszcz ks. Dolino- 
wski, znany pszczelarz, tu miał on swą sławną 
pasiekę. Dobra H., niegdyś dziedzictwo rodzi- 
ny Haóskich, przeszły za Władysława IV do 
Kunickich a następnie w ostatnich czasach w 
ręce Okęckich i Jermałowicza^ W obrębie dóbr 
są trzy jeziora: Ławskie, Seluble, Zdżareckie. 
Dobra H. składają się z folw. Hańsk i Ujaz- 
dów, nomenklatur Leć i Duboczno (wsie niżej 
wymienione). Rozl. wynosi m. 9116, a miano- 
wicie: grunta orne i ogrody m. 1407, łąk m. 
1100, pastw. m. 1395, wody m. 56, lasu m. 
4216, nieużytki i place m. 941; na fol. Hańsk 
bud. mur. 5, drew. 26; folw. Ujazdów bud. 
mur. 1, drew. 7, nomenklatury i osady kar- 
czemne, bud. drew. 6, płodozmian 4, 5, 8 i 14- 
polowy. Gorzelnia przerabiająca rocznie około 
10000 korcy kartofli, fabryka terpentyny i se- 
rów holenderskich, pokłady torfu. Wieś Hańsk 
osad 83, z gruntem m. 2205;, wś Kołacze osad 
75, z gruntem m. 1671; wś Żdżarka osad 25, z 
gruntem m. 1583; wś Majdan Lubomierz osad 
8, z gruntem m. 73; wś Szcześniki osad 13, z 
gruntem m. 5 15; wś Starościna os. 15, z grun- 
tem 826; wś Konstantynówka osad 15, z grun- 
tem 229; wś Grłębokie osad 2, z gruntem m. 
46; wś Majdan Kozak osad 2, z gruntem m. 
138. Osada 1 Staryna z gruntem m. 42. 0- 
prócz powyższych realności w r. 1879 oddzie- 
lone zostały od dóbr powyższych nomenklatu- 
ry Kratja i Podstawie z gruntem m. 765. Gm. 
H. graniczy z gminami: Wereszczyń*ka-Wola, 
Turno, Wyryki, Sobibór i Bytyń, liczy 3023 
mk., rozl. 15766 mr., sąd gm. oki-. III i st. p. 
Wołoska- Wola o 15 wigrat, do Włodawy 18 i 
pół w. W skład gmin wchodzą: Bartoszyska, 
Głębokie, Hańsk, Kołacze, Konstantynów, Ko- 
zak, Krute, Kuiczyn, Lubo wież, Łedż, .Maj- 
dan-stary. Podluta ^Staryna, Szcześniki, Ujaz- 
dów, Wojciechów, Żagacie i Z iżarka. Br. Ch, 

Ilaiis-Kiiiizen (niem.), wś, pow. kłajpedz- 
ki, st. p. Carlsberg. 

Han9-MQIIer-Matx (niem.) lub RudiUiUn^ 
Peter, dobra, pow. kłajpedzki, st, p. Kłajpeda. 



m 



Han. 



Nah. 



Ilanspodiebeii (niem.) lub Ihrsóainen, do- 
bra, pow. ragnecki, st. p. Ragueta. 

Ilaiis-Raiiiutteil (niemj lab BamuUen, ws, 
pow. szyłokarczomski, st. p. Saugen. 

liaiis-Saiideii-Slatz (niem.) lab MaU-Naus- 
seden, W8, pow. szyłokarczemski, Bt. p, Scba- 
kuhnen. 

Ilans-Stallis Cniem.), wb, pow. kłajpedzki, 
8t. p. Kłajpeda. 

Ilans-Suflniauten (niem.) albo Eusaeln, wś, 
pow. kłajpedzki, st. p. Carlaberg. 

Ilansteinowo, folw., pow. babimoski, nale* 
ży do miaBta Babimostu, 1 dom, 6 mk. 

Haiiswalde (niem ) 1.), wb i dobra rycer., 
pow. świętoBiekierski, Bt. p. Eisenbcrg, Ostpr. 
2.) łl., wś, pow. welawBki, st. p. Friedland. 
3.) II. lub Heydekrug^ ob., pow. darkiemski, Bt. 
p. Trompen, 4.) H. (Gross- i Klein-), ws i do- 
bra ryc, pow. morąski, at. p. Jaeskondorf. 

Ilanswalderthal (niem.), dobra, pow. we- 
lawski, Bt. p. Friedland. 

Ilaiiszczyzna, wieś, pow. bracławski, gm. 
TroKcianiec, par. Woronowica, ma z górą (500 
mk., 97 dm. Należała do Grocholskioh, od któ- 
rych przez Bprzedaż przymusową przeszła do 
Hozajskich wraz z całym kluczem woronowi- 
ckim. Dr, M. 

Ilaiiuia, niem. Birhenfelde, gm., wieś, pow. 
ofitrzeszowski, 3 miejsc: \) H.; 2) Joachims- 
thal; 3) Osiny; 11 dm., 156 mk., 44 ew., 112 
kat.« 38 analf. Poczta i stn^olei żel. w Kemp- 
nie (Kempen) o 5 kil., gość. na mieJBou. 

Ilanuniil, albo Hanusin (ob.). 

Hańtisańce, folw., pow. trocki, par. Popor- 
cie. R. 1850 miał w H. Stabiński 90 dziedi^;- 
cin, Iwicki 21 dzicB., Romanowski 42 dzies. 
ziemL 

Haiiusek, niem. Kleiner Hammer lub Klein- 
Berger Hammer, wś, pow, toszccko-gliwioki, 
ma młyn, karczmę, 23 osady, 447 mr. rozl., 
leży przy trakcie lubliniecko- żarno wskim, o 
pół miii od Tworogu. Dobra H. mają 300 mr. 
roli, 2500 mr. lasu. Do H. należą folw. Piase- 
czno czyli Pustki i młyn Krotofil. 

Haiiusfalva (węg.), ob. Hanuszowce, 

Hanusiu, albo Hanuika, niem. kolonia, na- 
leżąca do Stanina. 

Hanusin, lub Afiusin, wieś w pow. miń- 
skim, od 1873 r. własność Eufemii Jastrzęb- 
skiej i Waleryi Prószyńskiej, 2 wiorsty odle- 
gła od st. Radoszkowicz na linii Łibawa-Rom- 
ny, część niegdyś hrabstwa zasławskiego na 
Litwie, dziedzictwo Hlebowiczów później Sa- 
piehów a nareszcie Przeździeckich. Hanusiu 
był niegdyś szczupłym fołwarczkiem lub też 
raczej domkiem myśliwskim tak zwanym na 
cześć Anny z Radziwiłów 1 yoto Przeździeć- 
kiej 2 roto Mostowskiej, kasztelanowej racią- 
skiej (matki ostatniego dziedzica zasławBzczy- 
mj Michała hr. Przeżdzieokiego). W pier- 



wszej ćwierci b. wieku eksdywizorski śąd od- 
dał poroienione dobra na satysfakcyą licznych 
wierzycieli Przezdzieckiego; wówczas Hanu- 
sin z lasami i gruntami okolicznemi stał się 
własnością drobnych wierzycieli. Schedy ró- 
żnego obszaru i wartości skupione w jedne ca- 
łość przesiały na dziedzictwo Atanazego Pró- 
szyńskiego, podkomorzego mińskiego, który 
utworzył z nich piękną majętność, należycie 
zagospodarowaną. Po śmierci Prószyńskiego 
w 1847 pozostała wdowa Fjaustyna z Bohu- 
Bzewiczów, dla wielkich zalet umysłu i serca 
znana i szanowana powszechnie, była doży- 
wotniczką tego majątku, gdzie w późnym bar- 
dzo wieku zgasła w 1873 roku. Zaszczytną 
wzmiankę o Stanisławie Bohuszewiczu słyn- 
nym pośle sejmowym, ojcu ś. p. Faustyny 
Prószyńskiej, znajdujemy w Tece wileńskiej 
(numer 2, Wilno 1857 stron. 202 (l30) — 
203 (131). Obszar ziemi zajmuje 600 dz., w 
tej liczbie uprawnej 200 dz., łąk 70 dz., pa- 
stwisk i nieużytków 120 dz. Należy tu przy- 
tem folwark o kilka wiorst odległy na pasie- 
kach zabudowany w uroczysku „Zielona'' 
gdzie na przestrzeni 210 dz. znajduje się zie- 
mi wy karczowanej uprawnej około 40 dz. lasu 
(głównie opałowego 90 dz.) reszta leży odło- 
giem. Gospodarstwo 4-polowe^ grunta uro- 
dzajne przeważnie żytnie; zasiewa się przytem 
pszenica, tudzież jęczmień, groch, owies, gry- 
ka, koniczyna i inne trawy pastewne. Zbiór 
siana wynosi ^około 12000 pudów, rocznie. 
Młyn (pierwszy z rzędu) na rz. Swisłoczy 
(dopł. Berezyny), mającej źródło na pograni- 
czu Uanusina w pobliżu wsi Więdzielewa. 

Ilanusowo 1.) zaśc. szlach., nad rzeczką 
Dryguczem, pow. dzisieński, 3 okr. adm., o 13 
w. od Dzisny, 1 dom, 14 mk., z tego 1 praw., 
13 kai. 2.) II, zaścianek szlach., nad Drygu- 
czem, pow. dzisieński, 3 okr. adm., o 15 
w. od Dzisny, 1 dom, 11 mk. katol. 3.) II., 
zaścianek szlach., nad Dryguczem, pow. dzi- 
sieński, 3 okr. adm., o 15 w. od Dzisny, 1 
dom, 8 mk. kat. Własność Paszkiewiczów i 
Zołmierowiczowej. 

Ilanusowszczyzna, folw. w pow. słuckim, 
do ordynacyi nieswieskiej należący; ma ob- 
szaru około 710 mr. w glebie dobrej; jest tu 
dziś znaczna piwowarnia. 

Ilanuszek, ob. Hanuseh. 

IlaniidzóWy przys. nad Popradem, w oko- 
licy górzystej, pow. sądecki, na płd, od Piwni- 
czny. Mac. 

Ilanuszowce (z Jastrzębcem), wieś, pow. 
stanisławowski, nad potokiem, dopływem po- 
bliskiej Bystrzycy, o 5 kil. na południe od 
Jezupola, przestrzeń pos. wiek. 614« włość. 
1109 mr., ludności 1118, w tern rzym. katol. 
31 należących do parafii w Jezupolu, gr. kat. 
851 w Hanuszowcach, 215 w Jastrzębiu, re- 



Nan. 



rian. 



31 



Bzta izrael.; gr. kat. parafia w miejscu należą- 
ca do dekanatu w Uściu zielonem dyecezyi 
lwowskiej, obejmuje leszcze i filię w IJziaie z 
536 gr. kat., sąd pow. i notaryat w Haliczu 
urząd pocztowy w Jezupolu, szkoła niezroor- 
ganizowana należąca do rady szkolnej okręg, 
w Stanisławowie. Właściciel wiek. posiadł. 
Wojciech hrabia Dzieduszycki. 

Haniiszowce 1.) węg. JJanua/aU-a^ niem. 
Hermeschauy wieś słowacka, w hr. spiskiem 
(Węgry), w dystrykcie starowiejskim, w do- 
linie potoku Kowniny, w dorzeczu Dunajca, 
na północnym stoku Magóry spiskiej, grani- 
czy od płiu z Matyjaszowcami, od wschodu z 
Giblem, od płd, z Kelowem, Gajami i Jezier- 
skiem a od zach. z Frankową (ob.). Na grani- 
cy wsch. wzgórze Polana 989 m., na gr. płd. 
pasmo wzgórzy „Magórki" zwane (8(>3 ra ), 
na zach. zaś wznoszą się Frankowa góra (873 
m.) i Fłaśny wierch (1043 m.). Obręb H. 
przerzyna od połd. ku półn. potok Kownina, 
przybierający tutaj z lew brz. wodę płynącą 
od wsi Jezierska, i kilka potoczków od gr. za- 
chodniej spływających, między nimi p. Łoch. 
Wzniesienie wsi wynosi 614 m. npm. Kościół 
łac. tu istniejący p. w. św. Andrzeja istniał 
już r. 1236. Metryki sięgają r. 1634. Patro- 
nat pełnią spadkobiercy Kornelii Uorwatowej 
z Puloczajów, W samej parafii jest 644 mk., 
między nimi 554 rz. kat., prot. 5, żydów 12, 
szyzm 72. Do łac. par. hanuszowieckiej nale- 
ży wieś Jeziersko. W samej parafii, we wsi 
H., są dwie kapliczki, jedna p. n. Wniebowstą* 
pienia N. M. P., droga p. w. św. Barbary. 
Czasom odprawia się w nich msza św. Ostat- 
nia poczta iStarawieś, odległa od U. 6 kil. na 
północ. 2.) II , węg. Hanus falva, miasteczko w 
hr. szaryskiem (Węg.), kościół paraf, katolicki 
i ewang., bożnica, wielu garbarzy, szewców, 
kożuszników, uprawa roli, łąki, znaczne jar- 
marki, 1488 mk; Br. G. i II. M. 

Uanuszowskie, os. młynarska i rybacka, 
w dobrach Lachowice, pow. namysłowski. 

Uanuszyszki 1.) mko, pow. trocki, o 28 w. 
od Trok ku płd.-zachodowi, o 72 i pół w. od 
st. dr. żel. Koszedary, z którą się komunikuje 
przez Żyżmory, Jezno i Dutrymańce, w 3'im 
okręgu administr., nad jez. Samawa, posiada 
mur. paraf, kościół katol. śś. ap. Filipa i Ja* 
kóba, wzniesiony kosztem obywatela bzetkio- 
wicza w r. 1829. zarząd włościańskiej gminy, 
szkółkę wiejską, stacyą pocztową i liczy 197 
mk. (1879). Gmina włość. H. dzieli się na 24 
okręgi, liczy 65 wsi, 308 dm., 5179 włościan. 
Parafia katol. H. ki. 4-ej dek. mereckiego li< 
czy 5550 wiernych. H. jostto bardzo staroży- 
tna osada litewska, dziś w posiadaniu hr. Oł- 
Buijewa; dawniej Naruszowiczów^ Chodkiewi- 
czów; ostatnio bzetkiewiczów, którzy tu mieli 
\%m r, 5000 dzies. ziemi. 2.) II., po żm. Oni- 



azkis, mko W powiecie nowoaleksandrowskim, 
o 88 wiorst od Nowoaleksandrowska, targi 
zimą co czwartek, szkoła żydowska. Parafial- 
ny kościół katolicki św. Michała Arch., drew- 
niany, l(j00 zbud., 1774 odnowiony. Parafia 
katolicka dekanatu abelskicgo, dusz 2246. H. 
należały niegdyś do Ghomiuskich, dziś do - 
Wład, Komara. /. W. 

Ilanuta 1.) mko i dobra, pow. święciański. 
Dobra położone przy ujściu rzeki Naroczy do 
Wilii, jakby w widłach, na granicy trzech 
powiatów: święciaóskiego (w którym leżą), 
oszmiańskiego i wilejskiego, o 2 mile od Woj- 
stomia i Wilejki, o 3 od Smorgoni, o 7 od Osz* 
miany, o 12 od Ówięcian, o 14 od Wilna i pra- 
wie tyleż od Mińska. Należały niegdyś do 
księcia senatora, Kleofasa Ogińskiego, dostały 
się rodzonej jego siostrzo, Józeiie Łopacińskiej 
(p* V. Ogińskiej), starościnie guzowskiej, która 
w lat kilka potem odprzedała je p. Walensowi 
Kzewuskiemu, do którego syna Jana, dotąd 
należą. 11. wraz z attynencyami: Rabinów, 
Chrapaczew i Zabałucie posiada 2500 dz. ziemi 
i 3000 dz. lasu, położonego o milę, po drugiej 
str. Wilii, już w wilejskim pow. Grunt prze- 
ważnie piaszczysty i podzolisty, wymagający 
nakładowej uprawy. Miejscowość równa. Był 
dawniej w Ilanucie kościół katolicki pod we-- 
zwaniem św. Anny (iiiia wojstomskiego pa« 
raiialnego kościoła) i cerkiewka unicka, która 
w r. 1839 stała się prawosławną. W lat kil- 
ka potem, kiedy cerkiewka ze starości runęła, 
kościół katolicki został obrócony na cerkiew. 
Przed dziesiątkiem lat, ze składek włościan 
zaczęto murować drugą cerkiew (dawniejsza 
drewniana), którą w tym roku zaledwie ukoń- 
czona. Stara ma być podobno rozebraną. Cer- 
kiew hanucka jest parafialną (katolicy zaś 
należą do parahi wojstomskiej); fundaoya to 
książąt Ogińskich. H. posiada jednopiętrowy 
murowany pałac, ze środkiem dwupiętrowym; 
środek ten zajmuje dwupiętrowa sala z chórem 
dla muzyki, który to chór służy razem dla ka- 
plicy, znajdującej się na górze. O tym pałacu 
wspomina (boz wymienienia wszakże nazwis- 
ka) Ignacy Chodźko w swoich Brzegach Wi* 
lii. Pałac tcu wymurowany został przez stry- 
ja wspomnianego wyżej, księcia senatora. Ka« 
zwa H. pochodzi od imienia Anna, Hanna. Z«i 
czasów pańszczyzny należały do Hanuty na* 
stępne włościańskie wioski: Jarmalicze, Jęła- 
źyce, Kowalo, liackiewicze i Ruczyce, mają* 
ce w ogóle 2000 dz. ziemi. W skutek wspom-* 
niauej eksdywizyi r. 1832 od dóbr H. oderwa- 
ną została dla Maryi Steianowskiuj, o 5 w. 
ztamtąd położona majętność, nazwana łlruź- 
dzienica. 2.) łl., folwark i wieś w pow. ihu- 
meńskim, nad rzeką Uanutką, przy drodze 
wiodącej z Ihumenia do Bohuszewicz i Roży- 
na, w poleskiej żyznej miejscowości, dawniej 



I 



32 



Han; 



Har. 



dziedzictwo zamożnej rodziny Swięfcorzeckich, 
należały do klucza bohuezewickiego. W roku 
1863 uległy sekwestrowi i rozdane waninko- 
wo urzędnikom: Smolskiemu i Sałtykowowi. 
Scheda Smolskiego ma obszaru przeszło 1230 
mr., a scheda Sałtykowa ma przeszło 4180 
mr., tę ostatnią w roku 1880 nabył porządny 
gospodarz pan Edward Harting, co zwiastuje 
dla łl. lepszą przyszłość. Zwierza dzikiego la- 
sów i łąk obfitość. We wsi Hanucie znajduje 
się 17 osad włościańskich. Okr. policyjny 111 
berczyński. St. óY. i Al, Jel. 

Ilaiiiitka 1.) fol w. szlach., ,pow> swięciań- 
ski, 4 okr. adm., o 36 w. od Święcian, 1 dom, 
3 mk. kat. (1866). 2.) II., wś mała i folwark 
w powiecie ihumeńskim, nad rzeczką tegoż 
nazwiska; dsiedzictwo Okiiliczów; folwark ma 
obszaru około 630 mr., łąki wyborne, lasu do- 
statecznie; wieś liczy 7 osad włościańskich. 
Okr. polic. III berezyński. Al. Jel, 

łlanutka, niewielka poleska, dość błotni- 
sta rzeka w pow. ihumeńskim, bierze początek 
w lasach i bagnach okolic wsi Buda; najprzód 
ma kierunek prawie północny, od wsi Hanu- 
ty zwraca się bardziej na wschód i poniżej wsi 
Kaługi w pobliżu wsi Główna-Lada wpada 
do rzeki Uszy z prawej strony. Długość tej rz. 
od źródeł do ujścia około 2 mil, dość jest ry- 
bną a brzegi w wielu miejscach obfitują w łą- 
ki, chociaż błotniste, jednak zdatne na karmę 
dla bydła. AL Jel. 

Hanutowo, wieś i dobra, pow. siebieski, 
dawne dziedzictwo ks. Ogińskich, dziś księ- 
cia Ferdynanda Ogińskiego. Jest tu kościół 
filialny, fundaoyi Ogińskich. A. K. Ł. 

Ilapanowicze, mała wioska, pow. rado- 
myski nad rzeką TJszą, mieszkańców 331 wy- 
znania prawosł.; należy do ozarnobylskiej pa- 
rafii; ziemi 1011 dziesięcin, powiększej części 
piaszczystej, należy do czarnobylskich dóbr 
hr. Chodkiewicza; zarząd gminny i policyjny 
w Czarnobylu. KI, Przed. 

Ilapanowo, folw. pry w., pow. dzisieński, 
o 18 w. od Dzisny, 1 okr, adm., 1 dom, 15 
mk. katol. Własność Mackiewicza. (1866). 

Hapkowce^ ob. Habkowce. 

Haponkiy wś, pow. orszański. 

Haponowa, wś, o 1 w. od traktu poczt, z 
"Witebska do buraża w gub. witebskiej. 

Hapsal, miasto portowe nadmorskie i po- 
wiatowe w powiecie wikskim, gub. estońskiej, 
2203 mk., 445 w. od Petersburga, a 99 od 
Kewla odległe. Stacya pocztowa i przystań 
statków parowych. Powiat wikski z wyspą 
Dagoe i innemi 4128 w. kw. zajmuje. AV Pe- 
tersburgu 1862 wyszło dzieło ross. „Miasto 
H. i jego historya." 

Hąpszlin, ob. IlajzUn. 

Haraba, Harahie^ Horaba, wś, pow, bałcki, 
gm. MpłokiAz, par. Bybmca, ma 634 mk., 93 



dm., 1632 dzies. ziemi włościan, do 1700 dz. 
dworskiej. Cerkiew posiada 48 dzies. ziemi. 
Grunt górzysty, gleba czarna, urodzajna. H. 
należała do Lubomirskich i przy podziale ma- 
jątku 1776 r. między 4 synów księcia Stani- 
sława, dochód z niej obliczono na 1658 złp. 
Dziś należy do Mikołaja Czarnomskiego 

Haraburdy, ob, Ilalaburdy. 

Ilarabiirdziszki, mylnie Uałaburdztszki^ do- 
bra pojezuickie w pow. wileńskim, o 30 w. w 
kierunku płd.- wschód, od Wilna, w 5 okręgu 
admin., gm. Ilińsk, przeszło 1000 dzies. ziemi, 
z których połowa mieszanego lasu, grunt gli- 
niasty, łąk dostatek. H. były naprzód dzie- 
dzictwem Sierzpińskich, Ilrebnickich, Ważyń- 
skicb, potem Rymaszewskich, dziś Prozorowa. 
R. 1866 miały 25 mk. /. W. 

llaraehwosty, wś i folw., pow. konstan- 
tynowski, gra. i par. Huszlew. W" 1827 roku 
było tu 11 dm., 75 mk., obecnie liczy 10 dm., 
117 mk.; gruntu włość. 198 mr. a folw. 513 
mr. Do H. należy os. Kopiec, 26 mr. gruntu. 

Ilarachy, przys. Wyszenki. 

llaraczkowka, Horaczkówka, wielka wieś, 
powiatu olhopolskiego, oddawna była we wła- 
daniu rodziny Jaroszyńskich; obecnie właści- 
cielką jest Konstancya z Pajewskich Jaroszyń- 
ska. H. graniczy z jednej strony ze Stawkami 
(własność Zygmunta Jaroszyńskiego), z dru- 
giej z Miastko wką (własność Koczubeja, da- 
wniej Jaroszyńskich). Odległa od OlhopoU 5, 
Tulczyna 4^ Jampola 4 i od Kamionki 3 mile 
od Krzyżopola 8 wiorst. Przy ostatniem z tych 
miast płynie rzeka Dniestr; za rzeką ciągną 
się okolice Besarabii. Od Kamieńca Podolskie- 
go leży o mil 14. Ludność wiejska obojga 
płci wynosi około dwóch tysięcy, w tej li- 
czbie i czynszownioy. Domów 406, wszyscy 
wiary prawosławnej. Cerkwie we wsi dwie. 
Obszar ziemi z lasami wynosi przeszło sześć 
tysięcy dziesięcin, z tych 2000 dzies. dostało 
się włościanom uwłaszczonym, reszta do wła- 
ścicielki należy. Czamoziem stanowi główną 
glebę ziemi i dla tego sieje się tu, prócz inne- 
go ziarna, najwięcej pszenicy i kukurydzy, 
(jdy nie ma posuchy, lub ciągłych deszczów, 
pszenica i kukurydza obficie rodzą. Ziemia nie 
potrzebuje nawozów; uprawia się za pomocą 
pługa według dawnego systcmatu trzechpolo- 
wego. Łąk niema, siano po większej części leś- 
ne i trawy pastewne. Las, otaczający wieś i 
pola, dębowy; niegdyś był obszerny, dziś star- 
czy na potrzeby własne. Łącząc się z sąsied- 
niomi, obfituje w zwierzynę i trufle wyborne. 
Grunta po większej części górzyste. Góry za- 
wierają w sobie wapno. Wody niewiele, wsze- 
lako obfite źródła, sączące się z gór, zasilają 
wodą dwa stawy we wsi; na jednym z nich 
jest młyn, wiosną tylko w czasie większej 
wody przydatny. Zbyt wszelkiego zboża i iu- 



Har. 



Har. 



83 



nych miejscowych produktów odbywa się za 
pośrednictwem kolei żelaznej do Odessy. Dom 
mieszkalny murowany, obszerny, architektury 
z początku XVIII a może i z końca XVII w. 
Ogród koło domu rozległy z czasów także da- 
wnych, jak świadczyć o tem mogą lipowe ale- 
je ze starych, odwiecznych drzew złożone. W 
ogrodzie wiele drzew morwowych i orzechów 
włoskich. Niegdyś uprawiano tu wina i to na 
dość obszerną skalę. Bą także pasieki. 

Ilaraczyiice, wś, pow. uszycki, nad Kalu- 
sem, gm. Kalus, okr, polic, żwaóczycki, par. 
Wierzbowiec, 49 1 mk., 525 dzies. ziemi włość. 
Kależała do Lipińskich, Sarneckich, dziś do 
Skriwano. Dr. M. 

llarąj, wzgórze pod Żółkwią, z którego 
piękny widok aż na Lwów. Jan III miał tu 
podobno pałacyk. Pozostały szpalery modrze- 
wiowe. Ozyt. Tyg. lUus. z r. 1871, Nr. 198. 
Por, Roztocze, oraz tom II, str. 447. 

Ilarąjee, folwark w pow. lwowskim, o 2 
kil. na wschód od stacyi kolei Glinna-Nawa- 
rya a 3 kil. na półn. od Pustomyt, na wzgó- 
rzu. 2sa połud.-wsch. od Harajca leży las Dą- 
browa ze szczytem 333 m. wysokim, ciągną- 
cy się na wschód aż do potoku Szczerek. 

Harakowce, węg. Hurakócz^ wś w hrab. 
spiskiem (Węgry), w dystrykcie właskim, w 
okolicy górskiej, 7 kil. na wschód od Podegro- 
dzia (Kirchdrauf). Liczy mk. 151, między ni- 
mi kat. łac. 132, ewang. 1, nieunit. 16, żyd. 
2. Kościół filialny p. w. św. Michała Archa- 
nioła należy do par. łac. w Pulanowcach, st. 
p. Podegrodzie. Br. Ó. 

llarasimenki, wieś pryw., pow. dzisień- 
ski, o 39 w. od Dzisny, 1 okr. adm , 3 domy, 
25 mk. (1866). 

Harasinki, wś ordynacka, pow. biłgoraj- 
Bki, gm. Huta Erzeszowska, par. Krzeszów. 

JlarAsyinerat, al. Haraaymowate, góra w 
Beskidzie lesistym, w pow. turczańskim, mię- 
dzy gminami Hnyła a Łibuchora. niedaleko 
granicy węgierskiej, miejscami tylko lasem 
pokryta, ze szczytem 900 m. wysokim. Płn. 
sŁoczystosć tej góry wysyła swe wody do po- 
toku Hnyła, płd. zaś do potoku Łibuchora za 
pośrednictwem potoku Dołhy. Lu, Dz. 

Ilarasyuiów, wieś, pow. Horodenka, nad 
potokiem Chocimirz, dopływem pobliskiego 
Dniestru, oddalona o 8 kil. na północ od Ober- 
tyna a o 22 kil. na północny zachód od Horo- 
denkiy w doskonałej kołomyjskiej glebie na 
Pokuciu. Przestrzeń pos. wiek. 1400, włość. 
3525 m. a., ludność 2052, w tem rzym. kat. 
196 należących do parafii w Obortynie, gr. 
kat. 1786, reszta izrael.; gr. kat. parafia w 
miejscu, należąca do dyccezyi lwowskiej deka- 
natu żukowskiego, sąd pow. i notar. w Ober- 
tynłe, urząd poczt, we wsi Kiezwiska, łączącej 
aię z północnym końcem Harasymowa, szkoła 



etatowa o jednym nauczycielu, należąca do 
rady szkolnoj w Bniatynie i kasa pożyczkowJL 
z fanduszem 2725 złr. a. w. Właściciel wię- 
kszej posiadłości Antoni hrabia Grolejowski. 

Ilarasymowate, ob. Ilarasymerat. 

Ilarasymowski potok, wpada do Dniestru 
w Niezwiskach. 

Ilaraszow.ska, kol., pow. wielkostrzelecki, 
par. W. Staniszcze, szkoła Kolonnowska, o 
2.42 mil od W. Strzelec, nad Bzinicką wodą,, 
założona około 1760 przez barona Haraszow- 
skiego i 1827 przez hr. Renarda powiększona, 
ma 28 osad, 112 mr. rozl. Dominium ma tu 
65 mr. roli. 

Ilaraszt (węg.), ob. Ilrost. 

llarb, wzgórze, ob. Frankowa, 

llarbelin 1.) gm. i wś, pow. kościański, 
gm. ma 2 miejsc: 1) H., wś; 2) Trzebidza, wś, 
16 dm., 116 mk., wszyscy kat.; 21 analf. 2 ) 
U., fol w., pow. kościański, należy do domin. 
Sokołowa (Suckel). 

Ilarbudzice, ob. Ilarhutowice. 

Ilarbllłlowiceji ob. Uarhutowice. 

Ilarbuttowice, wś, pow. labliniecki, par. 
Sodów, o milę na płn.- wschód od Lublińca, ma 
27 osad, 523 mr. rozl. 

IIarbutovrice, wś, pow. wadowicki, nad 
harbutowickim potokiem, u północnych stóp 
góry Babicy; graniczy od wschodu z Jasieni- 
cą, od płn. z Sułkowicami, od zach. z Palczą, a 
od południa z Bieókówką. Leży w okolicy 
górzystej. Obszar większej posiadłości liczy 
roli ornej 170, łąk i ogr. 5, pastw. 29, lasu 
531; mniejszej zaś posiadłości roli ornej 846, 
łąk i ogr. 52, pastw. 750, lasów 494. Lu- 
dność czyni 1224 dusz (595 mężcz., 629 kob.) 
według obi. z r. 1869. Według szem. dyec. 
tarn. z r. 1880 dusz rzym. kat. było 1306, 
dm. 210, należy do parafii łac. w Sułkowi- 
cach. Jest tu kościół dawniej parafialny, dziś 
tylko filialny dekanatu myślenickiego. Rok 
założenia kościoła niewiadomy. Dzisiejszy ko- 
śoiół murowany, dawniej p. w. Wniebowstą- 
pienia N. P. M., dziś p. w. Św. Mi^^.hata Archa- 
nioła, poświęcał w r. 1834 biskup tarnowski 
Franciszek Pisztek. Metryki sięgają r. 1786. 
W miejscu są jeszcze dwie prywatne kaplice. 
Do kościoła filialnego w H. należy wieś Pal- 
oza, w której dawniej był kościół parafialny 
p. w. Św. Trójcy, któremu podlegały wsi Bu- 
dzów, Baczyn i Zachetmna; w miejscu tego 
kościoła jest dziś kaplica p. w. Niepokalanego 
Poczęcia N. P. M. Stacya pocztowa Izdebnik. 
Właściciel Maurycy ks. Moatleart. Br. G. 

Ilarbutowicc, wieś, pow. skoczowski na 
Szląsku austr., par. kat. Skoczów; rozl. mr. 
306, ludn. 365, 

Ilarbutowicki potok, potok podgórski, wy- 
tryska w obr. gm. Harbutowio, w pow. wa- 
dowickim, w połudaiowej jej stronie, na grą- 



MowaikOeograftMftr«-Zeisrt XXV, Tom lU- 



8 



34 



Har. 



Har. 



nicy Harbutowio, Biońkówki i Baozyaa, z kil- 1 
ku źródeł, spływających z lasu pokrywające- 
go północne zbocze działu wodnego, między 
Kamienną i Trzebuóką z jednej a Harbutowic- 
kim pot. i Bysinką z drugiej strony, którego 
najwyższy punkt zwie się Babicą (734 m., 
ob. Gościbia). Potok płynie na północ między 
domostwami wsi Harbutowic, następnie przez 
wieś Sułkowice, gdzie z pr. brzegu przyjmuje 
potok Goscibię, wreszcie przerżnąwszy gości- 
niec myślenicko- wado wieki, przechodzi w obr. 
gm. Biertowic, gdzie minąwszy gościniec Kra- 
ków- Izdebnik (mogilański), tuż za nim łączy 
się z pot. Jastrzębskim. Długość biegu 1 1 kil. 
Obok potoku Gościbia, przyjmuje jeszcze z pr. 
brz. Rudnicki potok. Br, G, 

Ilarbiizin, ob. Arhuzin, 

llarbuzów, wś, pow. złoczowski, w leśnej, 
zimnej i górzystej okolicy, o 23 kil. na wschód 
od Złoczewa; przestrzeń posiadł, wiek. 1563 
mr., w tem 683 mr. lasu, włość. 864; ludności 
687, w tem rzym kat. 222 należących do pa- 
rafii w odległym o '/^ mili Olejowie, gr. kat. 
438, feszta izrael.; gr. kat. paraf, w miejscu 
należąca do dekanatu załozleckiego dyecezyi 
lwowskiej, szkoła filialna o 1 nauczycielu. 
Właściciel większej posiadłości Kazimierz hr. 
Wodzicki. B. R. 

Harbuzy, wś, pow. miński, z kaplicą katol. 
parafii Kojdanów. 

llarbiizyii, wś, pow. kaniowski, położona 
po lewej stronie rz. Bosi, o 5 w. poniżej m. 
Korsunia, ma cerkiew prawosł. i liczy mk. 
prawosł. 1270» kaiol. 8; należy do Korsunia. 

Ilarczar* Luctka^ węg. HarcMr-Lueaka, 
wieś w hr. szaryskiem (Węg.), kościół katol. 
filialny, 316 mk. H. M. 

Ilardeibrucb (niem.), leśnictwo należące 
do m. Czai*nego, pow. człuchowski^ 6 mk., st. 
p. Czarne (ob.). 

Ilardenberg (niem.), powiat świecki, ob. 
Twarda góra. 

Ilardernhof (niem.) i Harieahoff (niem.), 
dwie osady pod Królewcem. 

Hardy Wircb, Urdy Wirch, góra pod Kry- 
nicą, z krzyżem na szczycie od r. 1857, miła 
wycieczka dla gości kąpielowych. 

Hardyński potok, potok górski, w obr. 
gm. Starej wsi, na Spiżu; płynie na płnc. i 
nieopodal Kahlenbergu uchodzi z pr. brz. do 
Dunajca, naprzeciw Sromowiec wyżnich. Dłu^ 
gość biegu 5 kil. Br, O. 

llarbiUy węg. Herhej, wś, w hr. szaryskim 
(Węg.), nad rz. Topią, kościół filialny, 186 
mieszk. H, M. 

HarchóWt także HarchóWy węg. Górgó^ 
dawniej Garg, Oargou^ Oargow, niem. Gorg^ 
wś słowacka w hr. spiskiem, w dystrykcie 
lewockim, w dorzeczu Hornadu, od Lewoczy 
na płd.-w«ch, 4 kil, odległa, po opłudn. stro- 



nie gościńca wiodącego z Lewoczy do Fod« 
hradzia (Kirchdrauf), nad potokiem Durstem 
dopływem Hornadu. Wzniesienie wsi 481 m. 
Jest to jedna z najstarszych wsi spiskich. Is- 
tniała już w XIII w. W r. 1258 zwana Grur- 
gew (Fejer, Cod. dipl. hung IV, 464); roku 
1278 Gorgon (tamże, V, 449); w roku 1280 
Gorg, villa slavonica (tamże, V, 54). Również 
kościół łac. p. w. św. Szymona i Judy aposto- 
łów pochodzi z XIII w. Rok założenia nie- 
wiadomy. Metryki chrztu sięgają roku 1733, 
inne zaś r. 1732; w filii Domaniowcach w koś- 
ciele p. w. Św. Stefana, znajdują się metryki 
z r. 1646. Należy do starożytnej rodziny wę- 
gierskiej Gorgey. Bela IV, król węgierski, 
darował r. 1256 niejakiemu Jordanowi, bardzo 
około ojczyzny zasłużonemu mężowi, a syno« 
wi Arnolda, dziś pana spiskiego (1740), las w 
pobliżu Popradu nad rzeką Toporcem, gdzie 
później powstała osada Toporzec (ob.). Syn 
jego Eliasz otrzymał roku 1278 w darowiźnie 
wieś Gorgon za pewną roczną wypłatą złota 
(ferto auri). R. 1279 zatwierdza mu tę daro- 
wiznę królowa Elżbieta. Od tej wsi pocho- 
dzić ma nazwa rodziny Gorgey, a za jej proto* 
piastę uważają przerzeczonego Jordana. Roku 
1312 król Karol Robert potwierdza tę daro- 
wiznę potomkom Eliasza, a zwłaszcza Stefano- 
wi i Arnoldowi, z tą atoli zmianą, że za nie- 
wysłowione zasługi położone w obronie kraju 
od wrogów darował mu powyższe roczne opła- 
ty w złocie. Tenże Stefan żupan Sasów spis- 
kich, w r. 1301 walczył przeciwko Mateuszo- 
wi z Trenczyna pod Preszowem (Wagner, 
Diplom. 3, 21 1» 249; również Anal. Scep. L 
118, 120. 199). Spór między rodziną Gorgc- 
jów a fierzeyiczy*ch załatwiony przez tegoż 
Stefana, ob. Czerwony Klasztor. Podżupań- 
stwo spiskie dzierżyła taż rodzina. I tak pod- 
żupanem był w r. 1375 mistrz Jordan, 1450 
Benedykt, syn Władysława, wnuk Eliasza 
Gargou; 1548 — 1551 i 1558 — 1566 Lau- 
renoyus GSrgey; 1567 — 1570, 1674 — 1681 
i 1686 — 1589 Krzysztof G.; r. 1599 Jordan 
G.; 1606 — 1614 Krzysztof G.; 1618 Wilhelm 
G.; 1668 Ezechiel G.; 1676 Jan G.; 1685 — 
1696 Baltazar G.; 1698 — 1708 i 1714 Fran- 
ciszek G.; 1713 Wawrzyniec G.; 1724 — 1729 
Zygmunt G.; 1749 — 1761 Ezechiel O, W 
XVII w. objęli kościół tutejszy protestanci 
ewangeliccy. W r. 1624 był pastorem i kaz- 
nodzieją Daniel Prebisch, później senior deU 
nohornadzkiego bractwa; 1646 Jan Yislice* 
nus. Również jest tu stara szkoła, którą za- 
łożyć miał Arnold Gorgey. W szkole tej uczy- 
li za czasów zawichrzeń religijnych od roku 
1614 — łd66: 1) Eliasz Hrabecius, syn Jana 
Hr., kaznodziei w Sułowie (Szulyó); 2) Miko- 
łaj £[owaoius z Iłławy; 3) Michał Stankowics 
z Trzciany (Trstena) na Orawie, później ka«« 



kar. 



Haf. 



85 



hoekieja w BerfcołoWcu (Berthót); 4) 1619 Sa- 
muel Frohlih; 5) Paweł Simonides, późaiej 
kaenodzieja w Brutowcach (Brutócz); 6) Mel- 
chior Brasz, umarł tu r. 1629; 7) Jan Kapili- 
ni z Trzciany na Orawie, był tu nauczycielem 
od r. 1629 — 1632; potem kaznodzieją w Sz. 
Imre (Szaryskie); 8) Łukasz TJrbanides; 9) 
1641 Jakób Culicius, w r. 1642 kaznodzieja w 
Ilranownicy; 10) Izak Urbani z Dubowy, hr. 
solskie; 11) 1664 Adam Rosiński z Siedlaczki- 
Bubowej w Orawie, później kaznodzieja w 
Orszowcu (Orsócz) w szaryskiem; 12^ Jan 
Chałupka r. 1663. Ob. Yiktor Hornyańszky. 
BeitrUge zur Gesch. eyangelischer Gemeinden 
in Ungarn. Peszt 1863' Prof. Runny, Die 
Familie Gorgey v. Górgo oder Garg, w Oestor. 
Ztschft f. Geschichte und Staatsl^unde III Jahrg. 
Wien. 1837. Ilarhów liczy 801 mk., między 
nimi 621 rz. kat., 4 gr. kat., 14 prot., 59 ży- 
dów, a 103 szyzm. Do parafii należą wsi Do- 
maniowce z fil. kościołem św. Stefana, Ro- 
szkowce z kaplicą N. M. P., Dolany z Kończą- 
nami, z kaplicą sw. Michała, Eolczów z koś- 
ciołem p. w. Narodzenia N . M. P., wreszcie 
przysiółki Odoryca i Pisatowce (Piszaróz); ra- 
zem w całej parafii jest rzym. kat. 1718, gr. 
kat. 8, prot. 18, żydów 89, szyzm. 290, ogó- 
łem 2123 dusz (Szem. dyec. spiskiej z r. 1878). 
Ost. p. Lewocza. Br. O, 

Ilaria, ob. Ilarrya, 

Harikócz (węg.), ob. Ilarychowce, 

Harjen (niem.), ob. Harrya. 

IlarkabnSy WQg. Harkabuazy wś w hr. o- 
rawskiem (Węg.), na granicy Galicyi, 394 
mk., w tern 366 polaków. 

Harkawiczc, wś w pow. sokolskim gub. 
grodź., o 12 w. od Sokółki, chat 51. 

Harklowa 1.) w d^^kumentach z XV wieku 
i późniejszych Harthlowa^ lub HarUowa zwana, 
W8 w pow. nowotarskim, u południowych 
stóp Gorców (ob.), po prawym brzegu Dunaj- 
ca, między nim a drogą No wy targ - Czorsztyn, 
na zach. od Nowego targu 10 kil., graniczy od 
pttn. z Knurowem, od wschodu z Dębnem 
(ob.), od zach. z Łopuszną, a od południa przy- 
piera do granicy Węgier (Śpiża), a zwłaszcza 
t Nową-Białą (Uj-Bela). Wzniesienie wsi 
650 m. 1) Tracz na płn. brz. Dunajca tuż po- 
niżej Kłudki, 546 m.; 2) Grabka, karczma 
przy drodze czorsztyńskiej, na granicy Łopusz- 
ny 571 m. (szt. gen.); 3) Wschodni narożnik 
bom harklowskiego, przy zetknięciu się jego 
z drogą czorszt., cegielnie, 569 m.; 4) kaplica, 
przy drodze czorsztyńskiej, 551 m.; 5) na bo- 
rze, zabudowania na brzegu nieopodal boru, 
665 m.; 6) narożnik boru półn., nieopodal gra- 
nioy Dębno, 556 m., 7) Tracz po półn. brzegu 
Dtmajoa, od poprzedniego na wschód, przy- 
granioy knurowskiej, 541 m.; 8) młyn i inne 
labudowania, po etrouie półn. dro^ ozoriatyń- 



skiej 300 m. od granicy Dębna, 537 m.; 9) 
zetknięcie się granicy Harklowy i Dębna ż 
granicą węg. na wsch. brzegu boru harklo Ty- 
skiego, 578 m. Południową część obszaru har- 
klowskiego zajmuje las, zwany Borem har* 
klowskim, mający w obwodzie 10 kil., którego 
poludn. część należy do Nowej Białej na Spiżu. 
Kościół drewniany pod wezwaniem Narodze- 
nia N, M. P., założony r. 1354; metryki zaś 
sięgają r. 1732. Wieś ta wspominana jest pod 
nazwą „Ilarthlem" w przywileju z 2 lutego 
1335, mocą którego Łeszko (czy Jeszko Lesz- 
kicki) Piotr, Marcin i Jerzy bracia, synowie 
Zbigniewa z Swyrzyc, nadali Urbanowi z Gry- 
wałdu dziedziczną posiadłość swoją Dambnem 
z przyległym lasem do wykarczowania i osa- 
dzenia na prawie magdeburskiem. (Ob. Dębno). 
W r. 1519 (feria saluti post festum Epipha- 
niae. Dom. prot.), sprzedała Harklowe cum 
omui iure et toto dominie Zofia Lipska, córka 
Stanisława Stadnicka, a żona Andrzeja Lip- 
skiego, szlachetnemu Andrzejowi Rogowskie- 
mu de Rogi za sumę 90 grzywien commun- 
nis pecuniae na wieczne posiadanie. Do obsza- 
ru II. należały Szlembark i Knurów, które ró- 
wnież przeszły w posiadanie tegoż Rogowskie- 
go. Z końcem zeszłego wieku właścicielem 
tych ziem był Stanisław Radecki. Tenie roku 
1797 (92 lipca) wystawił nową szkołę obok 
plebanii. Gminy Harklowa, Szlembark i Knu- 
rów oświadczyły się z gotowością płacenia z 
każdego gospodarstwa na roli siedzącego po 1 
złp., a od zagrodnika gr. p. 1 5, aby organistą 
uczył, gdyż osobnego nauczyciela nie są w 
stanie utrzymać. A że każda z tych gmin Ii*> 
czyła wówczas po 32 gospodarzy, a H. 20 
zagrodn , Szl. 8, Kn. 18, przeto miały płacić 
temuż organiście za naukę 29 złr. 75 cen. 0« 
prócz tego dziedzic przyrzekł dać gruntu pod 
3 korce wysiewu, drzewo na opał, sprzęty 
szkolne i inne potrzeby, aby tylko nauka się 
rozpoczęła 1 października 1793. Organista ja- 
ko taki pobierał od gmin rocznie 6 korcy ży* 
ta, 8 owsa, z kościoła zaś część jurium stolae. 
Przed Stanisławem Radeckim należały te do* 
bra do Justyny (jisowskiej, która za niego wy- 
szła była. W r. 1777 H. liczyła dm. 53, mk. 
249, żydów 9; w r. 1799 dm. 61, mk. 335, 
żydów nie było: r. 1824 dm. 66, mk. 422, 
żydów 16. Od r. 1865 właścicielem jest Ele- 
ktor i Antonina Krobieccy; po nich nabyli 
włościanie. Dziś obszar większej posiadłości 
liczy roli ornej 173, łąk i ogr. 9, pastw. 115, 
lasu 695; mniejszej posiadłości roli ornej '446, 
łąk i ogr. 110, pastw. 193, lasu 24. Domów 
według obliczenia z 1869 r. 75, a mk. 508 
(257 mężczyzn, 251 kob.). Według szem. dyo* 
cezyi tarn. z r. 1880 dusz rz. kat. 498, a ie 
do par. łao. naleią gm. Knurów i Szlembark, 
pnseto oała parafia lioey 1009 katolików ą 29 



36 



Har. 



Har. 



Żydów. Ostatniera dziedzicem z tej rodziny 
był Stanisław Rogowski. Dobra swe zapisał 
siostrzeńcowi swemu Wincentemu z Wielo- 
głów Wielogłowskiemu, synowi Jana Wielo- 
głowskiego, z zastrzeżeniem prawa dożywocia 
Elżbiecie z Zakliczyna, małżonce Stanisława 
Rogowskiego, a po nim Mikołaja Sienieńskie- 
go. Tenże Wincenty Wielogłowski darował 
swe dobra, obejmujące 11 wsi, Sobestyanowi 
Lubomirskiemu, który objął w swe posiadania 
wsie Świdnik cum praedio, Wolica, Zagórów, 
Jastrzębie, Kaninę, Owieczkę cum praedio, 
Rogi cum praedio, Adam wolą, Czarny Potok 
cum praedio, Chartlowę cum praedio, Slem- 
bark et Knurów. 2.) II., albo IlarUowa, wieś 
na prawym brzegu Ropy w pow. jasieldkim, 
ma parafię rzym. kat., założoną przez Kazi- 
mierza W., który w r. 1360 nadał kościołowi 
łan (mansum). Nowy kościół drewniany zo- 
stał zbudowany 1860 r. H ma 806 mk. rzym. 
kat.; w r. 1876 wyemigrowało wielu do Ame- 
ryki. Wiek. pos. wynosi 137 mr. roli, 9 mr. 
ogr., 10 mr. pastw, i 412 mr. lasu; mniej. pos. 
770 mr. roli, 97 mr. łąk i ogr., 124 mr. past. 
i 111 mr. lasu. Wieś H. rozciąga się na za- 
chodnio-południowyra stoku Karpat, oddalona 
od głównego gościńca Jasło-Grybów o 2 kil. 
Odległa od miasta Jasła o 12 kil., od Biecza o 
6 kil,, od Gorlic 18 kil. Najpierwsze ślady 
ropy odkryte zostały w Har kio wy w roku 
1861 na gruncie a Prosper hr. Zborowski dzie- 
dzic Skołyszyna, zadzierżawił od właścicieli 
prawo poszukiwaniu i wydobywania znajdu- 
jącej się tamże ropy. Prawa te nabyła nastę- 
pnie od hr. Zborowskiego „Spółka Harklow- 
ska'', do której sam przystąpił, zawiązana r. 
1871 z kapitałem zakładowym 36,000 złr. w. 
a. Spółka rozpoczęła swoją działalność na 
przestrzeni 34 hektarów zadzierżawionych 
gruntów od włościan. Objęła 8 szybów kopa- 
nych ze słabym przypływem ropy, z których 
najgłębszy był 55, a najpłytszy 19 metrów. 
Rozwinąwszy czynności, Spółka posiada obe- 
cnie w Ilarklowy zakupionych na własność 
ropodajnych gruntów 87 hefctarów, dzierżawi 
zaś za kontraktami prawo kopania ropy na 
495 hektarach, z których opłaca czynszu 
dzierżawnego rocznie 375 złr. w. a. oprócz 
ugodzonej ceny od bitych szybów. Na tych 
przestrzeniach Spółka ma dotąd 34 szybów, z 
tych 19 pod świdrem, reszta ręcznie kopanych. 
Najgłębszy szyb świdrowy wynosi 125, a 
najgłębszy kopany 85 metrów. Szybów ro- 
podajnych jest 19 reszta w robocie z zadawał- 
niającemi oznakami; 6 świdrów ręczną siłą 
prowadzonych jest w ruchu. Najpierwftze 
przypływy ropy okazują się między 32 a 45 
metrem. Najobńtszy dotąd okazał się w głę- 
bokości 95 metrów. W wielu szybach' nader 
pbfity przypływ wody znaozme utrudnia ro- 



boty. Gazy w szybach wydobywają się w 
ogóle miernie, i dotąd nieszkodliwie. Oprócz 
kopalń prowadzonych na obszarach wsi Har- 
klowy, Spółka posiada także kopalnie na prze- 
strzeni 36 hektarów zadzierżawionego prawa 
kopania ropy, na wązkim pasie pastwiska 
gminnego, znanej z obfitości źródeł ropnych 
we wsi Wójtowy, odległej o 2 kilom, od Har- 
klowy. 

Ilarlawa, góra pod Burzeninem w sieradz- 
kiem. 

llariiiackie, wś nad Dniestrem, pow. bał- 
cki, gm. Harmackie, par. Rybnica, ma 75 dm., 
601 mk., 947 dzies. ziemi włosc. i 1016 dzies. 
dworskiej. Jest tu zarząd gminy, do której na- 
leżą wsie: Botuszany, Żura, Żurka, Cybulów- 
ka, Dubowa, Mióhałówka, Krasnykąt, m. Ja- 
horłyk, Dojbany, Cyganówka i Odaja. Kazem 
jest w tej gminie 3252 męż., 3225 kob., 9684 
dzies ziemi włość, i 13539 dzies. dworskiej. 
W XVIir w. H. należało do klucza jahorły- 
ckiego Lubomirskich. Dochód z niej w 1776 
oznaczono na 2308 zł. Następnie należała do 
Grabowskich, dziś PYanciszka Swirskiego. 

llarmaki stare i nowe, wieś w latyczow- 
skim powiecie, w południowo-wschodniej czę- 
ści tegoż powiatu, gm. Zeniszkowce, parafia 
Bar, nad rz. Rowem (dopływem Bohu), który 
tworzy tu duży staw. Od stacyi kolei odesko- 
wołoczyskiej Wołkowinicc wiorst 14, od Ba- 
ru 7, domów 190, mioszk. 1500, w tej liczbie: 
szlachty 23, mieszczan 3, .żydów 26, włościan 
1442. Ziemi włościan 1203 dzies., dworskiej 
2468 dz., 2 młyny przynoszące 600 ts., go- 
rzelnia i browar. Jest to bardzo stara osada, 
założona na gruntach ststwa barskiego. Zyg- 
munt August nadał ją Jędrzejowi Terlikow- 
skiemu i sukcesorom jego, Jan Kazimierz po- 
twierdził ten przywilej w 1658 r. i dla sukce- 
sora tegoż Krzysztofa Kawieckiego (veterano 
militi nostro et ejus succesoribus Volum le- 
gum). Od Kawieckich Kowe Harmaki prze- 
szły drogą kupna do generała Głazenapa a po 
kądzieli do Ks. Sokolińskiego generała. Stare 
zaś Harmaki od Kawieckich nabył pułkownik 
wojsk polskich Dembowski, który później do- 
kupił i drugą połowę od Sokolińdkich, założył 
piękny ogród z parkiem, przerobił i powięk- 
szył pałac. Następnie po kądzieli dostały się 
Witosławskim, a w 1881 r. drogą działów i 
spłat przeszły na Zofią z Witosławskich Mie- 
rzejewską wraz z pałacem i 1920 dz. ziemi, 
pozostałe zaś 547 dz. zostały przy Teresie Wi- 
tosławskiej. 

llarmale, niem. HarmeUdorf^ 2 posiadłości 
w pow. wałeckim^ nad małem jeziorem, około 
1 milę od m. Tuczna (Tiitz). 1) włość, wieś, 
parafia Nakielno, szkoła w miejscu, poczta Ru- 
szona (Ruschendorf). Obszaru mr. 2027, bnd. 
58, dm. 26, kat. 181, ©w. 27. 2} H,, ryc. wś; 



Har 



Har 



87 



parafia, 8zkoła» poczta, jak wyżej) obszaru mr, 
6230, budyń. 29, dm. 7, katol 92, ew. 113. 
W miejscu jest gorzelnia. O kościele tutoj- 
fizym pisze wizyta Braneckiego pod r. 16*41. 
„IĆościół w H., dziś filia do Nakielna, drew- 
niany, r. 1640 przez mieszkańców wsi napra- 
wiony." 

Ilarmeladorf (niem.), wieś, pow. wałecki, 
ob. Harmale. 

llarnięze, także Harmenzy i Karmenczy^ wś 
między Wisłą a Sołą blisko granicy szląskiej, 
w pow. bialskim, należy do parafii rzym. kat. 
w Oświęcimie, zkąd jest o 5 kil. odległą. Ma 
360 mieszk. rzym. kat. wyznania. Większa 
pos. wynosi 376 m. roli, 73 m ogr. i łąk, 18 
mr. pastw.; mniejszej pos. 139 m. roli, 51 m. 
łąk i ogr. i 81 m. pastw. Mao. 

Ilarmsdorf (niem ), wieś, pow. chojnicki, 
nad jez. zamarokiem, blisko traktu bitego ka- 
mieńsko-cbojnickiego. Obszaru liczy mr. 1724, 
bud. 43, dm. 20, katol. 153, ewang. 1. Parafia 
Ogorzeliny, szkoła i poczta Zamarte. Od Choj- 
nic 2 mile. 

Ilarnaii (niem.), szlach. dobra, pow. suski, 
pąr. Iława, st. p. Kisielice, szkoła w miejscu. 
Obszaru liczy mr. 3597, bud. 154, dom. 75, 
katol. 2, ewang, 583 

llarnikowy, ob. Homikowy. 

Ilarnowen (niem.), wieś, pow. welawski, 
st. p. Alberga. 

Ilarnutowce, węg. ArmUhfalua, Arnóth/alca, 
Amótfcdu^ także Homutoweami lub Ileiniutowcami 
zwana, wieś w hr. spiskiem (Węgry), w dorze- 
czu Hornadu, w dystrykcie oszczawnickim, po 
płn. wsch. stronie drogi wiodącej z Czwartku 
do Spiskiej Nowej wsi (Igló) w pięknem oto - 
czeniu górskiem. Wieś ta istniała już w XIV 
wieku, bo ją przytacza Fejór w Cod. dipl. ung. 
(t. VIII, cz. 2, str. 95) jako terra Aruoidi pod 
r. 1317. Istnieje tu filialny kościółek pod we- 
zwaniem Św. Heleny; należy jako lilia do par. 
łać. w Letanowoach (ob.). Liczy mk. 178; mię- 
dzy nimi 158 rz.-kat., 4 żydów, 16 szyzm. 
Ost. p. Spiska Nowa wieś. Br, G. 

II arpak, pojedyncza osada, pow. pleszew- 
flki, należy do gm. i wsi Popówek, 1 dom, 5 
mk. Ob. Fapóiceh. 

Ilarpenthal (niem.), dobra, pow. wystru- 
cki, st. p. Didlacken. 

Ilarpersdorf (niem.), w r. 1206 Twardo- 
czicze, wieś, pow. złotogórsko -baj newski, w okr. 
reg. lignickim, nad rz. Deichsel, z parafią kato- 
licką i ewangelicką. 

Harry a (niem. Harrien^ Har jen, estoń. Ilar- 
jO'Ma), część Estlandyi wzdłuż odnogi fińskiej; 
4958 wiorst kw., dzieli się na II. Wschodnią z 
Rewelem i kilku na zatoce fińskiej wyspami; 
II. Południową i H. Zachodnią z Portem Bał- 
tyckim. Powiat harryeński z miastem powia- 



iowem Rewlem ma z wyspami 5044 w. kw. a 
mieszk. miał 1851 r. 95032. 

Ilarszog, wieś w hr. szaryskiem (Węg.), 
kościół katol. tllialny, gleba urodzajna, młyn 
wodny, 296 mk. H. M, 

Harta 1.) (z Łipnikiem i Paprociom), wieś 
w pow. brzozowskim, ma parafią rzym. katol. 
fundowaną w r. 1460 przez Stanisława Strzał- 
kowskiego, ówczesnego właściciela Dynowa, 
teraźniejszy kościół został wymurowany w r. 
1804. H. ma 1835 mieszk. rzym. kat. i około 
30 żydów. Większa pos. (Zdzisław Zaremba 
Skrzyński), ma 739 m. roli, 135 m. ogr. i łąk, 
78 m. pastw., 813 m. lasu i słynną owczarnię 
cienkorunną od r. 1869. Mniejsza posiadłość 
1879 m. roli, 240 m. ogr. i łąk, 237 m. pastw., 
268 m. lasu. 2.) II., przysiółek Szklar. 

Harta, rzeczka, wypływa w obr. gm. Har- 
^y» w płn. zach. krańcu tejże wsi, na granicy 
pow. rzeszowskiego i brzozowskiego. Płynie 
na południc wy wschód wzdłuż całego swego 
biegu między domostwami wsi Harty, wśród 
paśmistych łączek; koło przysiółku Lipnika, 
nieopodal granicy gm. Bachorza, zwraca się na 
południe, przepływa stawek, przerzyna gości- 
niec Dubiecki (nadśański); tuż przed ujściem z 
pr. brz. w obr. gm. Dynowa, przyjmuje potok 
Ulanicę (czyli U lenkę) i uchodzi po 9 kil. bie- 
gu do Sanu z lew. brz. pod Dynowem. Wśród 
swego biegu przez wieś II. zabiera z płn. brz. 
(lewego) liczne strugi spływające z Czarnego 
Lasu (394 m. i 379 m,), jakoteż z płd. brzegu 
(prawego) strugi spływające z wzgórza Papro- 
cią zwanego (402 m., 390 m., 357 m.^. Br. G. 

Harta, Hartau, llarte^ Uarthaii (niem.), na- 
zwa wielu wsi na Szląsku dolnym i średnim. 

Ilartels (niem.), dobra, pow. rastemborski, 
st. p. Korschen. 

Ilartfeld (niem.), kol. niem., przys. Rzeczy- 
can w pow. gródeckim, ną zachód od tej wsi. 
Par. ewang. augsburska H. liczy dusz 2350; w 
II. 420. Istnieje od r. 1781. Ma filią w Schum- 
lau. W II. jest dom modlitwy z r, 1814 i szko- 
ła parafialna. 

IIartig<^berg (niem.) lub HarUolgsherg^ le- 
śnictwo, pow. ragnecki, st. p. Trapoehnen. 

Hartigjsheide (niem ), ob. Połajewo, nadle- 
śnictwo, pow. obornicki. 

IIarting$>»thal (niem.), leśn. do nadleśnictwa 
Wirty należące, pow. starogrodzki, par. Zble- 
wo, szkoła Frankifeld, poczta Borzechowo, od- 
ległość od Starogrodu 2 i pół mili. 

IIartiiig8walde (niem.), król. leśnictwo na- 
leżące do nadleśnictwa Krausenhof, pow, kwi- 
dzyński, ma 3 bud., 6 mk. Parafia Pieniążko- 
wo, szkoła Dąbrówka, poczta Mała karczma. 

Ilartlieb (niem.), w XIII i XIV wieku Pa^ 
tenicz, wś, pow. wrocławski, par. Oltaschin. 

Ilartlowa, ob. Harklmoa, 



88 



H«r. 



Har. 



If artmannsdorf (niem.) luba BrUdor/, kil- 
ka wsi na Szląsku dolnym i £rednim. 

Hartiiianns Yorlage (niem.), dobra w wie- 
czystej dzierżawie, pow. elbląski, niegdyś wła- 
sność m. Elbląga, założone r. 1782, liczy ob- 
szaru 110 mr., mk. katol. 7, ewang. 22, dom. 
5. Par. i st. p. Elbląg o */« mili. Kś. R 

llariowiec al. Czarłowiec, niem. Hartowitz, 
wś i dobra, pow. lubawski, nad jeziorem har- 
towieckiem, u stóp góry, ^1^ mili od bitego tra- 
ktu lidzbarsko-luba^skiego. Obszaru liczy mr. 
2968, budyń. 73, dm. 36, katol. 247, ew. 57. 
Parafia Zwiniarz, szkoła Jeglia, poczta Kiełpi- 
ny. Odległość od Lubawy półtorej mili. H. 
należał od początku do dóbr stołowych cheł- 
mińskich biskupów, którzy tę wieś bardzo po- 
lubili dla miłego położenia i rezydencyą swoją 
nazywali. Często tu także przebywali. W in- 
wentarzu, sporządzonym dla biskupa Baiera 
r. 1759, znajduje się obszerny opis II. R. 1757 
H. z przyległemi dobrami p uszczony był w 3- 
letnią dzierżawę Michałowi Leskiemu, chorą- 
żemu malborskierau. Przywilej na całą wieś 
Hartowiec 40 włók wynoszącą r. If 35 dany 
był szlach. Wawrzyńcowi de curiis przez bi- 
skupa chełmińskiego Jana. R. 1762 biskup 
chełmiń. Bajer dobra hartowieckie jako to Har- 
towiec, Żwiniak, Jeglia, Rybno, Zarybinek, 
Gronowo, Grądy, Kopaniarze, Wery i Gostko- 
wo wydał w 3-letnią dzierżawę Piotrowi Le- 
walskiemu. Gorzałkę i piwo mógł warzyć i w 
całym kluczu lubawskim sprzedawać. Drzewo 
brał wolae na opał i potrzeby z hartowieckich 
lasów. Od ludzi poddanych czynszów zł. 2000 
płużnego, od wsi szlacheckich żyta k, 100, ję- 
czmienia 200 do dzierżawy ustępuje biskup. 
Jurysdykcyą nda ludźmi w sprawach potocz- 
nych i gospodarskich, aby się według wilkie- 
rzów i po gospodarsku rządzili, wykonywa 
burgrabia lubawski biskupi. Sprawy zaś ter- 
minów i dokumentów prawnych wymagające 
należą do zamku. Dzierżawy płacili Lewalscy 
w 1-szym roku zł. 6000, w 2-im zł. 6400, w 
3-cim zł. 6500. Nadto corok na kuchnię pań- 
ską dawali wołów 4, wieprzów 4, na burgrab- 
stwo wołu 1. A jeżeliby przypadek jaki nie- 
przewidziany przypadł, bądź od ognia, piorunu, 
gr&du albo nieprzyjaciela, sprawiedliwą defal- 
kę uczyni się. Barcie w borach hartowieckich 
dla siebie Lewalscy mogą trzymać albo też 
czynsz od bartnika pobierać. Budynki żeby 
zawczasu snopkiem, deską, gliną naprawili, a 
ooby nadto na rzemieślnika i materyał wydali, 
według rachunku zwróci się im. Pod bytność 
pańską żeby ludzie drwa na opał zwozili bisku- 
powi w Hartowcu i na straży stali, jednak bez 
uszczerbku w gospodarstwie, wymawia się. Po 
okupacyi rząd pruski zabrawszy dobra te du- 
chowne, wydał je na własność prywatną. 
Hartstein (niem.), folw., pow. prądnicki, 



pod miastem Białą (Zillz), przed r. 1810 nale^ 
żał do klucza bialskiego. 

Ilartwich (niem ), folw,, pow. morąski, st, 
p. Libsztat. 

Ilartwichs (niem.), dobra, pow. holądzki, 
st. p. Griinhagen. 

Ilartwichsfelde fniem.), os., pow. sztum- 
ski, st. p. Pozylia. 

Ilartwigowice, ob.* Jcutrzygowice. 

łlartwissberg (niem.), ob. HarUgsherg, 

Harubin, właściwie Charuhin^ nie zaś Che* 
rubiny jak podał „Słownik** pod lit. C, wieś 
kurpiowska, pow. kolneński, gm. Czerwone, 
par. Kolno nad Pisną, w odległości lii pół w. 
od oKlna, 39 i pół od Łomży, W zeszłym stu- 
leciu kurp Wawrzyniec Charubin miał nadane 
od królów polskich miejsce nad rz. Pisną i pra- 
wo założenia tam młyna wodnego. Młyn ska- 
sowano przy uspławnianiu Pisny w 1804 r.; 
nadano za to 12 mr. magd. łąk; w tymże cza- 
sie odebrano potomkom Charubina prawo wol- 
nego wrębu. W 1819 r. znajdujemy 6 osad 
rolnych, należących do rodziny Charubinów; 
czyuHzu cała wś opłacała za grunta 6 złp. 29 
gr. 1 i pół szel. na św. Marcin do naddzierża- 
wcy ekonomii Mały i^łock; nadto każda osoba 
płaciła 1 złp. 6 gr. kanonu za nadane w 1804 
r. łąki; oddawali dziesięcinę snopkową do prób. 
w Kolnie. Było wtedy 30 mk. Po oddaniu 
dóbr Mały Płock w donacyą, Cb. włączono do 
nomenklatury hypotecznej Kolno. Obecnie 205 
mr. W 1827 r. było tu 6 dom. i 36 mieszk. 

Harusza, wś, pow. kowelski, gm. Lubitów, 
nad rz. Turyą, • 15 w. od Kowla, ma 22 dm., 
148 mk.. 546 dzies. ziemi włość. Gleba piasek 
i rędzina. H. wchodzi w skład obszernych dóbr 
Turzysk, własność Orzeszków, dawniej Dol- 
skich. A, Br, 

llarya^ ob, Uarrya. 

Ilaryak, karczma, pow. ostrzeszowski, na- 
leży do domin. Marszałki. 

Harych, pustkowie, pow. odolanowski, na- 
leży do gm. i wsi Hutta, 4 dm., 20 mk. Ob. 
Hutta, 

Ilarychowce, Harykowce^ węg. Ilarikocz, 
niem. Halmsdor/^ Falmsdorf, Balmsdorf, łao. 
Villa Palmorum, staro- węg. Hari-GócZy wieś w 
hr. spiskiem (Węgry), w dystrykcie lewoc- 
kiem, przy gościńcu z Lewoczy do Nowej Wsi, 
nad Lewockim potokiem^ dopływem Hornadu, 
u stóp góry Kosarzyska. Kościół łać. p. wezw. 
Niepokalanego Poczęcia N. M. P., zbudowany 
w r. 1787. Parafia łać. utworzona w miejsce 
pierwotnej kapelanii r. 1809. Metryki pocho- 
dzą z r. 1789. Mk. 700 (między nimi kat. łać. 
606, kat. gr. 6, ewang. 12, nieunit. 68, żydów 
8). Oprócz tego do obszaru tej gminy należy 
Dolny folwark lewocki z mk. 72 (56 kat., 16 
żydów) i Blaumontag z 5 mk. (2 kat., 3 żyd.); 
tak iż cała gmina liczy kat. łać. 664, kat. gr. 



Has 



Hai 



d9 



6. ewang. 12, niem. 68, żydów 27; razem 777 
daaz. Do par. należy także wieś Kirm (Ku- 
rimjan) 2 kościołem filialnym p. w. św. Kwi- 
ryna. 8t. p. Nowa Weń. Br. O. 

Hasau (niem.), ob. Ustawa. 

llaselau (niem.), ob. Laskf, folw., powiat 
wrzesiński. 

Haselau (niem.) 1.), po w. elbląski, ob. //a- 
ilewo i tom II, 338. 2.) II., dobra, pow. świę- 
tosiekierski, st. p. Bladiau. 

.IIaselvorwerk (niem.), kol. i folw., powiat 
prądnicki, należały dawniej do klasztornych 
dóbr Mielowice, mają razem 738 mr. rozL, leżą 
o milę na płn. od Frądnika. 1". S. 

Haselsdorf (niem.), ob. Leakowan, 

Hasenberg (niem.) 1.), os, należąca do Klu- 
kowa, pow. gdański, o 1 % mili od Odańska, 
par. Maternia, szkoła Klukowo, st. p. Oliwa. 
2.) H., ws, pow. wałecki, ob. Dolaazewo, 3.) 
II., ob. Hotanharh, 4.) II., dobra, pow. wela- 
wski, st. p. Tapiawa. 

llasenfeld (niem.) lub KUin-Drułachlauheny 
dobra, pow. wystrucki, st. p. Jodlauken. 

Ilasanin&ble, inaczej BukowUzermUkle^ młyn 
wodny i tartak należący do Bukowca, pow. 
świecki, ob. Zająo. Kś. F, 

Ilasenpot (niem.), ob. Hazenpot, 

llasenwinkel (niem.), królewskie leśnictwo 
nadleśnictwa Osie, pow. świecki, ob. Zajęczy 
kąt. 

llasfortowo, ob. Oasfortowo. 

Haska karcinia, niem. Haaken, posiadłość 
E karczmą, pow. kartuski, przy bitym trakcie 
kartusko-bytowskim, nad jeziorem ostrzyckiem, 
przyłączona do wsi Przewóz. Parafia Stężyca, 
szkoła Przewóz, poczta Szembark. Odległość 
od Kartuz 2 mile. Przy wsi znajdują się stare 
okopy, które lud zowie „szwedzkie szańce". 

Ilasken (niem.), ob. Hazka karczma. 

Hasłach (niem.), ob. Haźlach. 

Hasie wo, niem. Haselau^ wieś włość, pow. 
elbląski, o 2 mile od Elbląga, założona r. 1335 
przez kom tura elbląskiego Zygfryda von Sit- 
ten. Obejmuje włościan 13, zagrodn. 21, ob- 
szaru mr. 1989, dm. 35, mk. kat. 202, ewang. 
41. Par. Elbląg, szkoła Huta, poczta Trunz. 

Uaslow, po niem. Dreikretacham^ wieś serb- 
ska na saskich Łużycach, w parafii Nieswaci* 
dło. 

UasoW) ob. Hazow, 

Hasty, niem. Hasseln, dobra szlach., pow. 
człuchowski, ob. Kiełpinek, 

Hasna, niem. Haamenfluss, ob. Elk^ rz. 

Hasny, niem. Ilaatien, wś, pow. margrabow- 
ski, nad jez. t. n. 

Ilasny, niem. Ilaaanen See, jezioro, w rogu 
pow. niargrabowskiego, przy gołdapskim, wę- 
goborskim i leckim powiecie, bardzo uroczo po- 
łożone, na pruskich Mazurach. Liczne potoki j 
(opływają tu wartko z gór szeskich (Seesker 



B^rge) i z borów pod Czerwonym dworem (Ro- 
thebudner Forst^. Odpływ dalszy do jeziora 
Łaśmiady zowie się także Hasny, później rz. 
Ełk. H. stoją w związku z znaczną częścią ma« 
zurskich jezior, np. Gablik, Szostak, Mazu- 
chówka, Wydminy, łeokie jezioro, Selment itd. 
Długość jeziora H. wynosi około 1 milę. Por. 
tom II, 351. 

Ilasperowsiczyzna, wieś rządowa, powiat 
dziśnieński, o 37 w. od Dzisny, 2 okr. adm., 
6 dm., 52 mk. (1868). 

Ilasselberg (niem.), dwie miejscowości, po- 
wiat człuchowski. i) H. wielkie czYli Oroas-H., 
osada należąca do dóbr ryc. Czarno, 24 bud., 
13 dm., 104 mk. ewang. 2.) II. maić czyli 
Klein-H.y również osada i do tychże dóbr nale* 
żąca, 13 bud., 7 dm., 54 mk. ewang. Par. i st. 
p. Czarne, szkoła Hansfelde. 

Ilasselberg (niem.), Groaa i KUm^ wś i de- 
bra, pow, świętosiekicrski, st. p. Lichtenfeld. 

Ilasseibilśch (niem.), wieś, pow. holądzki, 
st. p. Giildenboden. 

Ilasseldamiił (niem.), dobra, pow, Iławski, 
st. p. Tharau. 

Hasselgruiid (niem.), ob. Leaina, 

IlasselbOgel (niem.), os., pow. welawskf, 
st. p. Tapiawa. 

Hasseln (niem.), ryc. dobra, pow. człucbo* 
wski, ob. Kiełpinek, 

Hasselpuseh (niem.), wi^^ś i dobra ryc, 
pow. świętosiekierski, st. p. Hermsdorf. 

IlassIermOhl (niem.), os. pod wsią Kiełpi- 
nek, ob. Kielpińaki młyn. 

Ilassnen (niem,), ob. Uaana i Haany. 

Hasta, zaśc. szlach., nad rz. t. n., pow. osz- 
miaóski, 4 okr. adm., o 44 w. od Oszmiany, X 
dom, 32 mk. prawost. (1866). 

IlasłcłóWi ob. Chaazezów, 

Hasigut, ob. ABzgut 

Hat, po niem. Teicha, wieś serbska na sas- 
kich Łużycach, należy do katolickiej parafii w 
Khrościcach. A, J. P. 

Hata, zaśc. szlach. nad potokiem, pow. wi- 
leóski, 3 okr. adm., o 38 w. od Wilna, 1 dom, 
6 mk. kat. (1866). 

IlataloW) 'węg. Gatafy^ wś w hr. ziemneń- 
skiem (Zemplin Węg.), uprawa roli, 516 mk. 

Ilatk (łuż.), niem. Teieha, ob. Hat. 

Ilatka, Hatki 1.), wieś u zbiegu rz. Brodu 
ze Śniwodą, pow. lityński. gm. i par. Ułanów. 
E. 1868 miała 74 dm. Cerkiew św. Mikołaja z 
37 dzies. ziemi. 2.) II., folw., pow. lityński, 
par. Stara Sieniawa, należy do klucza starosie- 
niawskiego hr. Kaz. Stadnickiego. 

Hatlewszciyzna, mały folw. w zach. stro- 
nie pow. słuckiego w pobliżu rz. Kaczy, przy 
drodze z Perekrest do Joachimowicz. Al. JeL 

Hatiia 1 .) (z Dermanestiem), wieś, pow. su« 
czawski na Bukowinie, nad rz. t. n., dopływem 
Suczawy. Jest tu cerkiew par. nieunicka i st. 



40 



Hat. 



HaWf 



dr. iel . lwowsko • ozernio wiecko-suczawskiej , 
między Milleschontz a Suczawą, o 347 kil. od 
Lwowa. 2.) II., przys. Earapcziu. 

Hatna-Deraznia, ws w pow. latyczowskim, 
gm. i par. Derażnia, -o 7 w. od etacyi Derażnia; 
mieszk. 797. W tej liczbie 32 jedaodworców, 
12 izr. Ziemi dworskiej 618 dz., włośo. 848 
dz. Domów 123. Młyn wodny. Fabryka mącz- 
ki cukrowej założona w r. 1862 przez Stani- 
sława Raciborowskiego, dziś wraz z 50 dzies. 
ziemi na akcyach towarzystwa, fabryka czyni 
dochodu do 60,000 rs. Hatna wraz z Derażnia, 
do której ciągle należała, zmieniała często wła- 
ścicieli. Po upadku Teppera (patrz Dęrażoia) 
dostała się w 1803 r. w długu Klemensowi 
Berneaux, następnie w 1809 r. Michałowi 
Czackiemu, który sprzedał ją w 1820 r. Igna- 
cemu Moszyńskiemu. Józefina z Moszyńskich 
hr. Szembekowa odprzedała Stanisławowi Ra- 
oiborowskiemn, a ten w 1870 r. leraźniejszemu 
właścicielowi Hiibbenetowi. Por. Derażnia, 

Ilatiie, wieś w po w. kijowskim, o 13 w. od 
Kijowa. Mieszk. 903. Wieś bardzo stara, nale- 
żała do Ławry Kijowskiej, zapisana jej testa- 
mentem r. 1500 przez ks. Bohdana Glińskiego. 
Obecnie Ławra ma tu 400 dzies. ziemi ze sta- 
wem i młynem. Cerkiew parafialna. 

Ilatliy, potoczek górski, zaledwie 3 kil. dłu- 
gi, tworzy granicę gmin Urycza i Podhorod- 
ców; płynie w kierunku pld. zach. i wpada z 
lew. brz. do Urycza, dopływu Stryja. Br. G, 

Hatow, wieś skarbowa i folwark we wsch. 
stronie pow, mińskiego, gubernii mińskiej, o 2 
małe mile od Mińska położone. Niegdyś to 
miejsce należało do pp. bernardynek mińskich, 
jest tu cerkiew parafialna; gleba dość urodzaj- 
na, brak lasu i pastwisk, Al, Jel, 

Hatowice, wieś, pow. sokalski, w doskona- 
łej bełskiej ziemi położona, o 10 kil. na zachód 
od Sokala oddalona, przestrzeń obszaru dwór. 
293, włość. 378 m. a , ludności 296, w tem rz. 
kat. 82, należących do parafii w oddalonym o 
pół mili Warężu, reszta gr. kat. należących do 
paraiii w Śmitkowie, szkoła niezorganizowana, 
należąca do rady szkolnej okręg, w Sokalu, 
kasa pożyczkowa z funduszem 328 złr. a. w. 
Właściciel większej pos. Aniela z Polanow- 
skich Kielanowska. 

Ilatowicze, wieś włosc. nad jcz. Karocz, 
pow. wilejski, o 49 w. od m. Wilejki, 2 okr. 
adm., 16 dm., 209 mk. (1866). 

Ilatówki 1.), wieś włość, pow. dzisieński, 
o 58 w. od Dzisny, 2 okr. adm., 12 dm., 118 
mk. katol. 2.) II., dwa zaśc. pry w., powiat 
dzisieński, o 58 w. od Dzisny, 2 okr. adm., 2 
dm., 14 mk, katol. 3.) H., zaśc. pryw., pow. 
dzisieński, o 114 w. od Dzisny, 2 okr, adm., 2 
dm., 13 mk. starowierców C1866). 

Hatowszczyzna 1.), folw. pryw., powiat 
dzisieński, o 49 w. od Dzisny, 1 okr. adm., przy 



b. drodze pooztowej z Wilejki do Dzisny, 1 dom, 
16 mk. (1866). Byłe dziedzictwo Romualda 
Podbipięty, marszałka szlachty pcw* dzisień- 
skiego, przeszło od niego do córki jego Bogu- 
miły Kurowskiej, dziś własność Stanisława 
(syna llomualda) Podbipięty i żony jego z do- 
mu Katyńskiej. Kozi. 260 dzies. 2.) H., wieś 
rządowa, pow. dzisieński, gm. Plissa, o 7 w. 
od Dzisny, 1 okr. adm., 3 dm., 38 mk. (1866). 

Ilatiicicze, wieś rząd., pow. oszmiański, 2 
okr. adm., 55 w. od Oszmiany, 32 dm., mieszk. 
175, z tego 91 prawosL, 84 kat. (1866). 

llatyla, ob. Szczara, 

Ilatyska ( właśo. Hatyska-Wólka) , wś, pow. 
chełmski, gmina Olchowiec, par. Wereszczyn. 
Należała do dóbr Tarnowa (ob.). 

Ilaubitzthal (niem.), pow. niborski, ob. Ce- 
gielnia, str. 530. 

Ilaiigeiidorf (niem.), pow. namysłowski, 
ob. Iglowice. 

Haugfeltl (niem.), kolenia i gm., pow. kro- 
toszyński, 15 dm., 85 mk., 49 ew., 36 kat., 33 
analf. Poczta w Rozdrażewie o 3 kil., gość. o 
6 kil., Bt. kolei żel, Krotoszyn o 12 kil. 

Ilaiilaiid (niem J, wieś, ob. Nadstawy, Na- 
zwa //., Ilatdamderj znaczy po niemiecku to sa- 
mo co nasze IMędnj^ Olęiry (porówn.). 

Haupt (niem.j, z przydomkiem Danziger, 
gdański, według Kętrzyńskiego Głowa, jestto 
ostatni cypel południowy półwyspy Mierzei 
(Nehrungj, przy którym Wisła przed ujściem 
rozdziela się na 2 odaogi, elbląską i gdańską. 
Po największej części jest wiciami porosły. 
Mała posiadłość na nim się znajdująca przyłą- 
czona jest do wsi Schoabaumerweide. 

Ilausberg (niem.), wś, pow. licbarski, st. p. 
Dobremiasto; bardzo dawna osada warmińska. 

Haiisdorf (niem.), wieś i folw., pow. suski, 
ob. Ławice. 

Ilauscłorf (niem.), ob. Wukecy (łuż.). 

Ilniisenberg; (niem.), os. i góra, pow. fysz- 
huski, st. p. Grirmo. Por. Pabmicken, 

Hausiiiiihle (niem.), dwie posiadłości z mły- 
nem, jedna pod Prabutami, druga pod Iławą, 
na strudze Iławie, pow. suski. Zwane też Oa- 
mel, 

Ilauuiig (nicm.^, os. należąca do Buszków, 
pow. kartuski, par. Mierzyszyn, szkoła Busz« 
kowy, st, p. Stęgwałd, o 3 mile od Kartuz. 

Ilaiizyszki 1.), folw., pow. nowoaleksan* 
drowski, 3 okr. adm., własność Józefa Drozdo- 
wskiego. 2.) II., awuls do Dryświat, powiat 
nowoaleksandrowski, własność Wyrwiczów. 

IIavka, ob. Ha/ka. 

Ilawejki, ob. Gawejki. 

Ilawel, IlaiDoia, ob. Chałowa. 

IlaweLsberg, Ilobola, miasto słynne przed 
X w. naszej ery z biskupstwa. 

llaweniok, folw., pow. augustowski, gmina 



Haw. 



Haw. 



41 



DowBpnda, par. Janówka. Nałoży do dóbr 
Dowspuda (ob,). 

llawinowicie, wiec, pow. słonim&ki. Była 
tu kaplica katol. parafii Słonim. 

Ilawłowice dolne i górne, wieś, pow. ja- 
rosławski, o 3 kil. od Bt. poczt, i obu parafij w 
Próchniku. 

Hawrań) szczyt tatrzański, w Tatrach wa- 
piennych bielskich, na Podhala spiskiem, od 
Murania na cłd. wschód, wzAOsi się od płn. 
nad kotliną Żdżarską, oddzielającą Tatry Spi- 
skie od Magóry Spiskiej, a od p^d. nad doliną 
Eoperszad Tylnych. Szczyt Hawrania dzieli 
się na Wyźni Hawrań (2151 m.) i Niźni Ha- 
wrań (1820 m.). Hawrań Wyźai i Niźni moż- 
na dobrze odróżnić z zakrętu drogi wiodącej z 
Podspadów na przełęcz Żdżarską. Na mapie 
ck. zakłada wojsk, geogr. oba szczyty pod jed- 
ną nazwą podane. Szczyt w ramienia płn. za- 
chodnim od strony Żdżaru, zwie się Na-Komin 
(1999 m.), a 400 m. od H. na zachód, jest 
szczyt Nowa (1928 m.). Między Hawraniem a 
Muraniem wypływa potok Nowy, a po stronie 
wschodoiej potok Hawrań, wpadający do Ja- 
worzynki w Podspadach. W ramieniu Hawra- 
nia północnem, mamy szczyt, na płn. rozwidlo- 
ny, 650 m. od Hawrania oddalony, 1802 m. 
Skała w temże ramieniu^ 1 200 m. na północny 
zachód, tuż nad potokiem Nowym, na brzegu 
węch. 1226 m. Wierch w środku między poto- 
kami Hawraniem a Nowym, 1200 m. na płn. 
od skały 1802, liczy 1185 m. npm. Od Ha- 
wrania na płd. wschód, w odległości 750 m., 
szczyt Stara czyli Nawidłach (naWidlu); gdyż 
w rzeczywistości tworzy Stara z \Vyźaim Ha- 
wraniem widły, zkąd mieszkańcy Żdżaru zwą 
tę grupę Na Widia (2158 m.). Od niej dalej 
na płd. wsch. wznosi się szczyt Szalony wierch 
zwany (2061 m ), który od Starej oddzielony 
jest przełęczą zwaną Szerokc^ Zdźarnką (Breites 
Feld). Na stronie południowej pol Muraniem 
(t. zw. llzędy), Hawraniem i Starą występują 
zlepieńce kwarcowe, tworząc mur kilkanaście 
metrów wysoki. Wzniesienie Hawrania 1955 
m. (Fuchs); 2134 m. (Kolbcnheyerj. Br. O. 

Ilawraniec, także Hawranek^ grzbiet gór- 
ski i szczyt, w halach liptowsko-orawskich, na 
ziemi liptowskiej, w obr. gm. Łuczek, wznosi 
się w dziale górskim, zamknionym od zach. do- 
liną potoku lioztocznej, od wsch. doliną poto- 
ka Kalamiczanki, zwanym tutaj Magórą; 
między szczytem Magórą (1 163 m. pom. wojs.) 
a szczytem Ostroniem (1105 ra.), wznoszącym 
się na samej granicy liptowsko-orawskiej, po- 
nad wsią Osadką. Wschodni stok tego grzbietu 
stromo spada ku dolinie pot. Kalamiczanki, a 
łagodnie rozpościera się ka płn. zachodowi. 
Długość grzbietu czyni 1800 m. Najwyższe 
jego wzniesienie czyni 1003 m. (pom. wojsk.). 

nawrilestie, ob. Hawryłówka. 



Ilawrońdieiyina, wś w pow. kijowskim, 
nad rz. Zdwiiem, o 56 w. od Kijowa i o 3 w. 
od m. Makarowa, do którego parafii należy. 
Mies7.k. 504 wyznania prawosł. Ziemi 2020, 
błotnisto -lesistej. Mieszkańcy trudnią się prze- 
mysłem leśnym. Należy do księcia Trubec- 
kiogo. 

Ilawrylak, wieś, pow. Horodenka, leżąca o 
pół mili na poładnie od Harasymowa, prze- 
strzeń pos. większej 524, włość. 651, ludności 
519 w tem 85 rzym. kat., należących do odda- 
lonego o pół mili na południe Obortyna, gr. 
kat. 425 należących do parafii w Czortowcu , 
wsi leżąoej o pół mili na wschód, kasa poży- 
czkowa z fanduszem 100 zł. a. w. Właściciel 
Mikołaj Teodorowicz. 

Hawryiec wielki i mały, dwa potoki gór- 
skie, w obr. gm. Mikuliczyna, w pow. nadwor- 
niań;)kim; wytrysknją w Beskidzie lesistym, w 
dziale Foresek zwanym, przytykającym do 
działu Czarnohorskiego. H. wk. po płn. stronie 
Kukuła, szczytu w tym dziale (1542 m.). nie- 
opodal granioy Galicyi i Węgier; H. mt. zaś 
ze źród^ leśnych w lesie Hawrylou^ na płd. 
wsch. zboczu g. Kiczery (1248 m.). Oba płyną 
w kierunku wschodnim i wpadają z lew. brze- 
gu do Prutu. Długość biegu H. wk. 5 kil., a 
H. mł. 4 kil. Br. O. 

Hawrył..., Oawryl, Gabryel (ob.). 

Ilawrytczyce, wieś w pow. słuckim, nad 
Łanią. 

Ilawryłki, wś, gub. grodź., w b. ziemi biel- 
skiej. 

Ilawryłow, os., pow. suzdalski gub. wła- 
dymirskiej, st. poczt, niedaleko Suzdala i Jar- 
jewa Polskiego. 

llawryłowce, wieś, pow. kamieniecki, nad 
IZ. Olszanką, dopływem Zwańca, par. Żwaniec, 
przy trakcie prowadzącym z Kamieńca do Cho- 
cimia, o parę wiorst od m. Zwańca, 106 dom., 
mieszk. 1280, w tej liczbie do 50 jednodwor- 
oów. Jest tu cerkiew pod wezw. św. Mikołaja, 
do której należy 48 dzies. ziemi i zarząd gmin- 
ny. Hawryłowce założono w końca XV wieku 
na ziemi darowanej przez Jagiełłę rycerzowi 
8 wyczko wi z Leczy na, na której także stanął 
Żwaniec, Braha, Babczyn, Ruda, Isakowce i 
Wojtowce. Od S wyczki ziemia ta przeszła do 
Teodora z Bucząca Jazłowieckiego, następnie 
do Kalinowskich. Barbara Kalinowska wnio- 
sła ją w dom Łanckorońskich, od nich przeszła 
do Skopowskich i Jordanów. Rząd, mając za- 
miar pobudować w Zwańcu fortecę, nabył wś 
tę wraz z Żwańcem w 1842 r., ale projekt ten 
; upadł. Br. M. 

Ilawryłowiec, potok podgórski, w obr. gm. 
Kalnoj, w pow. Dolina, wytryska ze źródeł le- 
śnych; zrazu płynie łąkami potoku na półn. 
zach.; zabrawszy z lew. brz. Htuboki żwir i 
inne strugi górskie, spływające z sąsiednich 



42 



Haw. 



Haz 



WKgórzy Beskidu losiatego, przepływa wiei 
Kalną w płn. wich. kieranku i na granioy tej 
gmioy z gm. Mizuniem po 5 i pół kil, biega 
wpada z lew. brz. do Putny, dopływa Łazanki. 

Ilawryłówka 1.)* wieś, pow. atarokonstaa- 
tynowski, par. Teofilpol, ma kaplicę katoK dek. 
Btarokonatantynowskiego. 2.) II., ob. Oabry- 
ełówka, 

Ilawryłówka, wioś^ pow. Nadworna, nad 
potokiem, dopływem potoku Werona, o 17.5 
kil. na płn. wschód od Nadworny połoiona, 
przestrzeń pos. większej 1947 mr., wtem 1203 
m. pastw., włościanie 3198 mr., w tem 1575 
m. sianożęci, ludność 1817, w tem 4 rzym kat. 
należących do parafii w Ottynii, oddalonej o 
pół mili, reszta gr. kat. mających parafią w 
miejscu należącą do dekanatu tyśmienieckiego 
dyeoezyi lwowskiej, szkoła etatowa o 1-nym 
nauczycielu, należąca do rady szkolnej okręg. 
w Nadwornie; sąd, powiat, urząd poczt, i tele- 
graficzny i notaryat w Nadwornie. Właściciel 
większej pos. Michalina hrabina Komorowska. 

Hawryłówka, Hatcrilestie^ wieś, pow. koc* 
mański na Bukowinie, o 7.5 kil. od Kocmana, 
z cerkwią par. grecką nieunioką w miejscu. 

Ilawryłowo, ws rząd., pow. dzisieński, gm. 
Przebrodzie, miała 533 dusz. 

Hawryłowska 1.), st. poczt., pow. chersoń- 
ski gub. t. n., niedaleko Nowo-Worońcówki i 
i Borysławia. 2) II., st. poczt., pow. zaroj- 
ftki gub. razańskiej, o 8 i pół w. od st. Uorki 
moskiewsko^razańskiej dr. żel. 

Ilawrysiówka 1.), mała wioska, pow. mo- 
hylowski. par. Bar, o kilka wiorst od tegoż 
miasta, 150 mieszk., 218 dziea. ziemi włość , 
213 dzies. dworskiej. Należała do Michalskich, 
dziś Siedrockiej. 2.) H., wieś rządowa, pow. 
Winnicki, parafia Winnica, 460 mieszk., w tej 
liczbie 52 jednodworców; ziemi wraz z Tele- 
penkami 2726 dz. Należała do starostwa Win- 
nickiego. Jest tu cerkiew pod wezw. św. Pa- 
raski z 96 dzies. ziemi i zarząd gminny do któ- 
rego należą wsie: Telepenki, Chiżyńce, Szczyt- 
ków, Siekierzyńce, Chruszlince Wielkie i Mate« 
Tiasyłów itp. 

Ilawsty, wa, pow. oszmiański, 2 okr. adm., 
45 w. od Oizroiany, 11 dm., 108 mieszk., z te- 
go 56 prawosł., 52 katol. (1866). 

Ilay..., por. Haj... 

Ilayuau (niem.), ob. Hajnów. R. 1880 H. 
miał 5670 mk. Jest lu st. dr. żel. z Łignicy do 
Kohlfurt, o 83 kil. od Wrocławia. 

Haytus (niem.), ob. Ilejtus. 

Ilayworoiika, ob. Ilajworonka, 

Unas, Haza^ wjkaz madjarski, znaczy „dom.'* 

Ilaielewo, ob. IlasUwo. 

Ilazenpot (po niem. IlaaenpoŁli, po łotewsku 
AjspuUe^ w dawnych kronikach AzsipuUen, A- 
simpuit lub Aaenpułt), miasto powiatowe w dzi- 
^icJHzej gubcrnii kurlandzkiej, w jej części zwa- 



nej niegdyś ziemią piltyńską i odrębną konsŁy« 
tucyą za ozasów polskich mającą, leży nad rze- 
ką Teberą pod 56^3* póło, szerokości i 39^16* 
wschodniej długości, w oddaleniu mil 19 i pół 
od Mitawy, w kierunku z płn. zaoh , a mil 4 
i pół od Bałtyku, i wznosi się o stóp 315 po 
nad powierzchnią morza. Położenie malowni* 
cze podnosi samo miasteczko uroczo rozciągnię- 
te na płn.-zachodniej pochyłości wyniosłego 
wzgórza, które od strony wschodniej i zachod- 
niej przytyka do obszernej równiny, przedsta* 
wiającej widok rozległy na okolicę żyzną, do- 
brze uprawianą i pięknie zabudowaną. Zrasza 
ją wspomniana rzeka Tebera, tworząc stawy w 
pobliżu zamku hazenpockiego. Dolinę Tebery 
zdobią licznie po niej rozsiane dąbrowy i brze- 
ziny. Sam zaś brzeg rzeki w okolicy Hazenpo- 
tu otaczają przeważnie wiązy. Malowniczość 
krajobrazu podnoszą również zwaliska zamku 
hazenpotskiego, wzniesionego w r. 1249 przez 
inflanckiego mistrza prowincyonalnego Dydry- 
ka do Groeningen. Znacznie pierwej niż ten 
zamek stanęła tu sławna niegdyś katedra ka« 
tolicka, przez biskupów kurońskich dla ziemi 
piltyóskiej założona. Że zaś ta katedra bisku- 
pia była daleko starszą od zamku, a może i 
dU tego, że spokojni mieszkańcy woleli się 
skupiaó poi łagodnym rządem pastorału niż 
pod żelaznom berłem ówozosnych rycerzy za- 
konnych groźnie nad zamkiem panujących, — 
osada miejska nie rozciągnęła się tutaj, jak 
zwykle, u stóp rycerskiego podzamcza, ale o- 
koliła położoną nieopodal zamczyska prastarą 
katedrę biskupią. Tej osadzie w r. 1378 nada- 
je biskup kuroński Otton prawa miejskie i jed- 
nocześnie ustępuje nowowytworzonej mieścinie 
wszystkie grunta, leżące pomiędzy biegiem 
rzek Tebery i Łaszy, aż po samą granicę dzi- 
siejszych dóbr Bojem, na której krańcu w o- 
wymże czasie założono klasztory męskie i żeń- 
skie. Herb w r. 1378 przez tegoż biskupa Ot- 
tona miastu Hazenpotowi nadany, przedstawia 
mnicha trzymającego kielich mszalny przykry- 
ty. Skutkiem licznych przywilejów i wolności 
jakiemi biskup i kapituła kurońska miasto wy- 
posażają, Hazenpot poczyna się rozwijać pręd- 
ko, rozkwita w nim nowe zupełnie życie; han- 
del i przemysł podnoszą się, mieszczaństwo 
wzrasta w siłę, miasto się rozszerza do tego 
stopnia, że aż 7 obszernych kościołów tu się 
wznosi, z których kościół św. Jana (obecnie 
protestancki) przetrwał do dni naszych, ślady 
zaś innych sześciu istniały jeszcze w r. 1825, 
jak utrzymuje Sonntag w pracy poniżej przy- 
toczonej. Myli się przeto Siemionów, mówiąc, 
że to miasto nigdy nie miało najmniejszego zna- 
czenia (Greogr. słowar. I, 605); nie wiedział on 
oczywiście i o tem, że było ono głównem mi^i- 
stem tak często w dziejach Polski i Yoluminach 
Icgum wspominanej ziomi piltyóskiej. Gdy 



Haz 



Haz 



43 



po tekularyzacyi zakonu rycerskiego w Inflan • 
taoh biskupstwo kurońskio nie zdołało utrzy- 
mać swej niezależności, biskup Miinchhausen 
w r. 1560 sprzedał całą ziemię piltyńską kró- 
lowi duńskiemu Fryderykowi, który atoli swe 
prawa przelewa wkrótce na brata Magnusa, 
księcia holsztyńskiego, co później, w ciągu 
wojny przez cara Iwana groźnego Inflantom 
wydanej, tak smutnego nabrał rozgłosu. Gdy 
za6 umarł książę Magnus, ziemię piltyńską 
wraz z Hazenpotem nabywa za 30000 złotych 
margrabia brandeburski Jerzy Fryderyk (w r. 
1585) i zostaje wasalem Polski. Po śmierci te- 
go ostatniego, wdowa jego, margrabina bran- 
deburska w r. 1612 ustępuje niewielką już po 
nim pozostałą ilość dóbr domanialnych piltyń- 
skich ówczesnemu księciu kurlandzkiemu Wil- 
helmowi Kettlerowi, który wszelako nie otrzy- 
mał jednocześnie i rządów nad ziemią piltyń- 
ską, gdyż te już w r. poprzedzającym (1611) 
przeszły prosto do Polski, a Rzeczpospolita na- 
tychmiast zainstalowała w Hazenpocie osabue- 
go starostę piltyńskiego, zar7ądzającego całą 
ziemią piltyńską za pomocą kolegicm landra- 
tów, do którego (z wyjątkiem jedynie człon- 
ków rady miejskiej hazecpockiej i piltyńskiej) 
wybierano wyłącznie szlachtę rycerską osiadłą 
tam od wieków. To kolegium, rezydujące stale 
w Hazenpocie, stanowiło jedyny trybunał w 
sprawach ziemi piltyńskiej tak cywilnych jako 
i kryminalnych^ a od niego szła apelacya już 
wprost do króla polskiego. Oprócz tego miej- 
scowa szlachta piltyński m'ata w swem ręku 
juryzdykcyą cywilną i kryminalną nad wszy- 
stkiemi bez wyjątku mieszkańcami, przebywa- 
jącemi stale w obrębie jej dóbr dziedzicznych i 
tu już bez żadnej apelacyi. Że zaś &.iemia pil- 
tyńską była otoczona zewsząd kurlandzkiemi 
posiadłościami, a nawet przez nie poprzecina- 
na, nic więc dziwnego, że była ona przedmio- 
tem długotrwałych zatargów. Pragnęli ją raz 
na zawsze połączyć z Eurlandyą Kettlerowie, 
duchowieństwo katolickie dążyło wytrwale do 
przywrócenia jej dawnego charakteru, w Pol- 
sce odzywały się głosy za wcieleniem tego nie- 
foremnego pasa ziemi do Bzeczy pospolitej, a 
niektórzy królowie zamyślali go zamienić na 
prywatne dziedzictwo. Dzięki tak sprzecznym 
dążnościom używali możni szlachcice piltyńscy 
zupełnej niezawisłości, a w kraju panowała o- 
ligarchiczna anarchia. Przenosiła tamtejsza 
szlachta bezpośrednią opiekę Polski, która jej 
wcale nie była uciążliwą, nad zależność od 
książąt kurlandzkich; tylko w chwilach groź- 
nego niebezpieczeństwa chroniła się pod skrzy- 
dła książąt. Gdy podczas wojny szwedzkiej, 
Szwedzi w r. 1658 tę ziemię opanowali, Hazen- 
•pot wraz z całą szlachtą ziemi piltyńskiej za 
zgodzeniem się Rzeczypospolitej uznaje władzę 
kbięcia Jakóba Eettlera, aby korzystać z przy- 



znanej mu neutralności. Ale była to tylko u- 
nia personalna, której zwolennikami byli zre< 
sztą Piltyńczyoy dopóty, dopóki nie minęło 
niebezpieczeństwo. Czyniąc zadość życzeniom 
księcia Jakóba, mimo przeciwne zabiegt klerUt 
zezwoliła Rzeczpospolita na połączenie Piltyna 
z Eurlandyą na m^cy tak zwanej piltyńskiej 
transakcyi. To połączenie trwało wszelako tyl" 
ko do roku 1717, w którym to ozasie Hazenpot 
wraz z oałą ziemią piltyńską przechodzi znowu 
w bezpośrednie zawiadywanie Rzeczy pospoli* 
tej polskiej, za wyłączeniem jedynie położo* 
nych w tej okolicy nielicznych dóbr domanial* 
nych książęcych. Taki stan rzeczy był bar* 
dziej pożądanym dla potężnej w owym czasie 
szlachty piltyńskiej, gdyż tym sposobem nie 
miała ona w pobliżu siebie żadnego pośrednika 
pomię Izy sobą a królem polskim, wybierani 
zaś z pomiędzy jej własnego grona landraci, 
mający pr7edewszystl<.iem interesa szlachty na 
celu, uzyskali prawo zwoływania sejmików, 
których postanowienia tylko dla czczej formy 
podawano królom polskim do utwierdzenia. W 
r. 1796 Hazenpot i cała ziemia piltyńską jed- 
nocześnie z Eurlandyą poddaje się dobrowolnie 
berłu rossyjskiemu, do r. 1817 pozostaje głó- 
wnem miastem obrębu piltyńskiego osobnemi 
zarządzanego prawami, a odr. 1817, w któ- 
rym konstytucyą ziemi piltyńskiej ostatecznie 
zniesiono, pozostaje już tylko stolicą utworzo- 
nego wtedy powiatu hazenpockiego, najzupeł- 
niej do gubernii knrlandzkiej wcielonego. Nie- 
gdyś wszakże miał Hazenpot prawa miejhkie 
ryskie (utworzone, jak wiadomo, na wzór praw 
miasta Łubekij i mógł się cieszyć kwitnącym 
handlem dopóki statki wchodziły do ujścia rze- 
ki Sakenhofskiej (wytworzonej z połączenia się 
rzek Tebery i Durby), wpadającej do Bałtyku 
o mil 4 i pół od Hazenpotu i dopóki nie założo- 
no w tejże okolicy portowego m. Lipawy (Li- 
ban), które handlowi miejscowemu inny nada- 
ło kierunek. Lecz już podczas wojny szwedz- 
kiej w r. 1656 zasypano kamieniami rzekę Sa- 
kenhofską w okolicy zamku Szlossberku, w 
traktacie zaś oliwskim (w r. 1660) wyraźnie 
postanowiono: „iż port hazenpocki nadal wca- 
le już niema być używanym." Mimo to i póź- 
niej jeszcze zakwitał chwilowo handel Hazen- 
potu, Wiemy naprzykład z przytoczonej poni- 
żej pracy Sonntaga o przeszłości tego miasta, 
że w latach 1794 i 95 liczba sprzedanych tam 
chustek bawełnianych przewyższała o 12,000 
sprzedaż tegoż towaru w pobliskiej Łipawie i 
Erólewcu, a to z tego mianowicie powodu, iż 
żydzi polscy woleli nabywać towar u swych 
hazenpockich spółwyznawców niż gdziein- 
dziej. Atoli od czasu ]}gddania się Eurlandyi 
pod berło rossyjskie słynny niegdyś handel 
Hazenpotu przyjmuje zupełnie inny kierunek^ 
który w r. 1817| przy całko witem zniesieniu 



44 



Haz 



Heb. 



dawnej konstytucyl ziemi piltyńskioj, jeszcze 
bardziej się zmienia^ co na wzrost mi ista tylko 
niekorzystnie mogło wpływać. Do tego bo- 
wiem czasu istniał w Kazenpocie dla ziemi pil- 
tyńskiej (mającej 5400 kw. wiorst rozległości, 
liczącej 2 miasta, 113 dóbr prywatnych i 
2814 wiosek włościańskich) osobny trybunał 
mangerychtem zwany, tudzież wspomniane już 
wyżej kolegium landratów, stanowiące jodyną 
i najwyższą instancyą obrębu piltyńskiego. 
Obecnie zaś, odkąd utworzono powiaty gro- 
biński, windawski i hazenpo^ki, ma już tylko 
Hazenpot swój Oberhauptmansgerycht i haup- 
tmansgerycht, zależne od odpowiednich władz 
centralnych w Mitawie i dla tego mało się od 
innych miast powiatowych gubernii kurlan- 
dzkiej wyróżnia. W roku 1736 Hazenpot był 
zamieszkiwanym wyłącznie przez chrześcian. 
W r. 1798 liczono tu 74 domów, z których 
1 1 należało do możno władczej szlachty okoli- 
cznej, 43 do mieszczan niemieckich, a 20 do 
żydów. W r. 1866 liczono w Hazenpocie sa- 
mych domów żydowskich 152, a mieszkańców 
ogółem 2600, z których niemal połowę skła- 
dali żydzi. W r. 1880 liczba mieszkańców do- 
chodziła do 3000, a z nich przeszło połowę 
składali żydzi, wedle zamożności trudniący 
się wyłącznie handlem bardzo tu ułatwionym 
z powodu sąsiedztwa Lipawy, oddalonej ztąd 
zaledwie o mil 5. Po szczegóły obszerniejsze 
o Hazenpocie odsyłamy czytelnika do prac 
poniżej przytoczonych: 1) K. G. Sonntag „Zur 
Geschichte der Stadt Hasenpoth" artykuł w 
„Uigasche Stadtblaetter" z r. 1825 Nr. 31. 2) 
J. G. Zigra „Zur Chronik der Stadt Hasen- 
poth" w dorpackiem czasopiśmie „Bas Inland" 
Nr. 16 z roku 1836. 3) O. von Huhn „Die 
Kreisstadt Hasenpoth**, rękopis cenny w bi- 
bliotece rycerstwa inflanckiego przechowany 
pod numerem 236. 4) Stavenhagen „Album 
baltisoher Ansichten'' Theil I artykuł „Hasen- 
poth" 12 stronic in 4 liczący. 5) Schlippen- 
bach „Malcrische Wanderungen durch Kur- 
land** str. 311 —332. Powiat hazenpocki w 
KurlanJyi ma obecnie 467ifl ^^^^ ^^^- ^^^^• 
Od strony północno-zachodniej przytyka do 
Bałtyku i ta część powiatu bardzo jest nizko 
położoną, a w części błotnistą. Natomiast oko- 
lica ciągnąca się od Hazenpotu do Amboten 
(obacz wyżej arc. Amboten tom I, str. 33) wy- 
nosi się o stóp 320 n. p. m. Kraniec zaś połu- 
dniowy powiatu fod dóbr Amboten do grani- 
cy gub. kowieńskiej) należy do najwyżej po- 
łożonych w Kurlandyi. Tu istnieje tak zwana 
,góra moskiewska" (po łotewsku „Krywu = 
Kałns**), mająca 622 stóp wysokości. Wynio- 
słości południowej części powiatu złożone są 
przeważnie z czerwonego piaskowca i skały 
wapiennej formacyi dewońskiej. Te ostatnie 
napotykamy najczęściej wzdłuż brzegów rzeki 



Windawy, gdzie około dóbr Lenen tiirynoszą 
się o stóp 80. po nad koryto rzeki. Główną rz. 
powiatu hazenp. jest właśnie przytoczona po- 
wyżej Windawa. Oprócz nioj nadmienić je- 
szcze musimy rzekę Teberę, która po połącze- 
niu się ze strugą Darbą, przyjmuje nazwę rz. 
Sakenhofskiej aż do swego ujścia do morza, o 
mil 4 i pół od m. Hazenpotu, którego port 
niegdyś stanowiła. Jezior znaczniejszych po- 
wiat ten nie posiada. Łasy zajmują obecnie 
24 7o ogólnej powierzchni powiatu i skupiają 
się przeważnie w południowej jego części. Li- 
czba mieszkańców w r. 1880 dochodziła do 
56000. Według wyznania liczono tu 46000 
protestantów, 7504 rzym. katol., 698 praw. i 
1800 żydów. Powiat ten dzieli się na 6 para- 
fij (Kirchspiele), a mianowicie: hazenpocką, 
sakenhauską, neuhauzeńską, gramzdeńską, 
ambotcńską i alszwangską. Gospodarstwo wzo- 
rowe i po wielkiej części postępowe. Główne 
dobra ziemskie w powiecie stanowią: obszerny 
klucz Katżiangen, należący do ordynacyi 
Manteufflów, dobra Zierau (czytaj Cyrau), 
Dserwen i Rawen (Manteufflów), Amboten i 
Wangen (Sakenów), Nigranden (własność 
Firksów) tudzież dobra rządowe Hazenpot, 
Neuhausen i Alszwangen. W całym tym po- 
wiecie istnieje tylko jeden kościół rzymsko- 
katolicki w majętności Lenen. Wchodzi w 
skład dekanatu kurlandzkiego, dyecezyi żmuj- 
dzkiej. Gustaw ManteuffeL 

Hazin, węg. Gezsmy^ ws w hr. użhorodz- 
kiem {^^Q,), kościół paraf. gr. katol., żyzna 
gleba, 588 mk. ^ H. M. 

Ilaziiia, węg. Hazsin, wś w hr. ziemneń- 
skiem (Zemplin Węg ), kościół katol. fil., u- 
prawa roli, 547 mk. 

Haźlach, niem. Hasłach^ wś, pow. cieszyń- 
ski, na Szlasku austr., rozl. mr. 2142, ludn. 
1192. Jest tu szkoła ludowa, szkoła pry wa- 
tna, zarząd leśny dóbr arcyks. Albrechta i ko- 
ściół łil. parafii katol. Kończyce Wielkie. E- 
wangelicy należą do par. Cieszyn. 

Ilaźow, po niem. Ilasoio, wieś serbska na 
dolnych Łużycach, w pow. chociebuskim. W 
r. 1880 ludności 358. 

llbjelsk, niem. Gebehig, wieś serbska na 
pruskich Łużycach w pow. rozbórskim, składa 
się z dwóch części, górnego i dolnego H., Ober 
i Niedor G. Kościół parafialny ewangelicki 
(niegdyś katolicki) z nabożeństwem serbskiom. 
Do parafii należą: Wielka Zubernica (Gross 
Saubernitz), Piesaczna, Barszcz (Sandfórst- 
chen), Brussy (Prauske), Jerchecy (Jerchwitz). 
Szkoła elementarna. A. J, P. 

Hebalówka, ob. IMalówka. 

Hebdów, wś i folw., pow. miechowski, gm. 
Gruszów, par. Heblów. Leży nad Wisłą, przy 
drodze z Koszyc do granicy austr yackiej. Wś 
kolonialnie zabudowana, ciągnie się przeszło 



Heb. 



Hec. 



45 



półtory wiorsty, folwark zaś i kościół mie- 
szczą się na wyniosłej górze, nad Wisłą, w 
slicznem położeniu, odl. od os. Brzesko nowe 
o wiorst 2, a od zarządu gminnego w G^ruszo- 
wie o wiorst 4. W r. 1827 było tu 38 dm., 
295 mk.; obecnie liczy ludności 569 głów 
(męż. 291, kob. 278), domów mur. 1, drewn. 
67; osad włosc. 98, z przestrzenią gruntów 
mr. 482, grunta dworskie, wraz z folwarkiem 
!Nenkanowice, zajmują mr. 835 pr. 9. Jest tu 
szkółka elementarna. H. był niegdyś sławnem 
opactwem kanoników regularnych premons- 
trateńskich, zwykle norbertanami zwanych. 
Czyjejby był fundacyi kościół i klasztor tutej- 
szy z pewnością niewiadomo, to tylko zdaje 
się nie ulegać wątpliwości, że początek założe- 
nia kościoła i klasztoru sięga czasów Bolesła- 
wa Kędzierzawego (1127 — 1173 r.), jakto 
już przytoczyliśmy w opisie os. Brzesko nowe. 
Jeden z dzwonów kościelnych w II, nosi datę 
1108 r. Niemcewicz w „Podróżach po zie- 
miach polskich" odbytych między r. 1811 a 
1828 (Petersburg — Paryż 1858 r. str. 70), 
krótką czyni wzmiankę o H., który w r. 1811 
był stolicą powiatu hebdowskiego, i klasztor 
był wtedy po większej części zajęty przez 
władze rządowe. W „Starożytnej Polsce M. 
Balińskiego i T. Lipińskiego" (Warszawa r 
1844 t. II, 168) niewiele również znajdujemy 
8zczp.gółów. Najobszerniejszą wiadomość o tem 
miejscu, opartą na historyi zgromadzenia nor- 
bertanów, przez Antoniego Kraszewskiego w 
r. 1752 wydanej, podał F. M. Sobieszczaóski 
(najprzód w „Tygodniku lUustrowanym" War- 
szawa 1860 r. t. I, 179), z ryciną przedstawia- 
jącą kościół i klasztor hebdowski, a następnie 
w Encyklopedył powszechnej Orgelbranda 
(^yar8zawa 1862 r. t. XI, 347). Opactwo tu- 
tejsze należało do bogatszych w dawnem wo- 
jewództwie krakowskiem, ubiegali się też o 
nie pierwsi dygnitarze duchowni, a niejeden 
znakomity mąż był tutejszym opatom. Do 
czasów wspomnionego Antoniego Kraszewskie- 
go, kroniki klasztorne liczyły 38 opatów. Po- 
między niemi byli Melchior Olszewski, sekre- 
tarz króla Zygmnnta Augusta; Jordan z Zakli- 
czyna, człowiek wielkiego rozumu i bardzo 
bogaty; Gotard Tyzenhauzen, co później został 
biskupem smoleńskim, Ludwik Stępkowski, 
który dla niepospolitych zdolności z opactwa 
postąpił na biskupstwo kamienieckie; Erazm 
Kretkowski, Aleksander Trzebiński, podkan- 
clerzy koronny za Władysława IV, Tomasz 
Łeżeński, potem biskup płocki; Michał Wil- 
kowski, któremu niejednokrotnie godność bi- 
skupa ofiarowano, lecz on poprzestając na s wo- 
jem powołaniu, zawsze za nię dziękował. Zna- 
komity nauką, założyciel sławnej biblioteki 
w Warszawie Józef Jędrzej Załuski, był także 
opatem hebdowskim;' Józef Łaszcz od r. 1748 



i zaraz po nim Franciszek Borowski, Krzysztof 
Bobiński, sufragan łowicki, od roku 1753 do 
1 760. Smutnej pamięci kanclerz Młodziejow - 
ski, biskup poznański, był także od r. 1771 
tutejszym opatem. Uczony i cnotliwy Karol 
Wyrwicz exjezuita, był od r. 1780 do 1791, 
ostatuim komend ataryjnym opatem. Ale po 
nim byli jeszcze mianowani: Ignacy Pokubiat- 
to od r. 1791, Grzegorz Zacharjaszewisz, su- 
iragan łowicki do r. 1813. W końcu nosił po- 
dobno ten tytuł, przed dwudziestu kilku laty, 
do swojej śmierci ksiądz Bystrzanowski, dzie- 
kan katedralny krakowski. Gdy tak wielu 
mężów nauki było przełożonemi tutejszego zgro- 
madzenia, nic więc dziwnego, że w klasztorze 
hebdowskim była niegdyś jedna z najboga- 
tszych bibliotek zakonnych w Polsce, w rzad- 
kie druki i rękopisy obfitująca. Zaglądali do 
niej Czacki, Ossoliński. Po spaleniu się kościo- 
ła w 1859 r. nabożeństwo odprawiało się w 
Brzesku Nowem, lecz po odbudowaniu stał się 
on na nowo parafialnym dla parafii Brzesko 
stare. Podług opisu z r. 1838 dobra rządowe 
K., dawniej stanowiące własność funduszu 
ogólno- religijnego, składały się z folwarku H. 
i Kękanowice z rozległością mr. 4017, nadto 
należały tu miasto Brzesko z klasztorem i ko- 
ściołem, wsie: H., Bugaj, Nękanowice, Gru- 
szów, Mniszów, Gunów i Wilków. 

Hebdzie, Chehdzie^ wś w połud. stronie po- 
wiatu włoszczowskiego, gm. Moskorzew, par. 
Goleniowy, na północnym stoku niewielkiego 
wzgórza, ciągnącego się z zach. od wsi Gole- 
niowy na płd.-wsch. do wsi Słupia i Rośnica; 
mieszk. 147, domów 14. R. 1827 było 7 dm„ 
70 mk. Ogólna rozl. 663 mr,, w tem ziemi 
ornej dworsk. 450 mr., pastw. 40 mr. Ziemi 
ornej włość, 170 mr., nieużyt. 3 mr. Ziemia z 
obfitą przymieszką marglu, stąd urodzajna, po- 
dłoże iłowate, nieprzepuszczalne. Na gruntach 
wsi H. znajdują się dwie mogiły, w których 
leżą pogrzebane zwłoki poległych żołnierzy 
Kościuszki podczas walki pod pobliskiemi 
Szczekocinami w r. 1794. W H. znajduje się 
folwark dworski, należący do dóbr Moskorzew. 

Hebeniszkiy wieś, pow. rossieński, par. po- 
gromoncka. 

Hebroii-Daitinitz (niem.), ob. Damnica, Dą^ 
bnica, 

Hebrowszczyzna, wś, pow. sejneński, gm. 
i par. Lejpuny. Liczy 6 dm., 48 mk., odl. 60 
w. od Sejn. 

Hechtówka, ob. Chechłówka. 

Ilechtwinkel (niem.), folw., pow. morąski, 
st. p. Maldeuten. 

Ileeza, potok górski, wytryska w Beski- 
dzie lesistym, z pod samego głównego grzbie- 
tu, w obr. gm. Lolina, w pow. dolińskim; źró- 
dła ma na południe od szczytu granicznego, 
Kruhłą Młaką zwanego (X2tf 1 m.), na wy», 



46 



Heć. 



m 



1200 m. Płynie na połudn. wsch., doliną wą- 
ską, górską, zawaloną drzewami, między dzia- 
łem górekim Ferechrestjo (1199 m.) a działom 



ordynacyi Zamojskich Poręby, W poład.-zaóH. 
stronie pow* zamojskiego, przy gościńcu za 
Zwierzyńca do Biłgoraja, gm. Terespol, par. 



Hyczową (1277 m.). Wpada do pot. Mołodą Górecko, odl. od Zamościa w. 44, Janowa 42 



zwanego, dopływa Fiomnicy. Ujście 981 ni. 
n. p. m. Spad wód bardzo gwah(»wny. Zabie- 
ra kilka strug z pod Perechrostja i Hyczowy. 
Długość biegu 3 kil. Br, G. 

Ilecza krtyna, znaczniejszy szozyt w Be- 
skidzie lesistym, w dziale Beskidów szerokich, 
czyli wyszkowskim, nad pot. Czarną Roztoką 
(ob.), w obr. gm. Wyszkowa, w paw. dolifi- 
skim, od G organu wyszkowskiego (ob.) 5 kil. 
i pół na płn. wsch. Wzniesienie 1045 m. 

Ileezka, nazwa kilku i^zczytów górskich w 
Beskidzie lesistym; jeden z nich znajduje się 
w obr. gm. Wyszkowa, po w. Dolina, w dziale 
Beskidów szerokich czyli Wyszkowskich. 
Wzniesienie 11 08 m. Drugi zaś wznosi się w 
samym grzbiecie granicznym Beskidu lesiste- 
go, nie mniej w obrębie gra. Wyszkowa, nieo- 
podal źródeł Świcy. Wzniesienie czyni 1161 
m. Ob. Hyezha, Br. G. 

Heczkowa góra, ob. Bystrzanka, 

Hecznarowice, lub Helcnarowice, wieś nad 
Fisarzówką, uchodzącą do Soły w pow. bial- 
skim, należy do parafii rzym. kat. w Pisarze- 
wicach, a urzędu poczt, w Wilamowicach. H. 
mają kaplicę murowaną. Wiek. pos. (hr. Edw. 
Larisch) ma 210 m. n. a. roli, 3 mr. ogr., 22 
mr. past. i 73 mr. lasu; mniejsza pos. 724 mr. 
roli, 26 mor. łąk i ogr., 51 mor. pastw, i 86 
mr. lasu. Mac. 

Heczjiice, przysiółek nad rz. Uszycą, do 
Wsi Sutkowiec, pow. latyczowski, par. Jarmo- 
lińco; naleiał do Grabianków, dziś Zaleskich. 

Hed^el, Hedjel, ob. Hegyallya, 

Hedelsdorf Cniem.), ob. Haduszowce. 

Hede§Peld (niem.), ob. Hadu$/alva. 

Iledille (niem.), ob. Tępcz. 

Hedja, szczyt w paśmie gór Kostryczcm 
sSWanyohi w Beskidzie lesistym, w dziale 
Czarnohory, w obr. gm. Żabiego, w pow. kos- 
sowskim. Wznosi sie między potokami Kraś- 
nikiem a Bystrzoem. W&niesienie 1348 m. 
npm. Ob. Koałrycz, Br. G, 

Hedri, ob. Hendrikowce. 

IIedivighor8t (niem.), ob. Chomęłowo, w», 
pow. szubiński. 

Hedwigsfelde (niem.), wś, pow. gierdaw- 
ski, 8t. p. Elein-Gnie. 

Hedwigshoehe (niem.), os., pow. ostró- 
dzki, st. p. Morwalde. 

Hedwigsthal (niem.), osada do wsi Ostro- 
wicka Buta, pow. świecki, ob. Jadwfgowo, 

Hedwinów, wś, pow. bałcki, gm. Wielki 
Bobry k, 360 mk., 1239 dz. ziemi. Wieś ta na- 
leżała do Lubomirskich, dziś rządowa; 315 dz 
ziemi nadano Wojewódzkiemu. 

Iledwtźyii^ wś i folw, należący do dóbr 



i pół i Biłgoraja w. 7\^ zajmuje 31 osad 



włość, 562 mr. ziemi, liczy mk. r. 1. 218, r. 
gr. 111, razem 329. Dm. dwór. ma 1. 

Ileegenrald (niem.), wś, pow. elbląski, st. 
p. Jungfer. 

Heering (niem.), wś, pow. szczycicński, st. 
p. Kheinswein. 

Ileeringkrug (niem.), karczma, pow. gdań* 
ski, st. p. Wesslinken. 

Ileeselicht (niem.), wś, dobra i młyn, pow. 
ostródzki, st. p. Dąbrówno. 

Hega gaboryaiiska, znaczny szczyt w 
Beskidzie lesistym, w paśmie ciągnącym się 
w półn.-wsch. stronie gminy Żabiego, w pow. 
kossowskim, w kierunku z płn. na południe. 
Najwyższy szczyt najbardziej na południe wy- 
sunięty, zowie się Białą Kobyłą (1473 m.), 
dalej na północ Bubok (1462), wreszcie Hega 
gaboryańska (1442 m.). Z pod H. g. tryszczy 
Pistynka, Kicia i Czarny potok, dopływy lici, 
i Bereźnica, dopływ Czeremoszu czarnego. 

Hega wyźnia, szczyt w dziale Beskidu le- 
sistego, zwanego Łiszniowem (ob.), nad Fru- 
teciem mikuliczyńskim, między potokami Hy- 
czką a Kopczynem, w obr. gm. Mikuliczyna, 
I pow. nadworniański. Wzniesienie 1108 m. 
Ob. Hyga. Br. O. 

IlegedOsfalra ^węg.), ob. Hudozcwoe. 

Ilegeii, pasmo wyżyn na Spiżu, w pobliżu 
Schwarzenbergu. 

Ilegewald (niem.), leśnictwo, pow. szamo* 
tulski, 2 duL , 21 mk., ob. Ćmachowo, dom. 

Ilegewald (niem.), wś, pow. elbląski, liczy 
włościan 2, zagrodn. 13, katol. 12, ew. 96, 
dm. 15. Parafia Elbląg, poczta Nowodwór 
(Tiegenhof). Odległość od Elbląga 2 i pół mili. 
2.) II., wś, pow. gdański, st. p. Pruszcz. 

Ileglowka, prawdopodobnie JegUwka^ 1.) 
wieś włość, powiat wileński, 1 okrąg ad^ 
ministrac, o 16 w. od Wilna, 5 dm., 41 mk., 
z tego 6 prawosł., 35 kat. 2.) II., zaśc. szlaoh., 
pow. wileński, 1 okr. adm., o 17 w. od Wilna, 
4 dm., 19 mk., z tego 10 katol., 9 żydów. 

Hegnerówka, folw., pow. warszawski, gm. 
i par. Okuniew, dawniej osada Kaleń wieczy- 
sto czynszowa, od Warszawy w. 16, od Miło- 
sny w. 3. Rozl. wynosi mr. 188, grunta orne 
i ogrody mr. 107, łąk mr. 47, lasu mr. 25, 
nieużytki i place mr. 9. Budowli murów. 1, 
drewn. 10. 

Ileg wasser, także Hegewasaer^ tak zowią nie- 
którzy piszący o Tatrach Spiskich, między ni- 
mi Fuohs, potok, Białą Spiską, wypływający 
z pod przełęczy Zdziarskiej i płynący przez do«> 
linę Kotliną do Popradu. Kolbonheyer na «VfQ* 



iieg. 



Hei. 



4? 



jej mapie Tatr zowie go Ileg viz. (Ob. 
Kownik, t. I, Btr. 174, liczba 7.). Br. G, 

Ilegyallya węg., (czyt. Hedjalja) czyli 
wzgórza winniczne tokąjskie, cały pas kraju 
w Górnych Węgrzech w ziemneńskiem hrab- 
stwie (Zemplin), w którym rodzą si^ znakomi- 
te wina węgierskie, zwane zazwyczaj tokaj- 
skiemi. Miejscowości należące do Hegyallyi 
są następujące: Szanto (w hr. abaujskiem), 
Golop, Tallya, Ratka, Ond, Mad, Zombor, Tar- 
czai, Tokaj, Olaszi- Liszko, Erdóbenye, Tolcsa, 
£rdó-Horvatki (w hr. abaujskiem), Zsadamy, 
Olaszi, Saros, Nagy-Patak, Satoralja, Ughe- 
hy i Kis-Toronya. Ciągnie się ta grupa, 
między Preszowem, Tokajem, Tarczą, Herna- 
dem, Topią, Bodrogiem, z trachitowym szkie- 
letem, 7 mil długa, średnio 490 metrów wy- 
soka. W północnej swej połowie góry te zo 
wią się Sowarskiemi albo Slańsktemi i najwyż- 
szy ich szczyt Szymor^a ma ] 083 metr. wys.; 
na południe zowią sie H. (co znaczy „podnóże 
gór") albo górami Tokajskiemi i południowy 
ich kraniec tworzy góra Tokaj 508 m. wys. 
Wzgórza przedstawiają wdzięczne kształty, 
bnjną roślinność a południowe są na obu sto- 
kach pokryte winnicami. Najlepszą winorośl 
wydaje ten grunt wulkaniczny w obrębie mię- 
dzy miastami Nagy-Tokay i Saros- Patak (Po 
węg. »hegy" znaczy „góra"). H. M. 

Hegjiy ob. Kopczanu 

Hei .., por. Bey. 

Heidan (niem.) 1.) ws, powiat nissański, 
par. Deutsch-Kamitz, o 5 kil. od Nissy, ma 
112 osad, 3358 mr. rozl. i kościół filialny. 2.) 
H., pow. oławski, ob. Paiary, 3.) H., wiele 
wsi na Szląsku dolnym i średnim. F, S. 

Heidchen (niem.) 1), ob. Boruazynko, nad- 
leśnictwo, pow. obornicki. 2.) H., folw., 984 
mr. rozl.; pow. wyrzyski, 6 dm., 56 mk., 33 
ew., 23 kat., 19 analf. Poczta w Yandsburgu 
o 6 kil., gość. o 2 kil., st. kol. żel. Nakło 
(Nakel) o 23 kil. 3 ) H., ob. Borek, leśnictwo, 
pow. międzychodzki, należy do wsi i dom. 
Bozbitek, 2 dm., 28 mk. 4.) H., ob. Borek, 
pow. szamotulski, należy do dom. „Wronki*\ 
5.) H.-borek, ob. Annoniewo, pow. szubiński. 

Heidchen (niem.), leśnictwo i piece do wy* 
pałania wapna, pow. wałecki, parafia i poczta 
Tuczno (Tiitz), szkoła Martwią, należy do 
dóbr rycerskich w Tucznie; budynk. 6, dm. 
2m ew. 11. 

Deide 1.), młyn wodny, pow. obornicki, 
ob. Borowiec. 2.) H , czyli KupfermUKley młyn, 
pow. międzyrzecki, ob. Borowy młyn. 

Helde (niem.) 1.), folw. i posiadł, z mły- 
nem (papiernia), pow. suski, parafia Iława, 
poczta Lubawa. 2.) H., folw., pow. świętosie- 
kierski, st p. Bladiau. 3.) H., albo Maulen, 
wś, pow. królewiecki, sł. p. Królewiec. 4.) 
Hi, albo WuncUacken, wś, tamże. 8.) H. {Branki 



denhurgen-), os. leśna, pow. świętosiekierski, 
st. p. Łudwigsort. 

Heidedombrowka (niem.), ob. Dąbrówka 
leśna, wś, pow. obornicki. 

Ueide-Koether (niem,), leśnictwo, powiat 
welawski, st. p. Tapiawa. 

Heidekriig (niem.) 1.) osada, pow. wschow- 
skiy należy do dom. Kankel, 1 dom, 10 mk. 2.) 
H., poj. osada, pow. czarnkowski, ob. Koloaki. 
3.) H., karczma, p^w. międzychodzki, ob. Neu* 
krug, 

Heidekrug (niem.) 1.) ob. Szyłokarczma. 2.) 
U., lub. Heidemuhle (niem.j, dobra, pow. kró- 
lewiecki, st. p. Królewiec. 3.) H., os., pow. 
welawski, st. p. Tapiawa. 4.) H., karczma 
przyłączona do wsi Płochocina, pow. świecki, 
ob. Borowa karczma, 5.) II., os. pod Cząstko- 
wem, pow. wejherowski, ob. Borowa karczma. 

Heidelauken (niem.), wś, pow. pilkaleń- 
ski, st. p. Schiilehnon. 

Ucidemahl (niem.) 1.) posiadł, z młynem, 
pow. sztumski, ob. Borowy młyn. Dr. Kętrzyń- 
ski zapewne przez pomyłkę wś Heinea jako 
Borowy młyn w sztumskim powiecie podał. 
Według innych źródeł folw. i młyn K, w 
pow. sztumskim, ma 211 mr. rozl., 4 dra., 48 
mk., 30 kat. 2.) H., młyn wodny i tartak, 
pow. świecki, ob. Borowy młyn. 3.) H., posiad. 
z młynem przy Albrechtowie, pow. suski, po- 
czta Susz. 4.) H., ob. Heidekrug (niem.) 5.) II., 
młyn, pow. niborski, st. p. Nibork. 6.) H., 
młyn, pow. ostródzki, st. p. Reichenau. 

Ileidemfihie fniem.) 1.) ob. Borowy młyn, 
młyn, pow. międzychodzki, folw. 450 mr. rozl.; 
2 dm., 26 mk., 17 ew., 9 kat., 8 analf. Poczta 
i gośo. w Sierakowie (Zirke) o 5 kil , st. kol. 
żel. Wronki o 28 kil. 2.) H., ob. Borowy młyn^ 
młyn, pow. międzyrzecki, należy do gm. i wsi 
Żołowina (Solben); 4 dm., 66 mk. 3) H., czyli 
Ktnzelmuhle ob. Borowy młyn, młyn, pow. mię- 
dzyrzecki, należy do dom. Gorońsk (Grunzig), 
4 dm., 55 mk. 4.) H., ob. Borowiec^ młyn, po« 
wiat obornicki, należy do dom. Potrzanowa. 

Uelden (niem.), po łot. Wirkeamujia, dobra^ 
pow. mitawski w Kurlandyi, par. Doblena. 

Heidenail (niem ), kol., pow. nissański, o 
milę od Nissy, utworzona 1826 r., ma 35 osad^ 
72 mr. gruntu, kilka stawów. 

Heidenberg (niem.), dobra, leśnictwo 1 
szkoła, pow. labiewski, st. p. Łaukischken. 

Ueidendorf (niem.), wś, pow. labiewski, 
st. p. Nemonien. 

Ueidenhof (niem.), wś, pow. świętosiekier- 
ski, st. p. Ś. Siekierka. 

Heiderbrueh (niem.). ob. Bakendorf. 

Heidersdorf (niem.) 1 . j wś i dobra, pow. 
niemodliński, par. I7'emodlin, nad rz. Steinau, 
o pół mili na płn.-w^chód od N'emodlina. Do- 
bra należą do klucza Schediau, mają 1931 mr. 
rozl., słyną z wyrobu wrów. Wś ma 52 osad. 



4d 



Het 



Hel 



młyn wodny, szkolę i 3820 mr. rozl. w miej- 
scowościach zwanych Gross^fl., Klein-H. i 
kol. Kieferkretscham (przy drodze opolsko- 
niemodlińskiej). 2.) U., wś, pow. nissański, 
na lewym brz. rz, Kisgy, tuż pod m. Nissą, 
przy drodze do Ziębic, w części pod fortyfika- 
cye zajęta. 

IIeidevorwei'k (niem.^ 1.) ob. Nowina, fol., 
po w. babimoski, należy do domin. Chobienice 
(Kobnitz). 2) II., pow. międzyrzecki, ob. Po- 
trzehowo. 

Ileide-Waldbiirg (nicm.), wś, pow. króle- 
wiecki, st. p. Brandenburg. 

Ileidewiese (niem.), ob. Hejdowizna. 

Ileidhaus (niem.), folw. do Klaudynowa, 
pow. wałecki, parafia i poczta Wałcz, szkoła 
Klaudynowo, budynk. 5, dm. 1, ew. 11. 

lleidlauckeii (niem.), wś, pow. labie wski, 
sL p. ]^emonien. 

Heiligelinde (niem.), ob. Święta Lipka. 

Heligen-Aa (niem.), ob. Święta. 

lleilisenbeil (niem.), ob. Śicięta Siekierka. 

Heiligenbrunn (niem.), uroczo położona 
miejscowość przy Gdańsku, ob. Studzienka. 

Ileiligcurelde (niem.), wieś, pow. licbarski, 
st. p Licbark. 

Heiligenhof (niem.), dobra, pow. świętosie- 
kierski, st. p. Zinten. 

lleiligenkreutz (niem.), dobra i kościół, 
pow. fyszhuski, ze stacyą pocztową; 160 mk. 

Heiligensteiii (niem.), folw., pow. gierda- 
wski, st. p. Gierdawy. 

Ileiligenthal (niem.), wieś, pow. licbarski, 
ze stacyą pocztową; 590 mk. 

Heiligenwalde (niem.) ].), wieś i domena, 
pow. holądzki, st. p. Alt-DoUstaedt. 2.) H., 
trzy osady i wieś, pow. królewiecki, st. poczt. 
Waldau. 

Heiligenwaidstaedt (niem.), os., pow. kró- 
lewiecki, st. p. Waldan. 

Heilsberg (niem.), 1.) folw., pow. ragnecki, 
st. p. Kagneta. 2.) H , ob. Licbark. 

Heimannshof (niem.), os., pow. frydlądzki, 
st. p. Barsztyn. 

Heimbrunn (niem.), rycor. dobra, powiat 
chełmińskie roku 1866 tak przezwany, ob. 
MgoBzcx, 

Heimtal, ob. Drycany. 

Ileioe (niem.), kol., pow. wielkostrzeleoki, 
ob. Kolejka. 

Ileilien (niem.), dobra i osada do Kowej wsi, 
pow. sztumski, na bitym trakcie kwidzyńsko- 
sztumskim, ^/^ mili od Sztumu. Budynk. liczy 
17, dm. 13, katol. 102, ew. 6. Parafia Posto- 
lin, szkoła Sztumska wieś, poczta i stacya ko- 
lei żel. Sztum. Dr. Kętrzyński zapewne przez 
pomyłkę wieś H. podaje jako Borowy mfyn, 
który ma nazwę niem. Heidemiihl. 

Heinersdorf (niem.) 1.), wieś, pow. nissan- 
aki, nad granicą austryacką, ma kościół, od ro- 



ku 1780 parafialny, 86 osad, 2810 mr. rozl. 
2.) II., wiele wsi na Szląsku średnim i dolnym. 
Jedna z nich jest st. dr. żel. z Poznania do Ko- 
thenberga nad Olrą, o 97 kil. od Poznania. 

. Heinleben (niem.), wieś, pow. gostyński, 
gra. Luoień* par. Grostynin, dm. 12, mieszk. 127 
ziemi lekkiej żytniej m. 2.52, łąk m. 60. Jest 
tu szkoła elementarna. W 1827 r. było 16 
dm., 142 mk. ^ W. W. 

Ileinriciiaii (niem.), wieś i rycer. dobra, 
pow. suski, ob. Jędryclwwo. 

Ileinrichaii (niem.) 1.), kol., pow. niemo- 
dliński, o 5 kil. na wschód od Fyrlądu, ma 13 
osad, 45 mr. rozl. 2.) II., ob. Henryków. 

Ileinriclisaii (niem.), ob. Murzynowo leśne^ 
wś, pow. średzki. 

Heinrichsburg (niem.), dobra, pow. człu- 
cliowski, obszaru mr. 889, budyń. 5, dom. 2, 
ew. 19. Parafia, szkoła, poczta Czarne (Ham- 
merstein). 

Ileinrichsdorf (niem J, kol. niemiecka w 
pow. Kamionka Strumiłowa, ma szkołę i filiał 
par. ewang. Józefów od r. 1843. 

Ileinrichsdorf (nicm.) 1.), wieś kościelna, 
pow. świecki, przezwana tak r. 1874, ob. Przy- 
siersk. 2.) II., wieś, pow. niborski, ze stacyą 
pocztową, ma 998 mk. 3.) II., ob. Gęhiny. 4.) 
H., ob. Endrigkehmen. 5.) H., wś, pow. fryd- 
lądzki, st. p. Frydląd. 6.) II , wieś, pow. re- 
szelski, st. p. Bischdorf. 7.) II., wieś, pow. 
braniewski, st. p. Gr. Rautenborg. 8.) II., wś, 
pow. morąski, st. p. Zalewo. 9.) H., wś, pow. 
nizinny, st. p. Gro^łs-Friodrichsdorf. 

Ileinrichsclorf (niem ) 1.), kol. i folw. dóbr 
Wronin, pow. kozielski w par. Grzędzin. 2.) 
H.) wś, pow. wielkostrzeleoki, par. Stubendorf, 
założona 1324 r., ma 18 osad, 180 mr. rozl. 
Należała niegdyś do probostwa Stubendorf. 

Heinrichefeld (niem.), dobra, niegdyś folw^ 
dóbr Ligota wołczyńska, pow. kluczborski, ma 
320 mr. rozl. 

HeinriGhsfelde (niem.), ob. Polarze^ kolon., 
pow. poznański. 2.) H., ob. Czajcze, wś, pow. 
wyrzyski. 

Ileinrichsfelde (niem.), pow. opolski, ob. 
Grabi€. 

Ileinrichsfelde (niem.) 1.), wś nowo w ro- 
ku 1817 założona, pow. grudziąski, ob. Strzelce. 
2.) H., dobra, pow. nizinny, st. p. Palleiten. 
3.) H., dobra, pow. piłkalski, st. p. Kussen. 

Ileliirichsfreude (niem.), pow. pszczyński, 
ob. Lędzin. 

HeinrichshoeFchen (niem.) 1.), dobra, po- 
wiat ządzborski, st. p. Sorkwity. 2.) II., os. 
pod Iławą pruską. 

Ileinrichshoeren (niem ) 1.), dobra, pow. 
rastemborski, st. p. Kastembork. 2.) II.; os. 
leśna, pow. rastemborski, st. p. Reszel. 

Ileinricbshoehe (niem.), folw. dóbr Wy« 
dów w pow. toszecko -gliwickim. 



hel. 



Hej 



49 



fleinriclishof (niem.) 1.), fol w. dóbr ryccr. 
Pietrzykowy, pow. człuchowski, obszaru mr. 
111, bud. 2, dom 1, katol. 1, ew. 10. Parafia i 
poczta Koczała (Flotensteio), szkoła Pietrzyko- 
wy. 2.) H., folw.. pow. frydlądzki, st. p. Al- 
berga. 3.) H., dobra, pow. holądzki, st. poczt. 
Alt-Dollstlidt. 4) II., fdlw., pow. gierdawski, 
8t. p. Friedenberg'. 5.) II., os. pod Gąbinem. 
6.) II., 08. pod »S. Siekierką. 7.) II., dobra, 
pow. welawski, st. p. Tapiawa. 

Heinrich.shof (niem.) 1.), pow. pszczyński, 
ob. Krier. 2.) H., folw. dóbr Niewodnik, pow. 
niemodliński, 

Heinrichsiust (niem.), folw. dóbr Schoen • 
feld, pow. kluczborski. 

Heinrichsiiiithle (niem.), ob. GorzeflskinUi/n, 
młyn, pow. międzychodzki, należy do domin. 
Gorzyń, 1 dom, 18 mk. 

IIeinrichs8orge (niem.), folw., pow. żądz- 
borski, st. p. Nakomiady. 

Ileinrichsthal (niem.) 1.), folw. do wsi Har- 
małe, pow. wałecki, parafia Nakielno, szkoła 
Harmale, poczta Ruszona (Ruschendorf); bud. 
3, dom. 1, ew. 21. 2.) H., wybud. do Cbojnic. 
pow. chojnicki. R. 1869 liczyło budyń. 7, do- 
my 2, katol. 6, ew. 14. Parafia, szkoła i pocz- 
ta Chojnice. 3.) II., folw., pow. tylżycki, st. 
p. Pictupoehnen. 

Ileiiirichswaldau (niem.), folwark dóbr 
Scbmurdt, pow. kluczborski. 

Ileinrichswalde (niem.), folw., 634 mórg 
rozl., pow. międzyrzecki, należy do gm. i dom. 
Zielomysl, 3 dm., 45 mk. Poczta w Pszczewie 
(Betsche) o 5 kii., gość. na miejscu, st. kolei 
żel. Zbąszyń (Bentschen) o 33 kil. M. St. 

Ileinriehswalde 1.), ob. Jędrzychowo, pow. 
żuławski. 2.) H.^ 2 wsie obok siebie położo- 
ne, pow. człuchowski, na bitym trakcie człu- 
chowsko-landeckim, 2 mile od Człuchowa, nad 
małem jeziorem. 1) rycer. dobra w kilku po- 
działach, obszaru liczą mr. 1767, budynk. 199, 
dom. 67, katol. 178, ew. 403. Kościół para- 
fialny i szkoła w miejscu, poczta Peterswalde. 
2) H., włość, wieś, obszaru mr, 7512, budynk. 
17, dom. 8, katol. 20, ew. 77. Parafia, szkoła, 
poczta, jak wyżej. Z r. 1366 jest dokument, w 
którym Henryk Taba, komtur człuchowski, po- 
twierdza przywilej dany tej wsi dawniej już 
przez poprzedników Rudolfa Haken i Jana von 
Barkenfdld kom turo w człuchowskich. O ko- 
ściele pisze dyecez. szematyzm: Parafia H. li- 
czy dusz 479; kościół tytułu św. Bartłomieja, 
patronatu rządowego, r. 1741 nowo budowany, 
nie wiadomo kiedy fundowany. Przy nim filia 
w Peterswalde. Szkoła jedna w H., dzieci kat. 
37, jest prywatna. Wsie parafialne niemieckie 
i po największej części ewangelickie. Por. Dą- 
hrowo, Orom^ Pasym, 3.) II.. dobra, pow. wę- 
goborski, st. p. Banie. 4.) H., folw., pow, iła- 
wski, st. p. Pr. Iława. 



Iteiiirieiienfeld (niem.), folw., pow. gier- 
dawski, st. p. Gierdawy. 

Ileiiiriettenhof (niem.) 1.), folw., pow. su- 
ski, st. p. Kisielice. 2.) H., dobra i folw., pow. 
iławski, st. p. Pr. Iława. 3.) II., wś i folw., 
pow. rastemborski, st. p. Eorschen. 

Heinriettenthnl (niem), os. leśna, pow. 
człuchowski, st. p. Peterswalde. 

Ileiiirikau (niem.), wś, pow. braniewski, st. 
p. Mehlsack. 

Ileinzeiidorf (niem.) 1.), wieś, pow. nissaii- 
ski, par. Paczków, ma 43 osad, 2017 mr. rozl., 
kaplicę z r. 1774, krzyż kamienny przy dro- 
dze z datą 1254 r. 2.) II., wicie wsi na Szlą- 
sku dolnym i średnim. 

Ileinzeiidorf, ob. Jasienica i Hyńczyce. 

IleisterH (niem.), wś, pow. braniewski, st. 
p. Mehlsack. 

Heisteriiest (niem.), osada rybacka na pół- 
wyspie Hela. pow. wejherowski, ob. Jcistamia. 

Heitz^nibe (niem.), ob. Radoszów. 

Ilejbiiiy, wieś szlach., pow. trocki, 1 okr. 
adm., 22 w. od Trok, na wsch. brz. jez, Oaik- 
szty, U dom., 162 mk. katol. (1866). 

Hejbowicze, wś rząd., nad rzeczką Komaj- 
ką, pow. święoiaóski, 3 okr. adm., o 25 w. od 
Święciau, 11 dm., 122 mk. katol. (1866). 

Ilejbowszczyziia, wś włość, nad jez. Bor- 
suk, pow. święciański, 3 okr. adm., o 50 i pół 
w. od Święcian, 1 dom, 5 mk. prawo8ł.(1866). 

Ilejbudy, z niem. Heubudsn^ wieś w malbor- 
skich żuławach, pow. malborski, za Krzyżaków 
był to folwark, głównie przeznaczony na za- 
pasy siana, które tu z całej okolicy zwozili, 
około połowy XV wieku ciągnął się las mię- 
dzy Rozieliczkami i wsią Hej budy, sięgał aż 
do Szadwałdu po prawym brz. Nogaty. Obec- 
nie H. składa się z 8 osad, obejmuje posiadło- 
ści 35, włók 137, kat. 179, ew. 75, menon. 
176, bapt. 1, dom. 45. Parafia i poczta Mal- 
bork, szkoła w miejscu. Odległość od Malbor- 
ka 1 mila. 

Ilejdaiiy, ob. Ligota Polska, pow. oleśnicki. 

Hejdekówka, wś, pow. czerykowski. By- 
łe dziedzictwo Gaudentego Hołyńskiego, po- 
wiatowego marszałka szlachty. Kościół katol. 
filialny parafii kościukowickiej. A, K. Ł, 

Ilejdowizna, niem. Heidewiese, kol. w pow. 
bytomskim, niedaleko Brzezinki, 21 mr. rozl. 

Hejduki, Hajduki. Tak często jeszcze zowią 
Królewską Hutę. Por. Hajduk. 

Hej nr) ko wo, ob. Jędrychotco. 

Ilej^ycha, duża wieś, pow. taraszozański, 
nad bezimienną rzeczką, o 5 wiorst odległa od 
Stawiszcz, mieszk. 1323 wyznania prawosław- 
nego; cerkiew parafialna i szkółka, ziemi 2116 
dzies. wybornego czarnoziemu, położenie jak 
wioski tak pól należących do niej górzyste, 
ponieważ tu właśnie przypada najwyższy 
punkt wyniosłości oddzielającej wody Kosi i 



Słowfttk Otograflany— KeizTt IZY, Tob UL 



50 



He). 



Hel. 



jej dopływów (wpadających do Dniestru), od 
wód Tykicza wpadającego do 8iniuchy (i da- 
lej do Bohu), należała dawniej do stawiskich 
dóbr hr. Władysława Branickiego, dziś kupio- 
na przez rząd wraz z całym krasiłowskim klu- 
czem należy do udiełów (dóbr lennych). 

Ilejtiis al. Ilaytus, wy budów, do Siano w- 
skiej huty, po w. kartuski, w okolicy lesistej i 
piaszczystej, niedaleko traktu bitego lezeńsko- 
pomieczyńskicgo (we.horowskiego), przedtem 
posiadłość starostwa mirachowskiego, na wła- 
sność wydana r. 1820. Parafia Sianowo, szko- 
ła Pomieczyno, poczta Kartuzy, dokąd odle- 
głość 1 y^ mili. 

Hel al. Hela, małe miasteczko na ostatnim 
krańcu wąskiego półwyspu Helu wzniesione, 
pow. wejherowski, należy do miasta Gdańska, 
dokąd odległość prosto wodą 5 mil, naokoło 
lądem 14 mil. Ludności liczy 400, dom. miesz- 
kalnych 80. W miejscu jest kościół lutercki 
parafialny o niskiej wieży (dla katolików pa- 
rafia Jastarnia), szkoła luterska i poczta. Za- 
raz za miastem, już prawie w morzu, znajduje 
się wysoka i okazała latarnia morska, r. 1825 
na mocnej granitowej podstawie wzniesiona, 
ma ognisko do rozpoznania obracające się; 
z góry przepyszny widok na kraj i morze. Lu- 
dność tutejsza oddawna używa mowy niemiec, 
wyznania luterskiego (katolików jest tylko 4). 
Trudnią się prawie bez wyjątku rybołów- 
stwem, z którego dochody stanowią jedyne bo- 
gactwo i utrzymanie; żywią się niemal tylko 
rybami, używają w nadmiarze alkoholu. Pomi- 
mo to lud ogółem czerstwy i zdrowy, mało je- 
dnak wykształcony, biegły w sztuce żeglar- 
skiej. Prawie każdy młodzieniec bywa wprzód 
majtkiem na jakim okręcie kupieckim i szero- 
kie zwiedził kraje, nim się tu jako rybak i sta- 
ły mieszkaniec osiedlił. Jedna jedyna ulica 
dość szeroka tworzy cało miasto. W pośrodku 
niej niby port suchy pełno palów powbija- 
nych, na których porozwieszane sieci rybackie 
się suszą. Domy niskie, małe, ale schludne, 
szczytem ku ulicy zwrócone, z małemi swoje- 
mi okienkami do okrętów podobne: po większej 
też części są z resztek rozbitych tu okrętów 
pozestawiane: nieraz w tych drzwiach ocięża- 
łych rozpoznasz ster stary okrętowy; tam ów 
chlewik to kosz masztowy, w którym majtko- 
wie w górę się podnosili. Mówią, że tutejsza 
chata może i 100,000 tal. kosztowała dawniej- 
szych panów. Ifa czele miasta stoją wójt 
(Stadtvogt) i burmistrz z wybranymi kilkuna- 
stu ławnikami czyli radnymi miasta; fata mor- 
gana dosyć często ukazuje się nadbrzeżnym 
mieszkańcom w różnych postaciach. Co się ty- 
czy przeszłości, H. istniała jako rybacka osada 
od niepamiętnych czasów. U. 1378 mistrz w. 
krzyżacki Winryk von Kuiprode wyniósł ją do 
rzędu miast i nadał nowe prawo lubeckie. Na | 



czele stał wójt z burmistrzem i radą; pier\i!^8zy 
miał dozór nad wybrzeżem, drugi zarządzał mia- 
stem. Około r. 1400 wydany zastał nowy 
wilkierz dla miasta i okolicy. Roku 1449 (?) 
mieszczanie proszą o pomoc gdańszczan przeci- 
wko kilku z szlachty pomorskiej, którzy im 
grozili napaścią z przyczyny, że przyjęli u 
siebie poddanych z dóbr szlacheckich. Około 
połowy XV wieku zaczęto zakładać nowe mia- 
sto na innem dogodniejszem miejscu, nieco na 
wschód, gdzie teraz stoi. Prawdopodobnie prze- 
siedlenie to połączone, jak się zdaje, z wyle- 
wem morza, jak i pamięć lepszych minionych 
czasów, dało powód późniejszym pokoleniom do 
różnych baśni ludowych. I tak dziś jeszcze po- 
kazują miejsce w morzu, gdzie stało dawniej 
bogate ich miasto. Utrzymywało ono handel z 
najodl":^leJ8zemi narodami: z Indyj, Arabii, A- 
fryki .iota, pereł, kosztrjwności przeróżnych 
było tu podostatkiem, srebro sobie za nic mio- 
li. Ale potem popadli w miękkość i zepsucie, 
za co ich Pan Bóg skarał. Bo nagle w nocy, to 
było z pierwszego święta Zielonych świątek na 
drugie, tnorze się nadzwyczaj wzburzyło i całe 
miasto wraz z mieszkańcami i wszelkiemi skar- 
bami w głębiach swoich pogrążyło. W Zielone 
świątki dnia pierwszego zwykle można to mia- 
sto widzieć i podziwiać pałace piękne, domy, 
strojnych panów, jak chodzą po ulicach i pan- 
ny zalotne. Rybakom jednak niewolno się tam 
zbliżyć. Nieraz zdarzało się, że rybak cieka- 
wy nurkiem się puścił na głębinę, ale już wię- 
cej stamtąd nie wypłynąL Także i dzwonienie 
po kościołach tego dnia słychać. Wreszcie 
pod wieczór śród wichru i burzy cały ten o- 
braz niknie. R. 1453 król Kazimierz oddał Hel 
gdańszczanom wzamian za część półwyspu 
Mierzei, którą otrzymał Elbląg. Odtąd magi- 
strat gdański obierał tu l22-stu radnych z wój- 
tem; radni składali im przysięgę i potem bur- 
mistrza sami sobie wybierali; wójt powinien był 
złożyć przysięgę, jako sprawiedliwie sądzić bę- 
dzie podług prawa luterskiego. R. 1454 otrzy- 
mali mieszczanie rozkaz wojewody, dostawie- 
nia żołnierzy zbrojnych do Malborka, ale odpi- 
sali, prosząc, żeby ich w tem oszczędzić, bo za- 
ledwie 3 pancerze mają, a nadto dzień i noc 
czuwać muszą, żeby ich piraci nie napadli; po- 
trzebują też swoich ludzi do łowienia. R. 1458 
d. 15 czerwca Arndt Zarnecke z Helu zadał 
niejaką szkodę na morzu kamieńskim okrętom. 
Za to kamieńczanie każdego z Helu jako nie- 
przyjaciela chwytali. Dopiero gdańszczanie 
załatwili spór i Hel obronili. R. 1459 d. 27 
marca helanie posłali z prośbą do gdańszczan, 
ażeby ich na zjeździe malborskim zastąpić ze* 
chcieli. Czasu wojny 13-letniej z krzyżakami 
miasto bardzo ucierpiało; cała ludność musiała 
wtedy bronić brzegów nietylko naprzeciw 
krzyżakom, ale i sprzymierzonym z nimi duń« 



Het. 



He). 



51 



czykom, liwonc^ykom itd.; ryb podówcsas pra* 
wie woale nio łowili, dlaczego do wielkiego u« 
padka i ubóstwa doszli. R. 1482 wyraźaie 
rozróżniają Stary i Nowy Hel; przy kościele w 
Nowym H. obsadzony jest proboszcz, w Sta- 
rym pozostał tylko wikary, z czego wynika, 
że Nowy H. był już wtedy znaczniejszy. K. 
1501 wcje w. pomorski Mikołaj Wolków roz- 
kazuje miastu dosta\vió żołnierzy zbrojnych na 
wojnę, ale oni tylko skargę zanieśli do gdań- 
szczan. Około tegoż czasu także i przeciwko 
gdańszczanom bardzo się użalają, że im dowozu 
zboża, piwa itd. wzbraniali, przez co nawet 
głód powstał w mieście. Około r. 1526 przy- 
jęli zniemczeni już wtedy zapewne helanie re- 
formacyą Lutra: nowoobranego pastora swego 
Henryka sami zobowiązali, żeby im słowo boże 
po lutersku, tak jak w Gdańsku, opowiadał. 
K. 1572 w Wielkanoc był wielki pożar, przez 
co część miasta, także i kościół zgorzały. Roku 
1577 Ernest Wejher przybył z oddziałem woj- 
ska i zmusił miasto do złożenia przysięgi kró- 
lowi Batoremu. Następnie w czasie szwedzkich 
wojen przysłali tu gdańszczanie broni i amuni- 
eyi, żeby miasto utrzymać. R. 1626 admirał 
szwedzki Karol Garlsson stanął tu i żądał hoł- 
du dla króla swego Grustawa Adolfa; na zapy- 
tanie rady tutejszej, co czynić, odpowiedzieli 
gdańszczanie, żeby w razie konieczności zabrak- 
li, coby się dało i schronili się do Gdańska. 
Odtąd miasto H. coraz bardziej jeszcze upada- 
ło. Także i w religijnym względzie był wielki 
upadek. — O koicioiaoh w Helu. 1) Kościół N. 
M. Panny w pierwotnym czyli Starym Helu, 
istniał od najda¥miejszych czasów. Przez dłu- 
gi czas był kościół N. M. P. parafialnym i bar- 
dzo słynął u ludu z powodu cudownego obrazu 
M. Najśw., który się w nim znajdował. Wieść 
ludowa głosi, że kiedy odległemi czasy M. Bo- 
ska w Swarzewie się objawiła (ponieważ tam 
jeszcze kościoła nie było), tu obraz przeniesio- 
no. Dla wielkich łask, jakie się tu działy, zbu- 
dowali potem rybacy z Heli kościół w Swarze- 
wie, który początkowo uważany był jakoby 
własność i iilia miasta Helu. R. 1487 piszą he- 
lanie do gdańszczan, aby- ich obronili, bo pucki 
starosta chce im kościół swarzewski zabrać i 
innym proboszczem obsadzić. Odkąd w dru- 
giej połowie Xy wieku zaczęto Nowy Hel na 
innem miejscu budować, kościół ten zamienio- 
ny został na filialny. W czasie reformacyi 
istniał jeszcze, bo wieść głosi, że luteranie o- 
braz cudowny z niego wyrzacili, który do S\)^« 
rzewa napowrót jest wzięty i dodziśdnia we 
wielkiej czci chowany u wiernych. Później 
sponiewierany i opuszczony kościół coraz bar- 
dziej upadał, tylko mury mocne długo się za- 
chowały. R. 1702 wizy tacy a Szembeka pisze 
o nim, że stał na otwartem polu zupełnie opu- 
nozony; murowane ściany i filary w części 



tylko były rozwalone. Także i Dr. Praetorius 
r. 1705 oglądał mury prawie w całości. Obe- 
cnie nie ma znaku. 2) Kościół śv^. Piotra i 
Pawła w Nowym Helu, nowozałożony w XV 
wieku, kiedy tu miasto teraźniejsze przeniesio- 
no. Pierwszy przy nim proboszcz zachodzi ro- 
ku 1482. Ponieważ prawo patronatu otrzymali 
za króla Kazimierza gdańszczanie, bardzo wcze- 
śnie dostał się ten kościół w posiadanie inno- 
wierców. Już w r. 1526 ustanowiony był przy 
nim pierwszy pastor luterski Henryk. Gorli- 
wy biskup Rozrażewski mocno się o kościół 
upominał, gdy w tern r. 1572 cały zgorzał 
wraz z częścią miasta. Władza kościelna dopo- 
minała się, żeby przynajmniej pozostałe mate- 
rysJ:y oddano katolikom, ale luteranie wszyst- 
ko zabrali i na innem miejscu nowy kościół so- 
bie pobudowali. Jako osobliwość przyrodnicza 
znajduje się kość rybia, wielka i podobna do 
miecza (Schwertfisch). Bardzo niepokaźne, sta- 
rożytne figury kamienne oddano ztąd do mu- 
zeum w Gdańsku. 3) Kaplica św. Anny tak- 
że istniała w Nowym dzisiejszym Helu, fundo- 
wana r. 1494. Istniał też szpital Bożego Ciała 
w Nowej H., wspominany r. 1480. Ob. Dr. 
Prutz, G-esch. des Kreises Neustadt; Brand- 
stiitter, Land und Łeute des Łandkreises Dan- 
zig; Fankidejski, Utracone kościoły i kaplice 
w dyecezyi chełmińskiej; tegoż: Obrazy i miej- 
sca cudowne w dyecezyi chełmińskiej. 

Hela, podobno w szerokiej Polsce jedyny 
półwysep z ludnością polską, w Prusach za- 
chodnich, pow. wejherowskim. Ciągnie się 
wąskim pasem od Wielkiej wsi na lądzie po- 
cząwszy aż do miasteczka Hel. Dłagi jest pi*ze- 
szło 3 mile, szeroki po największej części kro- 
ków 1000 do 1200, na ostatnim końcu przy 
Helu doehodzi ćwierć mili. Z północnej strony 
Bałtykiem otoczony, z południa oblany Pucką 
zatoką (Patziger Wiek), która jest częścią 
wielkiej zatoki gdańskiej (Danzgier Bucht). 
Zwierzchnia warstwa całej tej przestrzeni 
jest prawie bez wyjątku piaszczysta, w ogóle 
równa, nad poziom morza tylko o 4 do 5 stóp 
wyniesiona. Tu i owdzie rozścielają się wię- 
ksze lab mniejsze trawą zieloną porosłe łączki. 
Pod piaskiem 3 do 5 8tóp zwykle się natra- 
fiają pokłady torfu, ktOry mieszkańcy pilnie 
na opał wydobywają. Zadziwia, że na tak 
wąskiej morzem otoczonej przestrzeni woda 
zdrowa do picia na każdem niemal miejscu 4 
do 5 stóp głębokości się znajduje. Ze strony 
wielkiego morza ciągną się od wiclirów przed 
wieki usypane wzgórza piaszczyste, które ten 
półwysep przed zalewem ochraniają. Są to tz. 
z cudzoziemska dyny (niem. Dilnen), 20 do 40 
stóp wysokie, koło Helu nawet do 100 stóp 
dochodzące, miejscami zaś słabsze i niższe. 
Dawniej, kiedy nikt jeszcze o te dobroczynne 
u^ypy nie dbał, łatwo zdarzało 8ię, że wiatr 



&2 



•»? 



Hel 



HeL 



tu i ówdzie suchy i ulotny piasek pozdrauohł- 
wał, a wzburzone i podniesione morze wyspę 
zalało. B,. 1818 zliczono, że woda nie mniej 
jak na 27 miejscach się przelewała; a r. 1824 
naliczono miejsc aż do 124. Nowszemi czasy 
zaczęto jednak i te usypy pielęgnować. Z 
wielką zeistrony rządu starannością obsiewa- 
ją je teraz pewnym rodzajem owsa, barszczem 
tu zwanego, clymus arenarius, który w piasku 
mocne korzenie puszcza. Przez to nietylko że 
stary piasek nie ulatnia się, ale i świeży coraz 
barcbńej zatrzymuje. Zresztą wzgórza te na 
wielu miejscach tem są silniejsze, że wielu 
nieraz rzędami obok siebie się ciągną.- O sa- 
mym półwyspie nie trzeba myśleć, jakoby był 
pusty i nagi. Całość od wzgórz nadmorskich 
aż do zatoki i od Wielkiej wsi aż do Helu jest 
pięknym zagajem porosła. Najczęściej się na- 
potyka sosnę zwyczajną, ale i brzozy, różne 
krzewy, olszyny, wicie, jarzębiny, ba nawet 
dęby często się natrafiają. Po za Jastarnią aż 
do Helu ciągnie się nawet bór stary, do bu- 
dynków przydatny. Rząd około tych zagajów 
jak największą ma dbałość, ani drobnych i su- 
chych gałązek zbierać nie pozwala^ żeby się 
grunt piaszczysty zakrywał i użyźniał. Choć 
tak piaszczysty i leśny, jest ten półwysep za- 
ludniony stosunkowo dość gęsto. Obejmuje 
bowiem 4 osady wiejjikie i jedno miasteczko. 
Osady nazywają się, począwszy od lądu poza 
Wielką wsią: Cejnowa czyli Chałupy, dusz 
241, Kusfeld 332, Jastarnia pucka 856 i zaraz 
za nią Jastarnia gdańska czyli Bór 312 dusz; 
m. Hel 372 dusz. Pod względem językowym 
i wyznaniowym zachodzi różnica. Mieszkańcy 
m. Helu, jako od gdańszczan dawniej zależący, 
są zniemczeni i zlutrzeni. Zato wszystkie inne 
osady, w starostwie puckiem kiedyś leżące, są 
szczero polskie i katolickie, a to tak dalece, że 
nigdzie ani jeidnego niemca ani żyda niema. 
Parafie istnieją 2: katolicka w Jastarni i luter- 
ska w Helu. Z zatrudnienia są wszyscy mie- 
szkańcy rybakami, i to w jak najściślejszem 
tego słowa znaczeniu. Jedyny tylko ksiądz i 
nauczyciel nie są rybacy. Nie masz pomiędzy 
nimi żadnego, któryby się czem innem trudnił. 
Nawet rzemieślnika zwykle najpotrzebniej- 
szego, jak szewca, krawca, kowala, nigdzie nie 
znajdzie. Wszelkie w tym względzie potrzeby, 
buty, chleb, odzież itd., kupują w miastach na 
lądzie, zazwyczaj w Pucku lub w Gdańsku. 
Także pługa żadnego nie ma. Pod żyto jare 
albo ziemniaki piasek sobie rydlem uprawiają. 
Wóz bodaj tylko jeden jest na całym półwys- 
pie u proboszcza w Jastarni, o drewnianych 
osiach i bosych kołach, na którym zaprzężo- 
nym w woły odwiedza ksiądz chorych. Wołki 
tute}«ze dość żwawo chodzą, ponieważ uię są, 
jak gdzieindziej, przy roli spracowane. Z in- 
nych zwierząt domowych hodują prawie tylko 



krowy, nieco owiec i gęsi, kóz zgoła nie znają. 
Chaty mają z drzewa po największej części w 
zrąb stawiane, nowo już teraz z cegły budają, 
którą z niemałym mozołem z lądu na czółnach 
sobie sprowadzają. Do stajen i chlewów uży- 
wają często starych czółen płaskich i otwar- 
tych, które na połowę rozrzynają, pospołu łą- 
czą i mają chlewik gotowy. W domach panu- 
je czystość i ochędóstwo. Prawie wszędzie jest 
drewniana podłoga położona. Ściany całe o- 
brazami poobwieszane. Obok przestronej głó- 
wnej izby mieści się pomniejszy alkierz. W 
sieni komin osobny czyli piekarnik urządzony, 
w którym ryby tyle potrzebne wędzą i suszą. 
Ludność rybacka jest postawy wogóle rosłej, 
zdrowia czerstwego, włosów jasnych. Męż- 
czyźni mają przy łowieniu długie aź po pas bu- 
ty, kaftan obcisły, od świąt biorą surduty. 
Niewiasty na głowach czepce o zastrzępionych 
brzegach, tak jak noszą kaszubki; suknie ich 
najulubieńsze modre. Dziewczęta nadzwyczaj 
prędko wyrastają, 1 1-stoletnie równają się in- 
nym 16-stoletaim. Chłopców rodzi się więcej 
niż dziewcząt, ale potem na okrętach i przy 
łowieniu niemało ich ginie. Pożywienie ryba- 
ków prawie tylko postne, codzien mają ryby 
na stole; mięsa używają chyba w święto, nie- 
dzielę. Wódki począwszy od misyi, którą tu 
00. jezuici przed kilkadziesiąt laty odprawili, 
zgoła nie znają (zato lutersQy rybacy w Hela 
nadmiarem jej używają). O łowieniu ryb, naj - 
ważniej szem i jedynem prawie zatrudnieniu 
mieszkańców, tak pisze naoczny świadek (ob. 
Pielgrzym pelplióski, rok 1874, str. 92): „ Co- 
dziennie, kiedy wieczorem wychodziłem na 
przechadzkę, ciągnęli rybacy do morza, po 
trzech wsiadywali w łódkę i dalej na wodę. 
„Czemu tak późno w noc wyjeżdżają?" pytałem 
się. ,,Jadą na bańki i stornie^ odpowiedzieli, a 
może uda się i skarpi złowić". „Ale co to są 
bańki, stornie, skarpie?'' „Oto widzisz, odrzekł 
ksiądz proboszcz, nie umiesz ryb po polsku ua-* 
zwać. Nie dziwuję się tobie, bo i niejeden u- 
czany nasz nie wie iż niemieckie „Fiundern" 
nazywają się albo bańki, kiedy są małe, lub 
Stornie, gdy są większe; ryby „skarpie" nazy- 
wają niemcy Steinbuttc, a i niejeden polak już 
je tak nazwał. I zaczął mi dalej opowiadać, 
jak rybacy, wyjeżdżając teraz po trzech w łód- 
ce na noc na morze, pracują przez całą noc aż 
nazajutrz do obiadu, sieci zapuszczając i wy- 
ciągając z głębiny morskiej. A przybywszy 
do ląlu, zaraz odsyłają połów do G-dańska, 
bo tylko świeże stornie są pokupne. Przespaw- 
szy się tedy po obiedzie cokolwiek, rybacy 
muszą jeszcze przed wieczorem swe sieci na- 
prawić, bo na wieczór ta sama czeka ich pra- 
ca. Oczywiście, kiedy morze burzliwe, na po- 
łów nie wychodzą. A trzeba wiedzieć, że ka- 
żda ryba ma swój czas do łowienia. I tak 



Hel. 



Hal. 



63 



Stornie łowią przez 3 miesiące: czerwiec, li- 
piec i sierpień. Poczem we wrześniu i paździer* 
nika następuje połów na śledzie, węgorze, brej* 
tlinki, który już tak trudoy nie jest, bo sieci 
na wieczór w morzu tylko zostawiają i nazajutrz 
rano wyjmują. Najintratniejszy jest atoli po- 
łów na łososie, odbywający się na wiosnę w 
marcu, kwietniu i maju: wtedy cała wieś wy- 
chodzi, nawet kobiety i dzieci, na brzeg morza, 
aby dopomagać przy wyciąganiu do brzegu 
sieci, poprzednio daleko w morze zapuszczo- 
nych. Wielka radość, kiedy połów się uda, bo 
od połowu łososi zależy zamożność lub ubós- 
two rybaków. Zimą co robią rybacy? pytacie 
się może. Oto niewiasty i dzieci sieci wiążą, a 
mężczyźni się zatrudniają połowem na psy 
morskie lub świnie morskie lub łowieniem w 
sieci kaczek morskich. Z tłuszczu pierwszych 
tran wytapiają: ich wątroba jest delikalesą, a 
kaczki dobrze podobno smakować mają. naj- 
ciekawszy jest porządek, jakim się rybacy 
wyspy podzielili dla połowu. Wszyscy mie- 
szkańcy bowiem pojedynczych wiosek podzie- 
lili się na pewną liczbę tz. matszoperyi czyli 
związków rybackich, z których każdy ma pe- 
wne miejsce w morzu do połowu łososi i wę- 
gorzy. Śledzie i stornie wolno łoWić, gdzie się 
komu podoba. Na czele matszoperyi stoi tz. 
szyper, a około niego inni rybacy (maszopi) 
na cały rok się zgi*omadzają (maszopują się), 
nietylko mężczyźni, ale i kobiety i dzieci. Przy 
podziale zaś ryb czyli zarobku taki jest porzą- 
dek, że każy mężczyzna żonaty dostaje jedne 
ciJą część, wdowa po dawniejszym maszopie 
połowę tego, kobiety i dorosłe dzieci czwartą 
część tego co żonaty maszop. Każdoczesny 
proboszcz odbiera także czwartą część, organi- 
sta i małe dzieci nicdorosłe ósmą część. Roz- 
kład ten wszystkich rybaków na pewne zwią- 
zki sprawia, iż wszyscy zarówno przy poło- 
wach zarabiają i że wszyscy równo są albo za- 
możni albo ubodzy. Wyrabia się w tem nawet 
pewien porządek społeczny, którym nietylko 
wewnątrz są połączeni, ale występują nawet 
przed zwierzchnością świecką. Mowa półwy- 
spiarzy jest stara kaszubska, która w tom zdaje 
się być dźwięczniej szą od wyrobionej teraz 
polskiej, że przycisk nie jak my zwykle na 
przedostatnią, ale i na 3-cią, 4-tą i ostatnią 
zgłoskę kładzie. Mają też wyrazy gdzieindziej 
mniej albo wcale nie znane, jak np. perzynko 
= cokolwiek, bokadość = wiele, wszeternasto 
= wszystko, babnica = kruchta, noga wica = 
pończocha, stateczk = sadek piwa. Osobliwie 
wyrażenia rybackie i żeglarskie, nie wiedzieć 
zkąd wzięte, używane teraz jeszcze przez 
niemców w Helu. I tak kotwica zowie się u 
nich draga, wiosła remy, cisza merska glada, 
statek otwarty, na którym jadą, brat, sieci na 
śledzie mańce, sieci na stornie cezy, głębia 



morska szur, latarnia morska szur; ląd scały 
zowią krajem. Niektóre wyrazy z niemieckie- 
go wzięte, np. zamiast łowić mówią fiszo- 
wać. Zato płynąć po morzu nazywają biegać. 
Jeżeli który z rybaków sadzi się na mowę 
polską, mówią o nim, że polaszy. Jak lud tu 
pracowity, tak i pobożny. Świąt jest wiele na 
wyspie, jak np. św. Rocha, św. Anny, Ofiaro- 
wania M. B., Św. Walentego, św. Barbary, 
Św. Michała, św. Jana Chrzciciela i inne, któ- 
re w sam dzień obchodzą, choć gdzieindziej 
oddawna już zaniechane. Oprócz tego każda 
wieś ma jeszcze swoje osobne: św. Patrona 
szczególnego, jak np. Jastarnia pucka św. Jó- 
zefa, Kusfeld Św. Antoniego, Jastarnia gdań- 
ska (Bór) Św. Rozalią, które także uroczyście 
obchodzą. Uderzająca ich prostota i pobożność 
w kościele. Przedewszystkiem celują swym 
śpiewem. Jak czyste fale wód morskich bez 
przestanku się unoszą i spuszczają, bez przer- 
wy dążąc do brzegu, tak też śpiew ten z sil- 
nych wydobyty piersi czasem trzema, cztere- 
ma i więcej głosami przy najakuratniejszem 
crescendo i descrescendo bez pauzy dąży sil- 
nym rytmem, nie taktem, do chwskły Boskiej 
i do zbudowania siebie i bliźniego. Zaiste, ni- 
gdzie jeszcze tak dobrego śpiewu ludowego 
nie słyszałem, jak u rybaków w Jastarni. Naj- 
serdeczniej się modlą śpiewając, a melodya 
jest tak piękna, że każdego zachwyca. Często 
przed nabożeństwem jeszcze szedłem do koś- 
cioła, aby tylko temu śpiewowi się przysłu- 
chać i rozkoszować w tem morzu głosów i me-" 
lodyj. Spytać się rybaków, kto ich śpiewać 
nauczył, sami nie wiedzą. Ich pradziadowie 
od wieków już tak śpiewali. A zapewne i po 
nich wnuki i prawnuki śpiewać tak będą, bo 
tu już małe dzieci od trzech do czterech lat 
nietylko różaniec, ale i inne pieśni śpiewać po- 
trafią. Nauczyły się tego podczas wieczorów 
zimowych przy wiązaniu sieci, a największą 
ich uciechą jest siedzieć przed kościołem i nu- 
cić za tymi co w kościele śpiewają. W para- 
fiach sąsiednich „kraju'* już nie znają śpiewu 
rybackiego. Zato innych piosnek światowych, 
irętówek, zgoła żadnych nie znają. Sakramen- 
ta małżeństwa nikt tu nie przyjmie, tylko na 
mszy Św. Także i pogrzeby ze mszą się od- 
prawiają. Przy pogrzebach jest zwyczaj, że na 
grobie zaraz krzyż stawią z napisem, który 
już w domu poprzednio zrobili i przed trumną 
niosą. Małżeństwa (zwykle w obrębie poje- 
dynczych wiosek dla pewnego antagonizmu) 
iście po chrześciańsku zawieraią: którzy się 
sobie upodobali, biorą się z wiedzą rodziców. 
Wesele odbywa się u tej strony, gdzie wię- 
kszy dobytek albo wygoda, i woale niepotrze- 
ba, iżby w domu narzeczonej się odprawiało. 
Chłopaków tylko dziewczęta częstują na w^ 
sela. Nowożeńcy sami o sobie radzić powinni. 



54 



Hel 



Hel. 



Niema tu zwyczaju, aby rodzice chudobę two- 
ją dzieciom oddawali, chyba późno i przy 
śmierci. Nawet dom mieszkalny sam sobie wy- 
stawić muszą, którzy się do małżeństwa zabiorą. 
Poprzednio też każdy chłopak zarobił sobie 
nieco grosza, przebywszy, jako jest ogólny 
zwyczaj, kilka lat w służbie na okręcie. Czy- 
tać i pisać każdy rybak potrafi, dzięki szko- 
łom, które w każdej wiosce się utrzymują. 
Gazety pilnie czytują, osobliwie Pielgrzyma z 
Peplina i Przyjaciela ludu z Chełmna, obecnie 
z Poznania. W ogóle lud to ciekawy, jak i na- 
si bracia górale. Kiedy kto cudzy zjawi się w 
ich wiosce, zaraz na ulicę dzieci i dorośli wy- 
chodzą i o wszystko pytają. Pod względem 
gminnego urządzenia, tworzą rybacy jak naj- 
zupełniejszą rzeczpospolitą. Cokolwiek gminy 
dotyczy, gminną też naradą obmyślane i roz- 
strzygnięte być powinno. W takim razie soł- 
tys nakazuje zebranie. Wysłany chłopiec cho- 
dzi od domu do domu, wołając głośno „do gro- 
mady", A gdy się wszyscy zbiorą, obradują. 
Staropolskim zwyczajem jednozgodność roz- 
strzyga i nieraz zdarzy się, że bez skutku roz- 
chodzą się, bo niebyło zgody. Panuje także od- 
dawna wspólność majątku na wyspie. Wspól- 
ny pasterz wygania bydło na paśnik, także i 
łąki są wspólne. Siano w kopki grabią i tak 
się dzielą dla jak największej sprawiedliwości. 
Jednego z pomiędzy siebie obiorą, oczy mu za- 
wiążą i w środek ustawią, że nie widzi; a inni 
tymczasem obchodzą z kolei do kopek i pytają 
komu ta a ta się należy. Na co on rybaka ja- 
kiego nazwie, aż wszystkie podzielą. W koń- 
cu dodać należy, że i rząd pruski po ojcowsku 
obchodzi się ^ rybakami. W wewnętrzne ich 
stosunki i starodawne urządzenia nie miesza 
się, żadnej policyi ani żandarma tam niema. 
W obliczaniu podatków umiarkowany, sól po- 
tizebną do ryb zasalania po tańszej cenie spu- 
szcza. Szkoły, jako się wspomniało, dla ka- 
żdej wioski założył rząd. Także i parafią kato- 
licką w Jastarni on głównie uposażył. Poczty 
piesze codziennie tam i napowrót po ca^ 
łym półwyspie przebiegają. Nawet stacya 
telegr. w ostatnim czasie została założona w 
Jastarni. Dla wygody żeglujących zbudowane 
są i utrzymywane na półwyspie dwie latarnie 
morskie, w Jastarni gdańskiej i w Helu. Z 
dawnych jeszcze polskich czasów wspomnieć 
należy, że za królów Władysława i Kazimie- 
rza założono na półwyspie dwa forty, Włady- 
sławowo i Kazimierowo nazwane, dla lepszej 
obrony floty polskiej, którą tu w Puckiej za- 
toce ustanowić zamierzono. Obecnie nie ma po 
tych fortach ani pamięci, gdzieby się znajdo- 
yrałjf ani znaku jakiego. Zapewne nie zosta- 
ły one jeszcze na dobre wykończone, kiedy je 
Szwedzi albo inny jaki nieprzyjaciel zniszczył. 
O Szwedach przynajmniej wiadomo, że wiele 



temu półwyspowi dokuczali. Na mapie szta- 
bowej podane są 2 wyniosłe pagórki nad brze- 
giem otwartego morza z przeciwnej strony 
miasta Helu położone, na jednym stoi napis 
,8chweden B.", na drugim „Eussen B.", ale o 
ich znaczeniu nic nie wiadomo. Ki. F. 

Helaild (niem.), ob. Borowa góra. 

Helbersdorf, (niem.), ob. Ooczo. 

Helbingsau (niem.), HdUgowce. 

HelbinóWy mylnie Gielbinawa, wś, powiat 
bałcki, par. Krzywe jezioro, gmina Wielki 
Bobryk, 1550 mk., w tej liczbie 771 żydów. 
Ziemi włość. 1412 dzies., 52 dm. i 314 kolo- 
nistów żydów. Bucholc posiada tu 299 dzies. 

Helcnianowce, węg. Hdczmanócz, niem. 
Hansdorf, wś, w hrab. spiskiem, w dystr. 
gielnickim, w dolinie rzeki Gielnicy, śród pię- 
knych Rudaw spiskich, od Gielnicy na połd.- 
zach. w odl. 7 kil., a od Mniszka 5 kil. na 
płn.-wsch. Wieś ta, należąca do górniczego 
okręgu, powstała w r. 1-326: Założył ją nieja- 
ki Kunchman, sołtys ze Sławkowa w hr. sza- 
ryskiem i nadał jej nazwę Kunchdorf. Pod tą 
też nazwą t. j. Kunchfaly^ podaje ją Fejer w 
swoim Cod. dipl. hung. civ. et eccL w tomie 
VIII, cz. 3, str, 140; również Wagner, Anal. 
Scep. I, 449. Parafia ruska. W r. 1876 było 
w H. 32 kopalń, które z 17 gór dostarczyły 
25425 kil. rudy miedzianej, a z 4 gór 3127 
kil. miedzi i srebra. Br. G. 

Ilelenarowice, ob. Hecznarowice. 

IIeldervorwerk (niem.), ob. Smarehów^ po- 
wiat namysłowski. 

Helebartyn, góra w obr. gm. Suchodoła. W 
po w. dolińskim, od wsi na południowy-zachód 
w Beskidzie lesistym; od grzbietu lesistego, 
Łipowicą zwanego, ku płn.-wsch. odrywa się 
odnoga ze szczytem H. Taż odnoga rozdwaja 
się tutaj na ramię wschodnie, ze szczytem 
Czarną Horą (866 m.), i zachodnie ze szczytem 
Czarnym Wierchem (892 m.). Z pod stóp wy- 
pływa kilka potoków górskich, przerzynają- 
cych obszar wsi Suchodołu a wpadających do 
Czeczwy (ob.). Wzniesienie H. 1035 m. 

Helena, wieś, powiat wieluński, należy do 
dóbr Kuźnica Grabowska, ma 61 osad, 1155 
mr. gruntu nadanego włościanom. 

Helena, jaskinia, ob. Czortowiec. 

Helena, na Orawie, ob. lUma, 

Helena SW., niem. Su Helena, fol w., po w. 
bukowski, należy do domin.: Brody; 1 dom, 
24 mk. 

Helenapol, ob. Chtcalęcinek. 

Helenenhof (niem.) 1.) folw. do wsi ryccr. 
W. Czapielsk, pow. kartuski, par. Prago wo, 
szkoła Czapielsk, poczta Stęgwałd, odległość 
od Kartuz 2 i pół mili. 2.) H., folw., powiat 
świętosiekierski, st. p. Braniewo. 3.) II., ob. 
Orabionna, 



Hel 



Hel. 



55 



Helenenhof (niem,), ob. Lenschnu, powiat 
iLOzielski. 

Heleiientbal (niem,), dobra i koL założona 
w r. 1861, pow. lubliniecki, par. Woźniki, ma- 
ją 2356 mr. rozl. Do r. 1835 był to las, który 
leżał w król. Folskiem i przy prostowaniu 
granicy dostał się Prusom. F, S. 

Ilelenien, fol w., powiat między eh odzki, 2 
dm., 40 mk.; należy do dom. Łubikowa (Łie- 
buch). 

Heleniewo, folw., pow. ciechanowski, gm. 
Zalesie, paraf. Krasne, należy do dóbr hr. L. 
Krasińskiego Augustów, liczy 20 mk., 2 bu- 
dynki mieszkalne. 

Helenin, ws, pow. włodawski, gm. Wola 
Wereszczyóska, par. Wereszczyn. 

Ileleniii, wś, pow. kowelski, gm. Borowno, 
o 55 w. od Kowla, ma 78 dm., 428 mk., 1527 
dzies. ziemi włość. Folw. H. wchodzi w skład 
dóbr Borowno Drzewieckich Gleba nieuro- 
dzajna: piasek, sap, ił, torf. A. Br, 

Heleniszczów, ob. Holeniszczów. 

Helenka 1.) folw., pow. sochaczewski, gm. 
Chodaków, par. Sochaczew. Utworzony na te- 
rytorynm dóbr Żuków. 2.) H., ws, pow. sie- 
dlecki, gm. Stara wieś, par. Mordy. 

Helenka, przys. Radenic. 

Helenko w, wieś, powiat brzeżański, liczy 
603 mk., między tymi 302 męż., 301 kob., 
299 rzym kat. należących do parafii w Kozo- 
wie, 285 gr. kat. również do parafii w Kozo- 
wie należących. Osada ta założona została w 
bieżącem stuleciu przez Muszyńskich, ówczes- 
nych właścicieli Kozowy, na kozowskich grun- 
tach; głównym zastępem oyli mazury, soiągnię- 
to jednakże i rusinów z pobliskich miejscowoś- 
ci rozległych wówczas dóbr kozowskich; prze- 
strzeni ma 1397 mr. roli ornej, 61 sianożęci, 
70 ogrodów, 17 pastwisk, 23 dróg, 2 morgi 
stawu. Tamże jest szkoła filialna do Kozowy 
3-kla80wa o jednym nauczycielu, do której u- 
częszcza 30 dzieci. Własność Józefa Miliń- 
skiego. 

Helenitowo 1.) ws i rum., pow. rypiński, 
gm. Chrostkowo, par. Ruże; odl. 18 w. od Ry- 
pina, liczy 2 dm., 28 mk., 5 mr. rozl. 2.) II., 



na, Popówki i Strzeniówki, rezydencyi H., o- 
sady wieczysto-czynszowej Helenówek, osady 
leśnej Chojak, tudzież wsi; Parzniew, Strze- 
niówka, Nowa wieś, Gąsin, Kanie i Granice 
Własność to była hr. Potockich. Rozległość 
wynosiła gruntów dworskich mr. 2808; w re- 
zydencyi Helenów pałac piętrowy murowany, 
ogród, park obszerny i staw; bud. dworskie 
ubezpieczone na rs. 41816, gorzelnia i browar. 
Wieś Parzniew osad 7, z gruntem mr. 24; 
wś Strzeniówka osad 16, z gruntem mr. 430; 
wś Nowa wieś osad 22, z gruntem mr. 530; 
wś Gąsin osad 12, z gruntem mr. 62; wś Ka- 
nie osad, 20 z gruntem mr. 582; wś Granice 
osad 11, z gruntem mr. 240. Gmina H. należy 
do sądu gm. okr. II w Grodzisku, st. p. w 
Pruszkowie, liczy 15298 mr. obszaru i 4152 
mk. Lasów w gminie jest 1036 mr. Należą 
tu Brwinów folw. i wś, Biskupice folw. i wś, 
Wilhelmów folw., Helenów folw. i kol., Hele- 
nówek kol., Gąsin folw. i wś. Granica wieś, 
Grudo w folw. i wś, Domaniew folw. i wieś, 
Kanie wś. Krosna kol. i wś, Kotajec wś, Ko- 
towice folw. i wś, Komorów folw., Moszna fol. 
i wś, Marynin kol,, Milencin folw., Nowa wieś 
wś, Otrembusy folw. i wś, Parzniew folw. i 
wś, Popówka folw. i wś, Strzeniówka folw. i 
wś, Sokołów wś, Suchylas kol., Falencin wś 
i kol., Chojak osada, Czubin folw. i wieś. 2.) 
H., wś, pow. radzymiński, gm. Radzymin, 
par. Kobyłka. Por. Czarna. 3.) U., wś, pow. 
gostyński, gra. Szczawin Kościelny, parafia 
Gombin. Helenów I liczy dm. 19, rak. 158, 
ziemi żytniej mr. 242. H. II, wś, liczy dm. 
9, mk. 78, posiadają ziemi żytniej mr. 240. 
4.) II., kol., nad rz. Wartą, pow. koniński, 
gm. Brzeźno, par. Krzymów; odl. 15 w. od 
Konina. Liczy 251 mr. obszaru, 159 mk., po- 
łożenie nizkie. Folw. H. należy do dóbr Krzy- 
mów. 5.) H., wś, pow, koniński, gm. Sławo- 
szewek, par. Kleczew; odl. od Konina 17 i pół 
w., od Ślesina 4 i pół w., ma 101 mr. obszaru 
i 27 mk. Por. Gosławice. 6.) II., folw. dóbr 
Piegonisko, pow. kaliski, gm. i par. Iwanowi- 
ce. 7.) II.. folw., pow. łęczycki, g-mina Le- 
śmierz, par. Modlna, o 6 w. od Piątku, ma 



folw. dóbr Poniemoń, pow. władysławowski, '93 mr. rozl., oddzielony od dóbr Jasionna. 8.) 



gm. Swiatoszyn, par. Poniemoń. Ma 1 dom, 
2o mk. 

Ileleuopol 1.) folw., powiat kościański, 1 
dom, 21 mk., należy do dom. Borowa. 2.) II., 
lub HeUmopole^ folw., pow. kościański, 2 dm., 
29 mk.; należy do dom. Wilkowa polskiego 
(Wilke polnisch). 3.) H., niem. Jleknpol^ leś- 
nictwo, pow. krotoszyński, 1 dom, 12 mk., na- 
leży do dom. Raszkowa. M, St, 

Helenów 1.) pow. błoński, gm. Helenów, 
par. Nadarzyn, na płd.-wschód od PrutJ^.kowa 
o 3 w. W 1827 r. było tu 5 dm., 72 n:^ Do- 



li., kol., pow. turecki, gm. W^ichertów, par. 
Psary. 9.) II., wś, pow. piotrkowski, gmina 
Wadlew, par. Dłutów. Należała do dóbr Gra- 
bica w par. Krzepczów. 10.) II., wś, powiat 
rawski, gm. i par. Budziszewice, o 26 w. od 
Rawy, o 2 i pół od Budziszewic, 44 mk., 109 
mr. rozl., szkoła gminna l-klasowa. 11.) II., 
kol. i wś włość, pow. radomski, gm. i par. 
Kowala Stępocina. Liczy 8 dm., 92 mk. i 217 
mr. ziemi włość. Por. Dąbrówka zahłotnia, 12.) 
II., wś, pow. kozienicki, gm. Grabów nad Wi- 
słą, par. Zwoleń. Liczy 9 dm., 43 mk., 98 mr. 



bi a IL składały się z folw.: Parzniewa, Gasi- 1 obszaru. Należała do dóbr Grabów. 13.) II., 



i 



56 



Hel. 



Hel 



WB włość, pow. kozienicki, gm. Bobrowniki, 
par. Głowaczów. Liczy 14 dm., 126 mk. i 
298 mr. obszaru. 14.) H., ws, pow. kozienicki, 
gm. Tczów, par. Zwoleń. Liczy 13 dm., 65 
mk. i 254 mr. obszaru. 15.) II., ws włosc, pow. 
kozień., gm. Oblassy Janowiec. Liczy 19 dm., 
145 mk.; 352 m. ziemi włość. 16.) II., wś, pow. 
lubelski, gm. Jastków, par. Garbów. Nie za- 
mieszczony w spisie urzęd. (Pam. Kniżka gub. 
lubelskiej z 1872 r.). 17.) II., folw., pow. ja- 
nowski, gm. Brzozówka, par. Blinów. l8.) II., 
folw. siedlecki, gm. Wiszniów, par. Zbuczyn. 
Ma 2 dm., 2 mk. i 289 mr. obszaru. 19.) II., 
ws, pow. siedlecki, gm. i par. Wodynie. Li- 
czy 11 dm., 48 mk. i 54 mr. ziemi. 20.) II , 
ws, pow. węgrowski, gm. Ossówno, parafia 
Wierzbno. Ma 4 dm., 27 mk. i 72 mr. obszaru. 
21.) II. stary i H. nowy, ws, pow. gar wo- 
liński, gm. ISobolew, par. Łaskarzew. Liczy 
14 dm., 131 mk. i 195 mr. obszaru. 22.) II., 
folw. należący do dóbr Rusków (ob.), powiat 
konstantynowski. 23.) II., folw. dóbr Gostko- 
wa, pow. ostrowski. 24.) II.-Gadomie, osada, 
pow. przasnyski, gm. Karwacz, par. Bogate, 
odl. oliw. od Przasnysza, posiada browar, 
liczy 4 dm., 23 mk., 173 mr. gruntu. 25.) II.- 
nowy, ws, pow. przasnyski, gm. Karwacz, 
par. Bogate, odl. o 10 w. od Przasnysza, liczy 
17 dm., 231 mk., 377 mr. gruntu. 26.) II.- 
stary, wś włość., pow. przasnyski, gm. Kar- 
wacz, par. Bogate, odl. o 8 w. od Przasnysza, 
liczy 19 dra., 245 mk., 443 mr. gruntu. 27.) 
ll.-Wacławizna, os., pow. przasnyski, gmina 
Karwacz, par. Bogate, odl. o 10 w. od Przas- 
nysza, liczy 2 dm., 13 mk., 72 mr. gruntu. 
28.) Il.-Wedmanowo, os., pow. przasnyski, 
gm. Karwacz, par. Bogate, odl. o II w. od 
Przasnysza, liczy 1 dom, 6 mk., 129 morgów 
gruntu. 29.) Il.-Zalesie, osada, pow. przas- 
nyski, gm. Karwacz, par. Bogate, odl. o 10 w. 
od Przasnysza, liczy 1 dom, 6 mk., 129 mr. 
gruntu. Br, Ch. 

Ilelenów, ob. GumMe. 

Ileleiiów 1.) dobra, pow. wilejski, niegdyś 
własność ks. Ogińskich, attynencya Mołode- 
czna, później z eksdywizyi zasądzona Krysz- 
tofowi i Tekli z Łopacińskich Mackiewiczom, 
którzy ją sprzedali Frdynandowi Wasilew- 
skiemu. 2.) H., dobra, pow. wilejski, włas- 
ność Juszkiewiczowej. 3.) H., folw., powiat 
wiłkomiorski, par. szacka, Andrzeja Gintow- 
ta; włók 9. 4.) 1I„ zaśc, pow. kowieński, 
okr. adm. Janów, par. Wędziagoła, o 14 w. 
od Janowa, ma 1 dom, 12 mk., należy do dóbr 
Dolna Kułwa Downarowiczów. 5.) H., wieś i 
folw., pow. rossieński, par, lalska. B. 1862 
folw. należał do Łopattów. 

Ilelenów, przys. Szklar, pow. rzeszowski. 

Ilelenów, ob. Grabów, pow. ostrzeszowski, 

Iletenó wek 1 .) wś i os. fabryczna, powiat 



błoński, gm. Heleno w, par. Nadarzyn. 2.) II., 
wś wlośc, pow. kozienicki, gm. Maryampol, 
par. Głowaczów. Liczy 8 dm., 63 mk. i 120 
mr. ziemi włość. 

Ilelenowiecka słobódka, pow. kamieniec- 
ki, par. Kamieniec, własność Kulczyckiego. 
R. 1868 miała 17 dm. 

Heleno wka 1.) pow. warszawski, gmina 
Pruszków, par. Pęcice. 2.) H., pow. będziń- 
ski, gm. i par. Żarki. Jestto przyległośó do 
dóbr Żarki. 

Ilelenówka, wieś, pow. wasylkowski, okr. 
adm. II, gmina motowidłowsko-ksawerowska 
fwołost), od stacyi kol. żel. Motowidłówki 
wiorst 6, od Kijowa wiorst 40, od Wasylkówa 
wiorst 15^ od szosy idącej z Kijowa do Żyto- 
mierza wiorst 40. H. graniczy na północ z 
dobrami Sołtanówka Józefa z Poradowa Kuli- 
kowskiego, na południe z dobrami Chwastów- 
skiemi dawniej biskupiemi, dziś rządowemi, 
na wschód z Białą Cerkwią hr. Władysława 
Branickiego, na zachód z Motowidłówką. Ro- 
zległość gruntów dworskich (czamoziem) or- 
nej ziemi 2000 mr. nowo polskich, lasu dębo- 
wego 300 m. n, p., ogrody, stawy, drogi, nie- 
użytki 70 m. n. p. Wysiewa rocznie: oziminy 
666 m. n. p. 200 p.; jarzyny 666 m, n. p. 200 
p., pod ugorem 6t)6 m. n. p. 200 p. Gruntów 
włościańskich 2000 m. n. p.; chat 200, męż- 
czyzn 500, kobiet 580, wszyscy są wyznania 
prawosławnego. Włościanie 'mają 300 krów 
dojnych, 2000 owiec, 609 koni roboczych. 
Parafia rzymsko-katolicka jest w Motowid- 
lówce, kościół i cerkiew zbudowane były na 
początku bieżącego stulecia przez Józefa z Po- 
radowa Kulikowskiego, marszałka wasylkow- 
skiego. Wieś H. dawniej stanowiła część dóbr 
motowidłowskich, które od kilkaset lat nale- 
żały do Kulikowskich i ich przodków po ką- 
dzieli. W pierwszej połowie XVIII wieku 
Józef z Poradowa Kulikowski podczaszy beł- 
zki wziął te dobra w posagu po żonie Teofili 
Ligęza Kurdwanowskiej herbu Półkozic. Kur- 
dwanowscy wzięli po Aksakach. H. założoną 
została w 1809 roku przez Józefa z Poradowa 
Kulikowskiego marszałka wasylkowskiego; 
nazwana od imienia pierwszej jego żony He- 
leny Cliojeckiej. Plan, według którego zbudo- 
waną zosiała wieś znajduje się dotąd w rękach 
właściciela; wieś, ma ulice szerokie, ogrody 
włościan obszerne, częścią fruktowe, częścią 
warzywne, od czasu założenia jej nie było tu 
ani pożarów aui epidemij żadnych; ludność 
zdrowa, pracowita, zamożna i bardzo dawniej 
do swych panów przywiązana i wierna. W 
głębokich jaracli graniczących z ogrodem ^wła- 
ściciela, w których przepływa strumień i dziś 
są stawy, miały być według tradycyi ludo- 
wych w przeszłym wieku, mieszkania i kry- 
jówki hajdamaków, będących postrachem oko- 



Hel. 



Hel 



57 



licmyoh wsi. Te tradycje tak się dotąd za- 
chowały a ludu, ie prawie kaida ohata ma 
żelazny Bztyl to jest pręt ostry na końcu, któ- 
rym wszyscy mężczyźni, kobiety i dzieci szu- 
kają ciągle skarbów, jakoby ukrytych przez 
hajdamaków. W roku 1880 za pomocą takiego 
Bztyla znaleziono ogromną płytę kamienną 
200 pudów ważącą, na której jest liczba 7. 
Kopano w różnych kierunkach, lecz nic nie 
znidezionOy zawrze jednak najpewniej ten ka- 
mień był przywieziony, bo nigdzie w okolicy 
się nie znajdują. Ka granicy gruntów hele- 
nowskich znajdują się mogiły Ferepiat i Pe- 
repiatycha; oprócz tego na gruntach tychże 
jest wielka mogiła nazwana dziś Rozkopana; w 
niej komisya archeologiczna kosztom członka 
swego cywilnego gubernatora kijowskiego Fun- 
dukleja, w obecności p. Iwaniszewa rektora 
kijowskiego uniwersytetu, p. Selina profesora 
tegoż uniwersytetu i innych, wykopała w r. 
184(5 wiele rzeczy mających wielką cenę ar- 
cheologiczną, znajdujących się obecnie w Kijo- 
wie. W tymże roku wydaną została książka o 
tych wykopaliskach. W 1879 roku znany au- 
tor i archeolog Edward z Foradowa Kulikow- 
ski w asystencyi Józefa z Poradowa Kulikow- 
skiego 1 Antoniego Orzeszki, rozkopał w lesie 
iiależącym do dóbr H. mogiłę i bardzo ciekawe 
przedmioty z epok przedhistorycznych tam zna- 
lazł; w 1880 r. została wydaną osobna ksią- 
żka. Ogród właściciela Helenówki 40 mr. n. 
p. zajmujący, oprócz pięknej pozycyi, gusto- 
wnego praktycznego urządzenia zasługuje na 
szczególną uwagę bujną roślinnością. Obecnym 
właścicielem jest Edmund z Poradowa Kuli- 
kowski, marszałek wasylkowski, jedyną zaś 
jego sukcesorką Eliza Tuszowska, mieszkają- 
ca we Włoszech koło Pizy w San Giulliano, 
znana pod pseudonimem Juliusza Mocirs z Po- 
radowa autorka. Erazm Bulikowski 

Heleno wka 1.) mała wioseczka, pcw. ka- 
mieniecki, par. Kamieniec, wraz ze Siobodką i 
Eloryanówką ma 274 mk., w tej liczbie 81 
jednodworców. Ziemi włość. 165 dzies., dwor- 
skiej ^50 dzies., dm. 40. Należała do Wilczo- 
polskich, dziś Kulczyckich. 2.) II., wś, pow. 
bracławski, gm. Obodno, par. Woronowica, 
nad rz« Kobylną, 83 domy, 350 dusz, do 600 
dzies. ziemi włosc. Wieś ta wraz z Michałow- 
ką do 1500 dzies. ziemi, skontiskow&na w r. 
1863 Krasickim, przedtem własność ISzcze- 
niowskich. 3.) H., wś, pow. jampolaki, 368 
mk., ziemi włość. 369, dworskiej 394 dzies., 
domów 70. Własność ks. Wittgenstejna. 4.) 
H., ob. Kodema. 5.) H., ob. Sutkowce, 

Helenówka, wś włośc.^ pow. oszmiaóski, 

3 okr. adm., od 0«izmiany o w. 73, od Dzie- 

wieniszek 42, dm. 15, mk. katol. 108, pra- 

wosł. 28. 

Helenówka, st. poczt, i st. dr. żel. konstan- 



tanty newskiej w gub. ekaterynosławskicj. 

Heleno wo 1.), kol., pow. gostyński, gmina 
Pacyna, par. Suserz. Liczy dm. 25, mk, 265. 
Założona w r. 1881 na gruntach do fol w. Słup 
należących, posiada gruntu mr. 519. w tern 90 
m. łąk, na 5-ciu morgach średniego gatunku 
jest pokład torfu na łokieć głęboki. Wiatrak. 
2.) II., folw., pow. ciechanowski, gm. Zalesie, 
par. Krasne, odl. o 25 w, od Ciechanowa, liczy 
3 dm., 38 mk., 511 mr. gruntu. 3 ) II., folw. 
i 03., pow. sejneński, gm. i par. Kopciowo. 
Folw. liczy 2 dm., 18 mk., odl. 22 w. od Sejn. 
4,) H., ob. Hdenów, 

Heleno wo 1.), folw. pry w., pow. wilejski, 
o 23 w. od m. Wilejki, 1 okr. adm., przy dro- 
dze pocztowej z Wilna do Mińska, 1 dom, 1 7 
mk. (1866). 2.) II., folw. szlach., pow. wi- 
leński, 1 okr. adm,, o 27 w. od Wilna, 1 dom, 
28 mk., z tego 24 katol., 4 żydów (1866). 3.) 
II., folw. pry w., pow. lidzki, 3 okr. adm., o 25 
w. od Szczuczyna, 27 mk. (1866). 4.) H., wś 
włość, pow. oszmiański, 3 okr. adm., od Osz- 
miany o w. 74, od Dziewieniszek w. 34, dom. 
11, mk. kat. 92, starcz. 10(1866). 5.) H., 
wieś, pow. oszmiański, 4 okr. adm., 42 w. od 
Oszmiany, 5 dm., 49 mk , z tego 35 prawosl., 
14 katol. (1866). 6.) II., folw. szlach., pow. 
oszmiaóski, 4 okr. adm., 32 w. od Oszmiany, 1 
dom, 35 mk., z tego 30 prawosł., 5 kat. (1866). 
7.) II., dobra, pow. dzisieński. Uiegdyś atty- 
nenoya dóbr Szarkowszczy zny , dziedzictwo Ja- 
na Nikodema Łopacińskiego, starosty łoździej- 
skiego, od żony jego Heleny z ks. Ogińskich 
miano przybrało. Ii. 1802 przeszło na wła- 
sność Rafała Ślizienia instygatora lit. i kawa- 
lera ord. pol., od którego dostało się synowi 
Stefanowi i Konstancyi z Wołłowiczów; syn 
tej pary Alfred Ślizień sprzedał H. księdzu Ja- 
nowi Szyrynowi, którego synowiec Aleksan- 
der dziś H. posiada. Kozi. dzies. 1242, dusz 
127. Okrąg wiejski H. w gm. Nowy-Pohost, 
liczy w swym obrębie wsie: Krawczenki, Ko- 
zaki, Ostrowlany, Buda, Komarowszczyzna, 
Karcze, Dworyszcze, Żerebce, Pasze, Bildziugi, 
8.) U., niewielki folw., pow. słucki, do r.l874 
wchodził w skład ordynacyi kleckiej książąt 
Radziwiłłów, odtąd w skutek układu rodziny 
wraz z innemi folwarkami dołączony do ordy- 
nacyi nieświeskiej. 9.) II., wieś, pow. piński, 
w 3 okr. polic, dawniej Sołtanów, potem Bąc- 
kiewiczów, Wiszniewskiego, obecnie radcy st. 
Kuklińskiego; mieszk. 86. 

Helenowo 1.), niem, EeUnmau^ folw., pow. 
poznański, 3 dm., 23 mk.. należy do dom. Łus- 
bowa. 2.) II. lub Ilelenów^ folw., pow. ostrze- 
szowski, 2 dm., 22 mk., należy do dom. Gra- 
bów (Grabów Vogtei). 3.) II., folw., pow. 
inowrocławski, 2 dm., 43 mk., należy do dom. 
Tuczna. M. St, 

Heleaowo, folw. wsi szlach. Zduny, wła- 



I 



68 



Hal. 



Hen. 



•noió majoratu obszernego w Sp^gawiku, bli- 
sko traktu bitego itarogrodzko-tczewskiego i 
Btącyi kolei źol. w Swaroiyuie, pow. staro* 
grodzki. Parafia Kokoszki, szkoła w Gieoho- 
lewach, poczta Swarożyn. Odległość od Btaro- 
grodu 1/^ mili. 

Ileleiiowskie^ sioło, pow. sławianoserbski 
gub. ekatoryuosławskiej, st. poczt, przy trak- 
cie bocznym, o 42 w. od staoyi Orzechowskiej, 
leżącej przy szosie z Bachmuta do Sławiano- 
serbska. 

Ileleiipol, dobra, pow. dzisieński, własność 
Biliewicza, o 16 w. od Dzisny, 3 okr. adm. B. 
1866 było 7 mk. 

Ileleiisko, niem. Holensko^ wieś, pow. wiel- 
kostrzelecki, par. Stubendorf, o 1.45 mil od W. 
Btrzelc, założona 1324 roku, ma 11 osad, 
110 mr, rozj. 

Heleny Św., folw., ob. Brody. 

łlelfenstein (niem.), ob. Lipnik. 

Heliasz, szczyt w halach liptowsko -oraw- 
skich, zajmujących zachodnią dzielnicę pasma 
Tatr, na granicy Liptowa i Orawy; wznosi się 
on w dzielnicy tych hal. Między przecznicą 
Łuczki — Osadka od zach., a przecznicą Sielui- 
ca — Zuberzec wzniósł się szczyt Heliasz. Ści- 
ślejsze ograniczenie jego tworzą doliny potoku 
MałacińskiegOy na najnowszych mapach (Z 
G. C. XXI) Sestrzec (Sesh^ć) zwanego, 
od zach. i dolina św. Anny od wschodu. 
Szczyt Heliasz wznosi się 1189 m. (pom. 
wojsk.). Od niego na połui*łie wybiega ramię 
poprzeczne, tworzące zbocza wymienionych do- 
lin, długie na 2200 m., kończące się na połud- 
niu daleko wyższym szczytem Faterową zwa- 
nym. Wysokość jego czyni 1209 m. Grzbiet 
ten pokrywają lasy. Br. O. 

Heliaszóurka, szczyt w Beskidzie niskim, 
na granicy Galicyi i Węgier, a na granicy 
gmin Piwnicznej (Galicya) i Litmanowej (Wę- 
gry^ Spiż); wznosi się do wysokości 1024 m. 
Z pod północnych jejgo stóp wytryska potok 
Ozercze, wpadający pod Piwniczną do Popradu 
a od południa potok Ruski, przepływający wś 
Granastów (ob ) i wpadający do Popradu. 

llelicha, przysiółek do Hermanowie w po- 
wiecie przemyskim, o 6 kil. na płn. zachód od 
Hermanowie, na lesistem wzgórzu. Karczma 
na płd. od przysiółka położona wznosi się 422 
m. npm. Wody płynące z płd. wsch. stoku te- 
go wzgórza zabiera potok Błonia, uchodzący w 
Nehrybce do Wiaru. Ob. Hermanowice. 

Ileliodorowo, wieś i gm., pow. chodzieski, 
68 dm., 481 mk., 392 ew., 84 kat., 5 żydów, 
156 analf. Poczta i gość. w Szamocinie o 4 
kil., st. kolei żel. Białośliwie (Weiasenhóhe) o 
8 kil. M, St, 

Ilellefeld (niem.) 1.), kolonia i gm., pow. 
krotoszyński; 2 miejsc: a) H. kol.; b) folw. 
^ichterhof, 54 dm., 330 mk., 306 ew., 24 kat,. 



64 analf. 2.) H.9 leśnictwo, ("zowią je też Ja^ 
anopole), 3036 mr. rozL, należy do księstwa 
krotoszyńskiego. 

Hellersrieiss (niem.), kol., pow. opolski, 
par. Proszków, ma 4 osady, 13 mr. rozl. i le* 
snictwo rządowe. 

Hcllewald (niem.), ob. Ilelwald. 

Hellwigahof (niem.), os., pow. elbląski, st. 
p. Elbląg. 

Ilelmany, niem. HeUmahMn, wś, pow. łecki, 
st. p. Prostki. 

Ilelinecike (węg.), ob. Chonieo, 

Heliiiet (niem.), dobra i paraila w gub. ry* 
skiej, pow. felliński. 

Heliiisdorf (niem.), ob. Hdmatorf. 

IlelmsKrOn (niem.), dawniej Warowen, ob. 
Karczewnik, folw., pow. chodzieski, należy do 
dom. Oleśnice górne (Oberlesnitz), 

Ilelnistorf (niem.), ob. Mechnacz., folw., po- 
wiat szubiński. 

Helowski, niem. Heloweske lub Uelowske^ 
folw., pow. międzyrzecki, 2 dm., 13 mk., nale- 
ży do olędrów Łubenhauland. 

Ilelsiiigrors, miasto główne W. X. Finlan- 
dzkiego, o 413 w. od Petersburga. Parafia 
katolicka H. dekanatu petersburskiego ma dusz 
2228, kaplicę w Sweaborgu. 

IIeiu8Z, przysiółek Kramarzówki. 

Helvigaii (niem.), ob. AWigowa, 

Hel wątli, niem. Ilellewald^ kol., pow. ole- 
siński, o milę od Gorzowa, ma 20 osad, 200 m. 
rozl., leży o 800 st. par. npm. 

Helj', wyraz madjarski, oznacza „miejsce**. 

Hełm, Chełm, Cheimo, Chełmno (ob.). 

Hełp, Chełp, Chełb, os., pow. konecki, gmina 
Gowarczów, par. Końskie. Zakłady żelazne, 1 
dom, 15 mk., 24 mr. ziemi. Należy do dóbr i 
fabi-yk żelaza hr. Wielhorskiego. 

Heiiipeishube (niem.), folw., pow. króle- 
wiecki, st. p. Wulfshofen. 

Ileiiisko lub Chemsko (Gollmiitz), wś, pow. 
międzychodzki, 57 dm., 549 mk., 40 ew., 509 
kat, 41 analf. 2.) H., domin., pow. między- 
chodzki, 1672 mr. rozl., 10 dom., 140 mk., 40 
ew., 100 kat., 23 analf. Poczta w Skwierzynie 
nad Wartą (Schwerin) o 3 kil., st. kolei żel. w 
Łandsbergu nad Wartą o 25 kil. M. Si. 

Henisiciyce, góra lesista w pow. stryj skim, 
na płd. granicy powiatu, na płd. od gminy Po- 
buk. Najwyższe jej szczyty 738, 814, 897 m. 
wysokie, znajdują się w części południowej, ku 
płn. opada ona do 597 i 490 m. Góra ta leży 
między Oporem od zach. a Tyszownicą od 
wsch. i wysyła do tej ostatniej przeważną 
częjsó wód swoich. Por. Czernin, Lu. Dz. 

Henckowce, węg. IJencko, wieś w hr. go- 
morskiem (Węg.), kościół filialny kat., parafia 
ewang., kopalnie żelaza, grunt nieurodzajny, 
węglarnie, 347 mk. 

Ilenbikowce, po węg. Ilerbi, wś w hr. sza- 



Hen 



Hen. 



59 



rytkiem (Węg.), kościół katol. filialny, żyena 
gleba, piękne łąki, pastwiska, lasy, 218 mk. 

Ileiidr}chowce, oh. Hennendorf, na SSzlą* 
fiku. 

Hendiiiiowo, ob. Leonpol. 

Ilenehnian (niem.), ob. Helcmanowce, 

Henąowice al. Hangowice, Janawof (Kęirz.^, 
niem. Hennigadorf, wś, pow. ohojnickt. Obszaru 
liczy mr. 3256, budyń. 71, dom. 33, katol. 
209, 6 w. 27. Parafia i poczta Chojnice, szkoła 
w miejscu. Odległość od Chojnic pół mili. R. 
1357 mistrz w. krzyżacki Winryk von Knip- 
rode nadał 48 włók we wsi Hennigsdorf na 
własność dziedziczną Hennigowi zwanemu dłu- 
gi (^od niego oczywiście za krzyżaków wioska 
ta otrzymała nową swą przezwę). Za to zobo- 
wiązany był Hennig służyć zbrojno na koniu 
podczas wojny i inne ciężary podejmować. Po- 
siadacze tutejsi ufundowali kościół we wsi, ja- 
ko czytamy: „We wsi H. był kościół mały, 
patronatu prywatnego, przyłączony jako filial- 
ny do kościoła w Chojnicach, Wizytacya Tre- 
bnica z r. 1653 pisze o nim, że był z drzewa 
stawiany, w małej wieży znajdowały się 2 
dzwony. Wewnątrz był jeden ołtarz. Uposaże- 
nia żadnego nie miał po reformacyi luterskiej, 
tylko Jan Dorengowski, gorliwy proboszcz 
chojnicki, dziedzic tej wioski, zapisał mu oko- 
ło r. 1618 ze wsi Jeziórki rocznego dochodu 6 
^ł. Dawniej proboszcz z Chojnic kilka razy w 
roku odwiedzał Hengowice. Później kościółek 
bardzo spustoszał. R. 1 695 posiadają wieś U. 
00. jezuici z Chojnic, którzy tę wioskę nabyli 
od Dorengowskich. Czy o kościółku mieli ja- 
kie staranie, wątpić należy, gdyż akta ówcze- 
sne nic o nim nie donoszą." Ob ks. Fankidej- 
ski ^Utracone kościoły i kaplice w dyecezyi 
chełmińskiej," 329. 

Ilenigh (węg.), ob. Hanigowce. 

Ilenkendort (niem.^, wś, pow. wałecki, 
ob. Hanki» 

Henneberg (niem.)^ dobra ryc, pow. świę- 
tosiekierski, st. p. Łindenau pod Braniewem. 

HenneberK (niem.), kol., pow. raciborski, 
par. Solatyce, założona 1788 r., ma 26 osad, 
141 mr. rozl. 

łlenner8dorr (niem.) 1.) w r. 1373 Hein-^ 
rtchsdorf, wś i dobra, pow. grotkowski, o 2 
mile na płd. wschód od Grotkowa, przy szosie 
nissańsko-niemodlińskiej. Dobra ryc. H., od 
1290 do 1811 dziedzictwo kapituły wrocław- 
skiej, mają 691 mr. rozl Sołtystwo H. ma 645 
mr. rozl. Wieś ma 147 osad, 2295 mr. rozl., 
kościół po pożarze 1822 wzniesiony parafialny 
i za Wsią kościółek, dawniej pustelnia. Por. 
Pełencitz, 2.) ob. Osoblacha i Jędrychów. 3.) 
II., pow. oławski, ob. Osiek. 4.) łl., pow. na- 
my^owski, ob. Woskowice górne. 

Hennerwitz (niem,), ob. Indrzychomce^ pow. 
głnpczycki. 



llennig-IlAns, inaczej Do$tzUn^ wś, pow. 
kłajpedzki, st. p. Karlsbarg. 

IleuDig^dorf (niem.), wś, pow. chojnicki, 
ob. Hengowice. 

Ilenrieltendorf (niem.), kol., pow. rybnic- 
ki, ob. Wygoda, 

Ileiirietteuhof (niem), 1.) cegielnia, pow. 
międzychodzki, 1 dom, 7 mk., należy do dom 
Zatom Nowy (Neu Zattum). 2.) II., folw., 
pow. mogilnicki, 1 dom, 21 mk., należy do 
dom. ,Broniewice'\ M. St 

Heiirieiitteiihof (niem.), folw. do Łęgnowa, 
pow. suski, poczta Kisielice (Freistadt). 

HenrietteiihOtte (niem.) 1.) huta cynkowa, 
założona 1820 r. w lesie katowickim. 2.) II., 
fryszerka, pow. rybnicki, należy do dominium 
Czuohów. 

Ilenriettenthal (niem.), folw., pow. cho- 
dziewki, ob. Dziewolina, 

Heiiriettentbal (niem.) 1.) os. pod Parcho- 
wem, pow. kartuski, parafia i szkoła tamże, 
poczta Wygoda; odległość od Kartuz 6 ^^ mili. 
2.) Hm szlach. leśn. do dóbr rycer. Krum- 
mensee, bud. 4, dusz 3, parafia Heinrichswal- 
de, poczta Peterswalde, pow. człuchowski. 

Ilenryczyn, wieś, pow. garwoliński, gm. 
Górzno, par. Garwolin. Liczy 5 dm., 20 mk. 
i 30 mr. obszaru. Kależała do dóbr Górki. 
Por. t II, str. 715. 

Henryków 1.) os., pow. warszawski, gm. 
Mokotów, par. Warszawa. 2.) II., folw., pow. 
grójecki, gm. Komorniki, par. Tarczyn, od 
Tarczyna w. 4. Rozl. wynosi mr. 455, grunta 
orne i ogrody mr. 394, łąk mr. 51, nieużytki 
i place mr. 10. Bud. mur. 2, drewn. 4, płodo- 
zmian 11-polowy, rzeka Jeziorka przepływa. 
Folw. ten w roku 1874 oddzielony od dóbr 
Szczaki. 3.) II., wś, pow. rawski, gm. i par. 
Lubochnia. 4.) H., wś, pow. brzeziński, gm. 
Mroga dolna, par. Kołacinek. W 1827 r. było 
tu 8 dm. i 60 mk. 5.) II., kol., pow. łódzki, 
gm. Nowosolna, par. Łódź. 6.) II., kol., pow. 
sieradzki, gm. i par. Zadzim. 7.) II., wś, pow. 
łęczycki, gm. Rogoźno, par. Gieczno. W 1 827 
r. było tu 8 dm. i 66 mk. 8.) II., wś włość, 
pow. kozienicki, gm. Maryampol, par. Głowa- 
czów. Liczy 5 dm., 42 mk. i 105 mr. ziemi 
włość. 9.) II., młyn, pow. opoczyński; gmina 
i par. Studzianna. Ma 1 dom, 5 mk. i 4 mr. 
Należy do dóbr Ceteń. 10) II., os., pow. opa- 
towski, gm. Częstocice, par. Szewna. 11.) II., 
wś, pow. jędrzejowski, gm. Małogoszcz, par. 
Kozłów. 12.) II., albo Niwka (ob.) u zbiegu 
Przemszy białej z czarną. 

Henryków 1.) niem. Heinrichafeld, wś i gm., 
pow. krotoszyński, 2 miejsc: 1) II.; 2) Brzoza, 
kolonia; 24 dm., 156 mk„ 58 ew., 98 kat., 37 
analf. Poczta i kol. żel. w Krotoszynie o 10 
kil. 2.) II,, niem. Ileinrichsho/, folw., powiat 



60 



Han. 



Her. 



wschowski, 2 dm., 64 mk., należy do domin. 
I, Antonin'^ (Antonshof). M. iśt. 

Henryków, Henrykówha^ ob. Szarogród. 

Henryków, niem. Heinriclum, wś w po w. 
ziębickim na Szląska, sławna z opactwa cys- 
tersów, które tu było od r. 1227 do 1810, odkąd 
Btała się z licznemi dobrami dziedzictwem kró- 
la niderlandzkiego. Kościół, dziś parafialny i 
klasztor, 1681 — 1702 zbudowane, dobrze do- 
tąd przechowane. Było tu i gimnazyum 6-kla- 
Bowe przy klasztorze. Dziś jest tu wzorowe 
gospodarstwo łąkowe i st. dr. żel. z Wrocła- 
wia do Kamenz, o 51 kil. od Wrocławia. 

llenrykówka, wś, pow. hrubieszowski, 
gm. i par. Grabowiec. 

llenrykówka, wieś, pow. zwiahelski, gm. 
kurneńska, dusz 95, ziemi włość. 1348 dzies. 
Należała niegdyś do dóbr sokołowskich hr. 
Ilińskich, obecnie generała Petersa. L, E, 

llenrykowo, zaśo., pow. świociański, 2 
okr. adm., o 22 i pół w. od Swięcian, 2 domy, 
12 mk. katol. (1866). 

Ilenrykowo 1.) wś, pow. średzki, 8 dm., 
68 mk., wszyscy kat., 13 analf. Poczta, stać. 
kol. żel. w Środzie, 2.) H., ob. Henryków. 

Ilenrykpole, folw. w pow. borysowskim, 
dziedzictwo Oświęcimskich, ma obszaru około 
2200 mr. 

Ilenryówka, folw. w pow. gródeckim, na 
płd. od Dolinian. Lu, Dz, 

Ilenrysin 1.) wś włość, pow. płoński, gm. 
Załuski, par. Kroczewo, odl. o 22 w. od Płoń- 
ska, liczy 12 dm., 91 mk., 211 mr. gruntu. 
Założona na gruntach dworskich dóbr Trąbki. 
2.) II., wś, pow. pułtuski, gm. Zegrze, par. 
Zatory. 3.) II., folw. dóbr Kosaów lacki, pow. 
sokołowski, gm. i par. Kossów, Ma 1 dom i 
223 mr. obszaru. 4.) II , fulw., pow. chełmski, 
gm. Staw, par. Chełm. Utworzony na grun- 
tach wsi Nowosiółki po 1826 r. 

Ilenryszów, wś, pow. błoński, gm. Żyrar- 
dów, par. Wiskitki. W 1827 r. było tu 30 
dm., 209 mk., obecnie liczy 376 mk. 

Ileuschau (niem.), ob. Jlanuszowce. 

Ilensel^ (niem.), folw., pow., holądzki, st. 
p. Schlodion. 

Ilenselshoefen (niem.), folw,, pow. króle- 
wiecki, st. p. Wulfshoefan. 

Ilenseishof (niem.), dwoje dóbr w gub. 
inflanckiej, pow. ryski i weimarski, wzorowe 
gospodarstwo już 1833 r. 

Ifenskehnien (niem.), inaczej Duazen^ wś, 
pow. piłkalski, st. p. Malwiszki. 

Henskischen (niem.), wś, pow. piłkalski, 
st. p. Kussen. 

Her..., ob. Herr,,. 

Ileraltice, ob. Beneszów. 

Ilerasimowo, wieś, gub. witebska, przy 
trakcie z Kewla do Wieliża. 

Herawiee, ob. Balnicz, 



Herberge, - Kalte, (niem.), wś, pow. mal« 
borski, st. p. Tiegenort. 

Herbergen (niem.), łot. Taubeamujza, dobra 
w Kurlandyi, powiat zelburski, st. p. Asche- 

raden. 

Herbertów, wś i folw., pow. łaski, gmina 
Buczek, par. Zelów. Liczy 13 dm„ 68 mk., 
ziemi włość. 27 morgów, dwór. wraz z osadą 
Czarny las 371 mr. Nazwisko swe otrzyms^a 
ta miejscowość od właścicieli jej Herbertów 

(1867 r.). 

Herbinów^ wś rządowa, pow. bałcki, gm. 
Pieszczana, 646 mk., 1333 dz. ziemi, dawniej 
było tu wojenne „posielenije." 

Herborchowitz (niem.). Tak się zwały 
1534 r. Harbułtowioe w pow. lublinieckim. 

Ilerbut (Herburt), góra w pow. dobromil- 
skim, 560 m. wys., o kil. na płd. od Dobromi- 
la, na lewym brzegu pot. Jasi enka. Lu. Dz, 

Herbutów, wieś, pow. rohatyński, nad pot. 
Narajówka, o 6.0 kil. na północ od Bołszowiec 
oddalona, przestrzeń obszaru dwór. 326 mr., w 
tem 212 mr. lasu; włość. 841 m. a.; ludność 
755 w tom rzyuL kat. 282 należących do par. 
w Bołszowcach, reszta gr. kat. i izrael.; grec. 
kat. parafia w Skomorochach nowych, sąd po- 
wiatowy, notaryat i urząd poczt, w Bołszow- 
cach, szkoła filial. o 1 nauczycielu należąca do 
rady szkolnej okręg, w Rohatynie. Właściciel 
wiek. posiad. Kornela Krzeczunowicza spad- 
kobiercy. 

Ilerbutowice, wś na Szląsku austryackim, 
pow. skoczowski, par. ew. Skoczów. 

Herby, pustkowie, pow. częstochowski, 
gm. Węglowice, par. Truskolasy, w okolicy 
lesistej, o 14 w. od Częstochowy ku Lublińco- 
wi, ma komorę celną II-ej klasy. R. 1827 
miało 7 dm., 62 mk. 

Herebci g, niem. Herzberg, wś, pow. namy- 
słowski, par. Krzyżowniki. 

Ilerelliailice, ob. Ilerszmanke na Szlązku 
austr. 

Ilercówce, węg. Ilercz/alra, wioska w hr. 
bereskiem (Węg.), nad rz. Latorczą, 02 rak. 

Ilereynia. Starożytni rozumieli pod tą na- 
zwą góry porosłe lasami. Nasi autorowio da- 
wniejsi zowią tak różne puszcze, głównie bia- 
łowieską i jej mazowieckie odnogi. 

Hereiuit (niem.), ob. Mniszek, 

Hereżaiiówka, wioska, powiat humański, 
uad rzeczką Humańką wpadającą do Jatrani, o 
12 w. odległa od m. Humania; mk. 784 wy- 
znania prawosł.; sckoła, cerkiew parafialna 
zbudowana w 1783 r.; brzegi rzeczki skaliste 
złożone z granitu szarego i różowego. Na po- 
lach hereżanowieckich od strony Grodzisk ku 
Babanoe ciągnie się rzędem 25 mogił zasługu- 
jących na uwagę jak swą wielkością tak też i 
położeniem, formującem półkulistą iigurę. Wio- 
ska należała dawniej do humańskich dóbr hr. 



Hef'. 



Ner. 



6i 



Aleksandra Potockiego; skonfiskowana w roku 
1834 wraz z całym majątkiem, należy do 
rządu. KL Przed. 

Herhej, ob. Ilarhaj. 

Ileriiigshon (niem.), folw., povr. sztumski, 
ob. Śledziótcka. 

Ileriiigshtitte (niem.), os. nad Reknvnicą. 
pow. koscierski, w okolicy piaszczystej, blisko 
pow. kartuskiego. Istniała tu kiedyś huta 
szklana, jak wyraźne znaki pokazują. 

Herlata, lesista góra w pow. stryjskim, na 
płn. od wsi Kozłowa, między Orawą a Ka- 
mionką, ze szczytem 1115 m. wysokim. 

Herman..., ob. Herrman,., 

Uerman, przysiółek do Buczały (ob.) w 
pow. rudeckim, na zach. od Buczały, na wzgó- 
rzu wzniesionem kilkanaście metrów nad doli- 
nę potoku JSmotrycz (zwanego w górnym bie- 
gu potokiem Podłużnym), płynącego na płd. 
a potoku Krupka płynącego na półn. Najwyż- 
szy szczyt tego wzgórza wznosi się 296 met. 
n. p. m. Lu. Dz. 

IlerniaDawolla (ńiem.), lub Karczańka, ob. 
Hermanowa Wola, 

llermancice, niem. Ermannsthal i Freiher- 
meradorf, dwie wsie na Szląsku austr. w księ- 
stwie opawskiem. 

Ilermancin, lub Szymule, folw. pryw., pow. 
lidzki, 2 okr. adm., o 40 w. od Lidy, 1 dom, 8 
mk. kat. (1866). 

Ilermaneey, niem. Jlermsdorf^ wieś serbska, 
nad wielką Szprewją na pruskich Łużycach, w 
pow. wojerecłdm. Szkoła elementarna. Nale- 
ży do parafii ewangelickiej w Rakecach na Łu- 
życach saskich. A, J- P, 

Hermailice, Hermanitz, ob. Hermanowicc. 

Hernianice, ob. Cukmantl. 

Hermaniec, ob. Fatra, 

Ilermaoiszki 1 ) ws i folw., pow. maryam- 
polski, gm. Alekso ta, par. Godle wo. W 1827 
r. było tu 7 dm., 97 mk.; obecnie wieś liczy 
9 dm., 115 mk.; folw. zaś 2 dm., 18 mk., odl. 
49 w. od Maryampola. Folw. H. z wsią H. i 
Karkiszki podług opisu z roku 1866 rozl. mr. 
160, grunta orne i ogrody mr. 94, łąk mr. 40, 
pastwisk mr. 20, nieużytki i place mr. 6. Wś 
H. osad 7, z gruntem mr. 198; wś Karkiszki 
osad 6, z gruntem mr. 18. 2.) H., wś, powiat 
kalwaryjski, gm. i par. Ludwinów. W 1827 
r. było tu 13 dm. i 132 mk., obecnie liczy 23 
dm., 153 mk., odl. 10 w. od Kalwaryi. 

llerinanis^zki 1.), mko, pow. wilejski, 135 
dusz liczy. Zarząd gminy wiejskiej H. znajdu- 
je się we wsi Siarczę wieżach, obejmującej 295 
dm. i 2233 dusz. Gmina H. składa się z 4 okr. 
wiejskfch: 1) H.; 2) Czerniewo; 3) Jarszewi- 
cze; 4) Starynki. 2.) II., folw. pryw., pow. 
wilejski, o 50 w. od m. pow. Wilejki, 1 okr. 
adm., przy drodze pocztowej z Mołodeczna do 
granicy pow. mińskiego; 2 dm., 9 mk. Był tu 



zarząd gminny w 1866 r, 3.) H., mko, pow. 
oszmiański, nad rz. Żyżmą, w 3 okr. adm., o 49 
w. w kierunku płd.-zach. od Oszmiany, o 4 w. 
od Woronowa, posiada drew. paraf, kościół ka- 
tolicki pod wezw. Św. Trójcy, fundowany roku 
1686 przez biskupa wileńskiego Brzostowskie- 
go, liczy 155 mk. Par. H. klasy 5-ejdek. lidz- 
kiego ma 2540 wiernych. H. należą do barona 
Leforta. R. 1866 H. miały 182 mk. Okrąg 
wiejski H. w gra. biedl iszczę, liczy w swym 
obrębie mko: Jlermaniszki; wsie: Porubiszki, 
Markowszczyzaa, Romaszkańce, ^Nowosiady, 
Dziejnowo, Tusumańce, Darkszany, Łoszaki, 
Miluńce; zaśc: Wołodkiszki, Marko wszczyzna, 
Nowosiady, Petrymany. 4.) II., wś, pow. osz- 
miański, 1 okr. adm., o 10 w. od Oszmiany, 4 
dm., 29 mk. katol. (1866). Okrąg wiejski H. 
w gm. Polanach, liczy w swym obrębie wsie: 
Hermaniszki, Puszczewo, Lipki, Wołojcie, Pa- 
łusze, Lipniszki, Wowierany, Słobódka, Gruz- 
dowszczyzna. Puszczowa, Pogorodnicka, Biel- 
kiszki; zaśc: Taboryszki, Sierżanty, Przyłasze, 
Bukieliszki; okolice: Blininie, Bieszkany. 5.) 
II., dobra, pow. wiłkomierski, dziedzictwo 
Piottucha. 6.) II., wieś uwłaszczona i dwór 
rozkolonizowany, niegdyś Grądzkich, pow. no- 
woaleksandrowski, par. komajska. 7.) II., nie* 
wielki folw. poleski w pow. bobrujskim, dzie- 
dzictwo Rynejskich; ma obszaru około 280 mr. 
w glebie lekkiej. 

Hermaniszki, folw. dóbr Proden w Kurlau- 
dyi, pow. iłłukszciański. 

Hermanitz (niem.), ob. Hermanowice, 

Hermannsbad (niem.), miejscowość kąpie- 
Iowa pod Mużakowem; żelazista solanka. 

Hermannsdorf (niem.), dawniej Radziu, 
ob. Radzicz, wś, pow. wyrzyski. 

Hermannshoehe (niem.), ob. Hermanowo. 

łlermannshof (niem.) 1.), os., pow. wy- 
strucki, pod Wystruciem. 2.) H., folw., pow* 
królewiecki, st. p. Waldau. 

Hermannshof (niem.) 1.), folw., pow. to- 
szecko-gliwicki, par. Wielowieś, należał daw- 
niej do dóbr Wielowieś, ma 500 mr. rozl. 2 ) 
II., ob. Lammsdorf. P. S. 

Herniannsrode (niem.), folw., pow. poznań- 
ski, 1 dom, 10 mk., należy do dom. Rosnowa 
(Marienberg). 

Herniann<^rode (niem.), ob. Krąshi Młyn. 

Hermannsruh (niem.), ob. Kawki. 

łlermannstadt, wś na Szląsku Austr.^ ma 
par. katol., szkołę ludową, st. poczt, i leśnictwo 
biskupie. Por. Cukmantl. 

Herman nsthal (niem.), kol. pod wsią Mu- 
rowem, pow, opolski, par. Brynica; założona 
1789 r. z rozkazu mnichów czarno wąskich. 

Hermanów 1.), os. fabr., pow. Sochaczew-^ 
ski, gm. i par. Szymanów. Cukrownia na grun- 
cie wsi Szymanów przez Hermana Epstejna 
założona 1836 r. Obecnie jest własnością to« 



eś 



Ner, 



Ner 



warzyatwa akcyjnego. W 1876 r. wyprodu- 
kowała za 416,435 rs. i zatrudniała 560 robot- 
ników. R. 1880 było 460 robotników, 586600 
rs. prod. 2.) II., wś, pow. iłżecki, gm. Ciszyca 
Górna, par. Tarłów. Liczy 15 dm., 38 mieszk., 
537 mr. obszaru. Folw. H. miał 1875 r. 270 
mr. rozl., oddzielony od dóbr Sulejów. 

llermanów. ws, pow. lwowski, 23 kil. 
na wschód od Lwowa, a 4 kil. na wschód od 
stać. poczt. Graje na samej granicy powiatu, w 
dolinie 237 m. n. p. m. wzniesionej, przypiera 
płn. swą częścią do wzgórza o szczycie 268 m. 
wysokim. Według obliczeń z r. 1869 dm. 127. 
mk. 664 (341 m. 323 k.) a prócz tego na ob- 
szarze dworskim dm. 5, mk. 46. Według sze- 
matyzmów z roku 1881 mk. obrzędu gr. kat. 
729 a rzym. kat. 163. Par. gr. kat. w miej- 
scu, parafia rzym.-katol. w Biłce szlacheckiej. 
We wsi jest cerkiew pod wezwaniem świętej 
Trójcy. Obszar większej posiadłości ma roli 
ornej 323, łąk i ogr. 37, pastwisk 82, lasu 28; 
mniejsza posiadłość roli ornej 1023, łąk i ogr. 
148, pastw. 128 mr. Szkoła jest tu od r. 1857. 
W r. 1441 była ta wieś w posiadaniu Jana z 
Hermanowa, który wraz z Włodkiem z Biełki 
fundował i uposażył kościół parafialny we 
wsi dzisiaj Biłką szlachecką zwanej (ob. Akta 
ziemskie i grodzkie t. II, str. 108 do 110). 
Właścicielem większej posiadłości jest obecnie 
Seweryn hr. Uruski. Lu. Dz 

Hermanów, ob. Hermanowo. 

Ilernianowa górna i dolna (z Przylas- 
kiem i Czerwonką), wś w dorzeczu Lubienia 
uchodzącego do Struga, pob. Wisłoka, w pow. 
rzeszowskim, należy do parafii rzym kat. w 
Tyczynie, ma 1207 mk. rzym. kat., szkołę lu- 
dową jednoklasową i pokłady gipsu. Większa 
pos. (Lud. hr, Wodzicki i Wacł. Jabłoński) 
wynosi 477 m. roli, 42 mr. ogr. i łąk, 51 mr. 
pastw, i 674 mr. lasu^ mniejsza posiadł. 1158 
mr., roli 129 m. łąk i ogr., 156 m. past. i 241 m. 
lasu. Mao, 

Ilernianowa Wola, niem. HermanawoUa, 
lub Karczankaf dobra, pow. lecki, stacya p. 
Eyńsk. 

Hermano wce 1 .) węg. Hermany^ wieś w 
hr. Bzaryskiem, (Węg.)« kościół katol. paraf., 
iyzny grunt, łąki, piękne marmurowe mauzo- 
leum na cmentarzu 714 mk. 2.) fi., węg. 
TapU^Bermant/y wś w hr. ziemneńskiem (Zem- 
pHn Węg.), kościół kat. filialny, uprawa roli, 
558 mk. 

Hermanowice (po rusku Hermanowyczy) 
z Heliohą fob.), wś w pow. przemyskim, o 9 kil. 
na płd. od Przemyśla, przystanek kolei Karo- 
la Ludwika między Przemyślem a Niżanko- 
wicami,w dolinie Kormanicy, dopływu Wiaru, 
między dwoma wzgórzami, z których płn. do- 
chodzi swym szczytem 281 a płd. 265 m. 
Według obliczeń z r. 1869 dm. 75, mk. 419 



a prócz tego na obszarze dworskim dm. 6, 
mk. 82. Według szematyzmów z r. 1881 mk. 
gr. kat. obrz. 504 a rzym. kat. 93. Parafia 
gr. kat. w miejscu; należą do niej jeszcze wsie 
Stanisławczyk i Malchowice. Parafla rzym. 
katol. w Niżankowicach. We wsi jest cerkiew 
pod wezwaniem Narodzenia N. M. P. Obszar 
wiek. posiadł, ma roli ornej 524, łąk i ogr. 62, 
pastw. 84, lasu 171; mniejsza posiadł, roli or. 
353, łąk i ogr. 33. pastw. 24 mr. W r. 1426 
była wieś dziedzictwem Piotra Grochowskie- 
go, zkąd jedna dzielnica Grochowskich prze- 
zwana Hermanowskimi. W roku 1560 dzie- 
lą się tą wsią Jan i Marcia Hermanowscy. 
Następnie dzie&ziczyli ją Drohojowscy, Fred- 
rowie; począwszy od Krzysztofa Kraińskiego, 
łowczego sieradzkiego, przeszedł majątek do 
Kraińskich a dziś jest w posiadaniu Jaruntow- 
skich. We wsi jest gorzelnia. Lu. Dz. 

Hermanowice, niem. Ilermanitz 1.) wieś, 
pow. skoczowski na Szląskn austr., par. kat. i 
ewang. Ustroń, rozl. mr. 639, ludn. 422. 2.) 
H., wś, pow. frysztacki na Szląsku austr., 
ma 842 mk. 

Ilernianowicze 1.) Stare, mko, pow. dziś- 
nieński, w 1-ym okr. policyjnym, o 273 w. od 
Wilna, o 36 w. od Dzisny, 245 mk. 2.) II. 
Nowe^ mko, pow. dziśnieński, w 4-ym okr. po- 
licyj., o 333 w. od Wilna, o 36 w. od Dzisny, 
100 mk. Duże dobra H., położone po obu stro- 
nach rzeki Dziśnienki, o 6 mil od Dzisny, o 22 
od Wilejki, o 10 od Połocka, o 40 od Wilna; z 
attynencyami: Biały-Dwór, Józefów, Maryam- 
pol. Otoki, Podolszczyzna, Przemiana, Puzany, 
Rzeczki i kilkanaście drobnych folwarozków, 
których nazwisk nie pomnę. Należały podobno 
dawniej do książąt Sapiehów, w późniejszych 
czasach do możnej w Inflantach rodziny hr. 
Eklów-Hylzenów. W r. 1782 nabył je od hr. 
Józefa Hylzena, wojewody mścisławskiego, 
(jeżeli się nie mylę za 2 miliony złotych pol- 
skich) Ignacy Zrini-Szyryn. Dziś podzielone 
na trzy mniej więcej równe schedy należą do 
jego prawnuków; z imienia ich wyszła tylko 
połowa majętności Otok, zawierająca 600 dz. 
ziemi, oddana w posagu żonie piszącego, Ma- 
ryi z Szyrynów. Po odseparowaniu gruntów 
włościańskich wspomnione dobra zawierają zie- 
mi około 10000 lub 12000 dziesięcin. Grunta 
bardzo urodzajne (czarnoziem z gliną), na któ- 
rych uprawia się dużo lnu; lasy piękne, w o- 
statnich czasach nieco zniszczone; miejscowość 
równa, nizka, mająca wśród lasów wiele miejsc 
niedostępnych latem dla błot. Wspomniony 
Ignacy Szyryn wymurował w Hermanowi- 
czach kościół katolicki parafialny pod wezwa« 
niem Przemienienia Pańskiego z dwupiętro* 
wym klasztorem i nadał mu folwark 300 dzies. 
(15 włók ziemi) mający. Po drugiej stronie 
Dziśnienki, na której leży sam dwór, znajduje 



Hef. 



Her. 



śś 



« 

fei^ marowana katolicka kaplica sś. Piotra i 
Pawła, zbudowana przez syna Ignacego, Ju- 
styna, podkomorzego dziśnieńskiego, który też 
w tych dobrach wymurował dwupiętrowy pa- 
łac. W hermanowickiej parafii (3013 wier- 
nych) należą jeszcze do Szyrynów majętności: 
Jundziłów i Szudzielowszczyzna, nabyte za 
360000 złp, od Jundziłłów przez wspomniane- 
go Justyna, podkomorzego dziśnieńskiego, a 
także dobra: Parzecz i Antopol, nabyte za złp. 
600000 od Pociejów przez żonę Ignacego, Ma- 
ryą z Jakóbowskich 8zyrynową. Oprócz nich 
dostały się tej rodzinie drogą posagową po 
Siellawach dobra: Sieliszcze i So łonie wicze 
(niegdyś Sielickich) położone w lepelskim po- 
wiecie, gnbernii witebskiej i tąż samą drogą 
po Korsakach; majętność Kluszczany, w świę- 
ciańskim powiecie, gubernii wileńskiej leżąca. 
Parafia IL składa się z dóbr prawie wyłącznie 
należących do Szyrynów i ziem ich byłych 
włościan; tern się zaś szczególnie odznacza, że 
aczkolwiek otoczona parałlami prawosławnemi 
sama posiada ludność wyłącznie katolicką i nie 
ma ani jednej cerkiewki. Były jeszcze w tej 
parafii A kaplice w Balnowie i Rzeczkach. Sa- 
me H. bez awulsów zawierają dziesięcin 1791, 
a dusz liczyły męz. 336. Nowe Hermanowicze 
gmina w po w. dzisn., liczyła dusz męz. 1185 i 
składała się z 3 okręgów wiejskich: 1) Herma- 
nowicze-Szyrynó w;2) Józefo wo-Szyryna; 3) Se - 
bestyanowo-Zdrojewskiego. Nowohermanowie- 
oki okrąg liczy w swoim obrębie wsie: Nowo- 
sielcy. Lipowo, Żuki. Stolica, Hlinowka, Ubły, 
Leonówka i folwark Mnińciń-Rymszy. 3.) H., 
ws, pow. trocki, par. Dorsuniszki. R. 1850 
czterej dziedzice: Hermanowicz, Sławiński, 
Honesta, Puciata, mieli tn 88 dz. gruntu. 

llermanówka, mko, pow. kijowski, znana 
pierwotnie pod nazwą Hlewaohów, leży nad 
rz. Krasną. Jeszcze za czasów Świdry giełły 
Jursza (podobno Stanko-Hankowicz) otrzymał 
z dam tegoż księcia znaczny obszar ziemi w 
KijowBzczyznie, położony nad rz. Łukawicą, 
Stuhną, Krasną, Bobrycą aż do rz. Horocbo- 
wej. Jursza był wybitną osobistością ^wego 
czasn. Wierny stronnik ks. Swidrygiełły, słu- 
żył mu niezmordowanie i wiernie przez całe 
życie. Toó za^ugi jego względem tegoż księ- 
cia były przeważne. On to w 1431 r. wsławił 
się przezorną obroną Łucka, w 1436 r. zdobył 
Starodub, i pod Kijowem litwinów nasłanych 
przez w. księcia Zygmunta pogromił. On to 
nareszcie jako już „mąż wielkiego imienia'' i 
jako wojewoda kijowski wspólnie z panami li- 
tewskimi ślubował ze swym księciem Swidry- 
giełłem, że wierni będą królowi polskiemu i 
Koronie, a po zgonie Swidrygiełły nikogo in- 
nego niechcą znać swym panem, tylko monar- 
chę polskiego (Gołęb. Dzieje Polski 1. 1, str. 
268 — 371, t. II, str. 47). Rodzina Jurszów 



była rodowo litewską, której zn&k pieozętny 
wyobrażał monogram nazwiska Jursza, jak 
chce Lelewel, lub cyfrę z liter biarmskich (?) 
jak twierdzi Narbutt (Dzieje star. nar. lit. 1. 1). 
Atoli obszar ziemi, który Jursza w darowiźnie 
otrzymał, leżał pustkowiem prawie; na całej 
tej ogromnej przestrzeni dwa tylko miejsca za- 
mieszkałe się znajdowały i to daleko od siebie 
odstające, t. j. Łukawicą i Wepryn. Oprócz 
tych dwóch wiosek było tu jeszcze starożytne 
horodyszcze, może odnoszące się do pradziejów 
tej ziemi, a na którym obecnie siedział jeden 
tylko poddany nazwiskiem Obuch. W doku- 
mencie zaś, z którego wiadomość o przeszłości 
tych miejsc czerpiemy, niema jeszcze wzmian- 
ki o lllewachach czyli późniejszej Hermanów- 
ce, a więc to dowodzi, że jeszcze nie istniała. 
Po śmierci wojewody Jurszy posiadał tę ma- 
jętność syn jego Iwan czyli Iwaszko. Ale w r. 
1483 kraj ten cały stał się oiiarą srogiego i 
długo pamiętnego najazdu Mendligireja. Dzicz 
łupiezka wybrała z siół ludzi, zniszczyła, spu- 
stoszyła kraj doszczętnie. Najazd ten w doku- 
mentach miejscowych znanym jest pod nazwi- 
skiem „wyniatja" t. j. wybrania, zaboru ludu 
sielskiego. Toż i maluczkie osady obszernego 
Jurszów dziedzictwa zostały też najzupełniej 
wybrane z ludu i opustoszone, i po których od- 
tąd tylko próżne pozostały imiona. Dobra więc 
te, jako pustkę bezludną, która przez długi 
czas zdawała się być niczyją i do której i sam 
się dziedzic nie zgłaszał, Aleksander (OlelkoJ 
Włodymirowicz, książę kijowski, na rzecz wła« 
sną zagarnął. Jednakże Iwaszko Jursza czyli 
Jurszy n poskarżył się o to królowi Kazimie- 
rzowi Jagiellończykowi. Król pisał też do księ- 
cia Aleksandra, aby ten wrócił Iwaszkowi 
Jurszy zabrane nieprawnie pod Kijowem do« 
bra; i tymże samym listem temuż Jurszy sta- 
łość dawniejszych nadań, co do tej jego ojco- 
wizny, obwarował (dat. w Grodnie 21 septem. 
indyk ta 2). Ale przez długi jeszcze czas to 
przestronne dziedzictwo leżało pustynią. Był- 
to tylko rozłóg stepowy, na którym nie było 
widać ani jednej chaty, ani jednej skiby. Sa^ 
me chyba zwierzęta go zaludniały. Dokument 
prawny z XVI wieku, nazywa też te dobra 
„uroczyszczami i sełyszczami pusto leżuczy- 
mi'\ Tymczasem Iwaszko Jursza zostawił tyl- 
ko jedyną córkę, poślubioną Olechnowi Mon- 
widowi Dorohostajskiemu, którego ojciec Woj- 
ciech Monwid wojew. wileński był najpierw- 
szym tej rodziny wiadomym potomkiem (Nie- 
siecki). Od dóbr Dorohostaje na Wołyniu Mon- 
widowie zaczęli się pisać Dorohostajskimi, O- 
lechno Dorohostajski 2 Jurszanki miał syna 
Piotra, a ten miał synów: Mikołaja, Stanisłi* 
w a, Piotra i Jana. Między tymi czterema Do- 
rohostajskimi w 1550 r. nastąpił dział dóbr, i 
kijowska spustoszała posiadłość dostała się nft 



6i 



Hei^. 



Her. 



schedę najmłodszego Jana. Ojciec ich Piotr 
Dorohostajski był kuchmistrzem lit. i od niego 
też cała jego linia zstępna przezwała się 
„Knchmistrowiczami" a pusta majętność kijo- 
wska „Kuohmistrowszczyzną". Jeszcze w prze- 
szłym wieku blisko Hermanówki i Obuchowa 
był tak nazwany las „Kuchmistrowski". Jan 
zaś Dorohostajski niedługo te pustki posiadał; 
umarł i zostawił małoletniego syna Jana Pa- 
wła. Piotr Dorohostajski, brat Jana a stryj 
małoletniego Jana Pawła został ^Kuchmistro- 
wszczyzny" opiekunem. Ale była to zawsze 
tylko pastewna pustynia, w wjtpasy i mio- 
dem płynące pasieki, obfitująca. A więc Try- 
polscy, dziedzice sąsiedniego Trypola wynaj- 
raywali cały ten obszar pusty już dla wypasu 
bydła^ koszenia siana, już dla pasiek i łowie- 
nia bobrów nad rz. Krasną, i ryb i wjunow 
(piskorzyj w jeziorach. Tymczasem Jan Paweł 
Ijorohostajski był wysłany za granicę na nau- 
ki i długi czas nie wracał do kraju; aż tu roz- 
chodzi się wieść, jakoby on umarł. A więc o- 
piekun stryj Piotr Dorohostajski, niemając 
żadnego do tego prawa, w 1588 r. tak zwaną 
„Kuchmistrowszczyznę'' całą sprzedaje księciu 
Konstantemu Ostrogskiemu, sławnemu z nie- 
zmiernych bogactw i majątku. „Kuohmistrow- 
szczyzna" jak tylkocośmy mówili, byłto step, 
który martwiał odłogiem. Książę Ostrogski 
postanowił go zaludnić. Jakoż w krótkim tedy 
czasie powstał cały szereg osad, jako Uk Obu- 
chów, Krasna, Wasylów, Perehonówka, Dere- 
mezna, i nareszcie Hlewachy, później dopiero 
nazwane jak to zobaczymy, Hermanówką. Cie- 
kawem jest opowiadanie woźnego z 1591 o 
założeniu Hlewach. Oto książę pan kazał bu 
dulec z kilku starych rozebranych chałup na 
kilkudziesięciu wozach przywieść i zrzucić go 
na stepie nad rz. Krasną. Z tych kilku zaim- 
prowizowanych chałup na stepie, powstała też 
doraźna wioska, pod nazwiskiem Hlewachy 
(wypis z zamku owruckiego z 1591 roku). Z 
czasem wzrósł ten zarodek osady. Atoli wieść 
owa o śmierci młodocianego Pawła Doroho- 
stajskiego za granicą, okazała się płonną, bo 
W kilka lat wraca prawy dziedzic tych dóbr, 
ale już ojcowiznę zastaje w cudzych ręku. 
Kozpoczyna więc proces i w 1598 r. wygry- 
wa go. Ale w domu tym zabrakło męzkiego 
wkrótce potomka, bo Jan Paweł Dorohostaj- 
ski zostawił jedne tylko córkę, która oddaną 
była w zamęźcie Andrzejowi Firlejowi, woje- 
wodzie wprzód bełzkiemu, potem sandomier- 
skiemu. A więc i Hlewachy (Hermanówką) 
wraz z całą kuchmistrowszczyzną przeszła w 
ten dom ostatni. I dopiero teraz Hlewahy, już 
za Firleja, otrzymują swoje przemianowanie 
na Hermanówkę. Andrzej Firlej zaczął się 
krzątać nad uporządkowaniem tej własności 
1^ chcąc zabezpieczyć swoje dziedzictwo obwa- 



rował Hermanówkę i wzniósł w niej maty 
zameczek. ć>amą zaś wioskę podniósł na sto- 
pień miasteczka, ale nowy zastęp klęsk pow- 
ściągnął ten pięknie rozwijający się wzrost 
tego miejsca. Okolica ta znowu została po kil- 
kakroć pastwą płomieni tatarskich. W 1639 
r., jak dowiadujemy się z archiwalnych doku- 
mentów, odłożono umyślnie sprawę rozgrani- 
czenia dóbr Obuchowa i Hermanówki od dóbr 
ks. Koreckich Olszanki, ^z powodu nabiegu 
tatarskiego" (Op. akt. Nr. 1, str. 8). W 1640 
r. zagon tatarski zapuszczony, znaczył swój 
pochód pożogą i zniszczył też Hermanówkę 
(Jerlicz I, str. 44). W 1647 r. mieszczanie 
hermanowieccy pozwali niejakiego Dąbrow- 
skiego, mieszkającego w sąsiednim Neszczero- 
wie o to, że ten zrabowane bydło przez tata- 
rów w Hermanówce i zostawione przez tychże 
i błąkające się po stepie, zajął „w sposób do- 
byczy" i nie chce oddać (z summaryusza arch. 
Lachowieckiego). Andrzej Firlej umarł bez- 
dzietny i Hermanówką i inne przyległe dobra 
t. j. Krasna, Obuchów, Wasylów etc. przeszły 
na siostrę jego Zofią, która zaślubioną była 
Janowi Stanisławowi Tarnowskiemu i z nim 
miała synów: Stanisława, Aleksandra i Mi- 
chała. Ale jeszcze za życia Andrzeja Firleja 
rozpoczęły się były wojny kozackie i Herma- 
nówką wpadła w moc kozaków. W 1649 r. 
stała tu już sotnia kozacka, należąca do pułku 
białocerkiewskiego, której setnikiem był Iwan 
Czernuszenko (rejestr wojska zapor. str. 120). 
W roku 1651 atoli gdy po zwycięztwie bere- 
steckiem wojska polskie ruszyły się w głąb 
Ukrainy pod wodzą Mikołaja Potockiego hetm. 
w. kor., dnia 13 września stanęły one pod 
Hermanówką, kędy się z wojskiem litewskiem 
połączyły. Przy połączeniu się wojsk „salwę 
z dział'' bito na samem rozś wiciu potrzykroć, 
mówi widz naoczny, z wielką radością serc 
rycerskich a postrachem nieprzyjaciela, gdyż 
przy posłach kozackich wojska się łączyły. 
D. 17 września wojska połączone ż pod H. 
wyruszyły dalej ku Białejcerkwi, gdzie z 
Chmielnickim owa sławna ugoda, białocerkiew- 
ską nazwana, podpisaną została. Gdy się te 
wojska ruszały z pod Hermanówki i stepem 
przeciągały, widz naoezny, zapatrzywszy się 
na nie, takie w swym dyaryuszu obozowym, 
pełne znaczenia zapisał uwagi. „Pojrzawszy 
na te tak piękne, konne, zbrojne, pancerne, 
ogromne, ostrzelane i dobrze wprawione woj- 
sko, jakeśmy z wyniosłych poglądali mogił, 
potrzeba było zapłakać z Xerxedem, nie tego 
że z tych ludzi i jeden za lat kilkadziesiąt zo- 
stać niema, ale ie te siły i tak ogromne woj- 
sko własne muszą szarpać wnętrzności, i że 
się nie obracają na potęgę ottomańską, której 
prędko przy szczęściu Jego Królewskiej Mo- 
ści mógłby przyjść konieo'\ Tenże świadek 



Iłers 



H»f: 



6B 



naoczny opowiada sajćcie do§6 charakterysty- 
czne, jakie miała czeladź obozowa polska z ko- 
zakami pod Hermanówką. , Wieczorem samym, 
mówi on, ta nadeszło z kilkadziesiąt kozaków, 
zaskoczyło 20 naszych w pasiece jednej: po- 
częli achodzić czeladź nasza, potem kozak do- 
padłszy jednego czeladnika, zerwie z niego 
kontttsz, a zawoła: Howorite z nami Łachy; i 
poczęli mówić kozacy: czemu to ziemię psuje- 
cie? czemu pasieki łupicie? a my wiemy, że. u 
was otrąbowano abyście niepsowali, nie palili, 
pasiek zaniechali. Poczęła się czeladź wyma- 
wiać: żeśmy o tem nie wiedzieli. Replikowali 
kozacy: skazali starsi że już mir budę a wy 
zemli ne psujte. A w tem zobaczyli jednego 
cudzoziemca między czeladzią i wziąwszy go^ 
poczęli bió samopałami, i włosy na nim rwać, 
wołając: A ty po co zemlu psujesz, insza Ła- 
cham, insza wam, bo ty pożyczany człowiek, 
i tak oberwawszy mu włosy na głowie, puś- 
cili go'' (Ambr. Grab., Star. hist. polskie I, str. 
247 — 305). Ale w lat niespełna osiem inna 
tu odegrała się scena. W roku 1659 Jan Wy- 
howski, hetman Ukrainy, usłyszawszy o bun- 
tach, uciekł z Gzehryna według słów własnych 
jego „wierzchem i w jednej sukmance" i na- 
znaczył radę czerniecką w Hermanówoe. Zje- 
chało się też kozactwo na ową radę. On Suli- 
mie i Wereszczace kazał czytać przed zgro- 
madzeniem ugodę hadziacką, zawartą przez 
niego, i gotował się objaśniać kozakom, jakie z 
niej mogą wypłynąć dla kraju korzyści, a 
także chciał zarazem zbić fałszywe przez nie- 
ohętuyeh tej ugodzie rozsiane wieści. Ale w 
zebraniu podniósł się hałas i krzyk. Wielu z 
kozackiej starszyzny, gniewnych za to i peł- 
nych zawiści, że z traktatu hadziackiego ża- 
dnych osobiście nie odnieśli korzyści, wtedy 
gdy inni z pomiędzy nich i szlachtą zostali i 
majętnościami obdarzeni byli, do tego stopnia 
zaburzyli zgromadzenie, że od krzyków przy- 
sdo do obelg i bójki krwawej — Sulima i We- 
reszczaka w sztuki porąbani. Sam Wyhowski 
nie wybiegłby się był od śmierci, gdyby od- 
dział najemnego wojska, który z sobą przypro- 
wadził, był go nie zasłonił. Z oddziałem też 
tym swoim uciekł on z Hermanówki „jak o- 
parzony". Ifastępnie druga rada kozacka ze- 
brała się w Uzinie, gdzie go też strącono z 
hetmaństwa (Kostomarow, Hetm. Wyhow- 
skiego str. 109 — 110). fioku 1661 Mechmet 
(jirej stał jakiś czas pod U. z ordami swoimi, 
czelukjąc na wojska polskie, aby się z niemi 
przeprawić za Dniepr (Jemiotowski str. 245). 
Ale jeszcze w 1653 r. straszna tu grasowała 
morowa zaraza, i już wtedy ludność H. w czę- 
ści się rozeszła, w części wygubioną została. 
Toż w ltf56 Antoni Zdanowicz pułkownik ki- 
jowski pisał z prośbą do Cara, aby mu da- 
rowi^ Hermanówkę jako ,, bezludną pustkę" 



(Akty otn. k istoryi ZR t. III, str, 541). Ató 
nareszcie peryod kilkodziesięcioletni „hosti- 
cum'' czyli „ruiny" przeminął; oschły w koń- 
cu kałuże krwi i zagasły łuny pożarów. Szla- 
chta ukraińska, zagnana przedtem w różno 
brzegi, wracać zaczęła do swoich , gniazd i 
popiolisk". Toć i Tarnowscy, dziedzice H., po- 
wrócili do tej swojej posiadłości. Wojna je- 
dnakże tak daloco kraj zniszczyła, że powrót 
do jakiego porządku i regularności stosunków, 
z największą tylko mógł postępować powol- 
nością. Wiele też skrżętu, kosztu i pracy z 
ich strony dołd!^yć musiano, zanim się te ich 
dobra urządziły i zasiedliły na nowo. Nie mie- 
szkali oni tu jednak, ale sprawowali rządy 
przez swych zastępców t. j. tak zwanych gu- 
bernatorów. Był wszakże czas iż H., wypuś- 
cili w dzierżawę niejakiemu Roguskiemu, któ- 
ry jednak wielu się nadużyć w ich majątku 
dopuścił i wiele szkód poczynił, a między in- 
nemi „wały erygowane niemałym sumptem 
dla obrony i fortecy, popsował, saletrę robiąc, 
i demoliował". W 1717 r. już się tu byli osie- 
dlili żydzi. Roku 1742 został dziedzicem U. 
Kajetan z Czobor hr. Tarnowski. W tymże 
roku w Hermanówce, jako w blisko położonej 
tak zwanych „kresów'*, które wdłuż granicy 
się ciągnęły, stał furwacht graniczny (Archi- 
wum JZR, część III t. 3, str. 338). Następnie 
od Tarnowskich przeszła H. do Mierów, albo- 
wiem Tarnowska dziedziczka H. wyszła za 
Jana Miera, kasztelana inflanckiego, dziedzica 
Wozuczyna. On to uprosił u króla Stanisła- 
wa Poniatowskiego, aby H. została mu za- 
mienioną na ststwo tyszowieckie. „Ponieważ, 
mówi konstytucya, nr. Jan Miier starosta 
wilkowski o dobra nasze Tyszowce z wsiami 
i przyległościami, z wójtowstwem do niego 
należącem, cumque jurę leżące, supplikował 
nam sejmującym stanom, aby mógł one dla 
przyległości sobie z łaski naszej za dobra swo- 
je ziemskie dziedziczne t. j. miasto Hermanów- 
ką, wś Słobodka, Olszanka i Semenowka w 
wdztwie kijowskiem zostające modo communi- 
cationis pozyskać, przeto, mając wzgląd na za* 
sługi jego, za powszechną stanów zgodą, tej 
7Amianie pozwalamy, i dla poznania ekwiwa- 
lencyi jej, komisarze z senatu WW... nazna- 
czamy, którzy to kommisarze według konsty- 
tucyi pod tytułem; Ostrzeżenie dóbr idących 
w zamianę, sprawić się będą powinni, a po 
nastąpionej zamianie przerzeczonego starostwa 
naszego tysaowieckiego, aby przy possessyi 
m. Hermanówką w królewszczyznę obrócon. 
przy prawie takowym, jakie miał do sta- 
rostwa tyszowieckiego Ur. Mier, wraz z mał- 
żonką swoją był rachowany, mieć chcemy. 
Prawo ich obojga dożywotnie na wspomnione 
przyszłe dobra nasze królewskie Hermanówkę 
przenosimy eto," Nie wszystka jednak ma* 



Słownik Geografleznj— zeszyt XXT,Tom lU* 



66 



mt. 



Mer. 



jętnoBĆ hermanowicka weszła w skład nowe- 
go starostwa, bo Mii*ówka, Janówka, Teklów- 
ka pozostały dziedzioznemi Miera, które on 
następnie sprzedał Piotrowi Tarkułłowi, pod- 
komorzemu weudeńskiemu. W tych czasach 
był w H. dwór i budynki inne mieszkalne, o- 
gród włoski sadzawki, jabłonie, brzoskwinie, 
winograd, kanapy w ogrodzie pod olchami 
pięknie rozkrzewioemi'n\ Starostwo to trzy- 
mał w dzierżawie Słomowski rotmistrz kawa- 
leryi narodowej, konsystującej na „kresach''. 
Kiejaki zaś Marcin Krajewski, chorąży kawa- 
leryi narodowej był w tychże dbbrach osadźcą 
i założył wieś Janówkę od imienia Jana Mie- 
ra. Jan Mier, kasztelan inflancki, zmarł w r. 
1790, pochowany w Wozuczynie w grobie fa- 
milijnym. Miał on szczególne przywiązanie do 
króla Stanisława Augusta; czując się już blis- 
kim zgonu, kaz pisać ałlist pożegnalny do 
króla i drżącą ręką na chwilę przed zgonem 
dodał te słowa własnoręcznie: „królu niosę do 
grobu, nienaruszoną w mojem życiu wierność 
dla Ciebie". Po jego zejściu objęła dożywocie 
na starostwie H. jego żona, Maryanna z Tar- 
nowskich. W instrukcyi wydanej deputatom 
wysłanym na sejm 1791 r. z okręgu żytomir- 
skiego, d. 13 sierpnia znajdujemy punkt na- 
stępny: „dezyderya miast wolnych", w którym 
powiedziano. „Po wtóre, dopomni się W. Imc. 
pan plenipotent (Lewandowski), miayabste- 
czkom pomniejszym w wdztwie kijów, leżą- 
cym, w przemocy starościńskiej dotąd zostają- 
cym, jako to: Hermanówce, Dymirowi i innym 
naprzód listy ochronne od króla J Mości, et 
locationis, podług konstytucyi na sejmie te- 
raźniejszym tytułemdop „miasta nasze kró* 
lewskie'' stanowionej, jeżeli ich niemąją, wy- 
jednane były. Po trzecie, gdy wiele dóbr 
dziedzicznych wzamian za królewskie są obró- 
cone, jako to: Hermanówka, Różów i inne, iż- 
by te miasta, które przedtem były dziedzicz- 
ne, a teraz królewskie prerogatywami i wol- 
nościami, na wzór miast innych zaszczycone 
były i w tem pilność W.Imci Plenipotent 
przyłoży, aby w aktach metryki kor. i lit,, 
takowe zamiany wyszukano i na przeświad* 
czenie stanów sejmujących okazane były 
(Arch. JZR., część 5 tom I, str. 522). Według 
lustracyi z 1787 r. miasteczko to starościń- 
skie miało poddanych osiadłych 111, cerkiew 
unicką, dwór z drzewa pośród starego zam- 
czyska, fossą obwiedziony, częścią palami, 
częścią płotem ogrodzony. Roku 1761 żydzi 
tutejsi wzaz z Kahorlikiem i Wasylowom pła- 
cili rocznie złp. 360 pogłównego na wojsko* 
polskiego zaciągu. Należeli do kahału ostrog- 
skiego. W skład starostwa wchodziły wsie 
następne: Słoboda hermanowiecka, Olszanka i 
Samenowka. Starościna Mierowa odstąpiła 
dożywocia swego na stwie prezesowi Morz- 



kowskicmu, a po jej śmierci H. przeszła 
do skarbu. Przed 1812 rokiem rząd rossyjski 
postanowił sprzedaż dóbr starościńskich i It. 
kupił Proskura, Olszankę Hudyma; Semenów- 
ka nie została sprzedaną i pozostała przy skar- 
bie, do którego i dziś należy. W 1740 roku 
było w Herinauówce 100 domów, i osób wy- 
żej 7-miu lat 100. W 1792 w 116 domach 
było męzkiej płci 711, żeńskiej 665. Jest tu 
stare horodyszcze i cała równina mogiłami 
pokryta. Obecnie H. należy do kilku właści- 
cieli. Cerkiew, Nikołajewska wymiarowana w 
1819 roku. Dawniej istniała tu cerkiew unic- 
ka zbudowana w 1726 roku. Hermanówka po- 
łożona jest w gruntach wybornych, czarno- 
ziemnych. Edtoard RuUkotuki. 

Heriiiaiiówka, nu^a wioska w kijowskiej 
gub., berdyczowskicgo pow., nad rzeczką De- 
sną, wpadającą do Bohu, o 3 w. odl. od wsi 
Zbaraża, a o 15 w. od Samhorodka, o 29 w. od 
Holendrów stacyi kijowsko -odeskiej dr. źel., 
mieszkańców 328 wyzn. prawosł., należą do 
zbaraskiej parafii, ziemi 937 dz. wybornego 
czarnoziemu, należy do Zawistowskich; zarząd 
gminny we wsi Zbarażu, policyjny i par. kat. 
w m. ISamhorodku. KL Przed. 

Hermanówka, potok wypływający z pod 
wschodniego stoku góry Hermanowej (389 
m.) w obr. gm. Hermanowej w pow. rzeszow- 
skim. Płynie w kierunku północnym przez 
wieś Hermanowę, a następnie miasto Tyczyn 
i po północnej stronie tegoż uchodzi z lewego 
brz. do Strugu, dopływu Wisłoku. Długość 
biegu 5 kil. Br, G, 

łlerniaiiowo, osada, ob. Buszewo, powiat 
szamotulski. 2.) II., folw., pow. pleszewski, 
1 dom, 9 mk.; nal. do domin. „Klenka/'{ 

Heriliaiiowo 1.) niem. Herrmanshóhe^ we- 
dług Kętrz. wś, pow. brodnicki, nie jest w u- 
rzędowych skorowidzach umieszczona. 2.) II., 
niem. Ilerrmannsdor/, folw. należący do wsi 
SSzczepanki, pow. grudziąski, nad jeziorem 
łasińskiem, naprzeciw m. Łasina, pół mili od 
bitego traktu grudziąsko-łasińskiego, ma bu^ 
dynki 5, domy mk. 2, katol. 7, ew. 4. Parafia 
i poczta Łasin, szkoła Szczepanki. 3.) II , 
niem, Ilerrmannshóhey folw. do wsi Lipinki, no- 
wo założony r. 1868, pow. lubawski. 4.) U., 
niem. Hermienati^ wś, pow. suski, podług map 
wojskowych 1 i pół mili od Susza, blisko 
traktu bitego z Kisielic do Susza. W nowszym 
czasie zapewne otrzymała ta wieś odmienną 
nazwę, gdyż w dokładnych skorowidzach nie 
jest umieszczona. Od dawnych czasów istniał 
kościół w H., który zabrali luteranie; był fili- 
alny do Bałoszyc; r. 1721 tał sopuszczony; 
później zupełnie go zaniechano. 

łleriiiaiiowo, wś pry w., pow. dzisieuski, o 
41 w. odDzisny, 1 okr. adm., 3 dm., 55 mk, 
(1866 r.). 



Her 



Her 



6? 



Itermanowszczyina, futor pryw., pow. 

oszmiański, 1 okr. adro., o 28 w. od IIolsKan, 
10 w. od Oszmiany, 4 dm., 26 mk. (1865). 

Ilermaiiy 1.) rum., pow. rypiński, gmina 
Szczutowo, par. Gujsk, odl. 20 w. od Rypiaa, 
liczy 2 domy, 23 mk., 68 mr. obszaru i 2 nie- 
użytków. 2 ) H., wś szlach , pow. mazowiec- 
ki, gm. JStelmachowo, par. Tykocin. W 1827 
r. było tu 13 dm. i 76 mk. Wieś ta pierwo- 
tnie zwała BiQ Komarowe i wspominana jest 
w aktach z 15(57 r. 

Heriiiaiiy, ob. Cisze. 

llcriiiany, ob. Ilennanmoce. 

Ilernienaii (niem), wh i folw., pow. mo- 
rąski, st« p Łibsztat. 

lleritienaii (niem.), ob. Szaicnowo (?) 

lleriiieiihageii (niem.), wś, os. i dobra, 
pow. irydlądzki, et. p. Bursztyn. 

Ilenneiiiiigkeii (niem.), iulw., pow. labiew- 
ski, 8t. p. Wulfshoefen. 

lleriiiineiidorf (niem.), pow. grndziąski, w 
okolicy lesistej i torłiastej, ćwierć mili od 
Btacyi kol. żeL w Gardei, przy bitym trakcie 
grudziąsko-kwidzyńskim. Tar. Mokre, szkoła 
i poczta Gardeja. Obszaru mr. 51, bydynk. 
14, dm. 12, atol. 19,k ew. 83. H. zostało no- 
wo założone r. 1820 na gruncie lasem wtedy 
jeszcze porosłym dóbr Kalmusy, przez ów- 
czesnego dziedzica Gustawa Zollem. Nazwę 
otrzymała od urodzonej wtedy właśnie 1-ej 
jego córki Herminy. Celem ti^j osady było, 
uzyskać potrzebnych robotników od wydoby- 
wania z obszernych kalmuskich pokładów 
torfu. W sierpniu r. 1820 przybyło tu 12 o- 
sadników. Każdy otrzymał 3 i pół morgi roli, 
wolne pastwisko w król. borze, wolne drzewo 
do budynków i wspólne torfowisko do torfu 
na opał. Po upływie 1-cgo wolnego roku mie- 
li dawać czynszu powoli aż do 10 tal. każdy. 
Nadto każdy 1 dzień w żniwa odrabiać, u- 
prząść 10 sztuk przędzy za 30 gr. ze lnu pań* 
skiego, płoty do wygonów swoim kosztem u- 
trzymywać. Rząd uznał tę osadę r, 183i, od- 
łączył od Kalmus 1846. Następnie czynsz i 
Bzarwark skupiony został, wspólne torfowisko 
separowane. Ob. Frolich, Gesch., des Grau* 
denzer Kreises 1 163. 

Ileniiinenhor (niem.) IuIk Julchenho/, folw., 
pow. gołdapski, st. p. Kowale. 

Ileriiiinenh&tte (niem ), walcownia żelaz- 
na, pow. toszecko-gliwicki, par. Łaband, loży 
między rz. Kłodnicą a kanałem kłodnickim, 
obok przystanku drogi żel. Laband. 

llernioneiteii (niem.), wś, pow. piłkalski, 
st. p. Łasdehnen. 

Ilerinsdorf (niem.) 1.) ws, pow. olsztyń- 
ski, st p. fiicsale. 2.) U., ws, pow. holądzki, 
st. p. Goettchendorf. 3.) IL, ws, pow. święto - 
Siekierski, ze stacyą pocztową. 

lleriiMilorf 1.) NiaUr- (niem.), zwane też 



; H. bei Bielitz, ws, pow. nissański, o 9 kil. od 
Nissy, ma 117 osad, 4016 mr. rozl., kościół 
paralialny. Szlacheckie sołectwo H. ma 815 
mr. rozl. 2.) Il.-Ober- (niem.j, wś, pow. nis- 
sański, nad granicą austryacką, ma 74 osad, 
2237 mr. rozl. i kościół paraf, zbudowany 
1836 roku. Szlacheckie sołectwo H. ma 431 
mr. rozl. P. S, 

lleriiisflorf) trzy wsie t. n.a n Szląsku au- 
stryackim: II.- (Gross), szkoła ludowa; II.- 
(Klein) szkoła ludowa; ll.-(Ober), szkoła lu- 
dowa i szkoła r.oloicza średnia. 

Heriusflorf (niem.), wieś, pow. między- 
chodzki, ob. Jhmsztop. 

Ilerinsflorf (niem.j, ob. Zamensdorf. 

IIerni«iztO[i, niem. Ilermsdorf^ wś i gm., 
pow. raiędzychodzki, 3 miejsc: 1) H., wś; 2) 
Blaustorn, dom szosowy; 3) Karo wiec, młyn 
(Karowitzmiihle); 39 dm., 438 mk., 75 flw., 
363 kat., 67 analf. 2.) II., dom., 2838 mr. 
rozl ; 2 miejsc: 1) H., dom.; 2) Goldenschiff, 
folw.; 5 dm., 127 mk., 52 ew., 75 kat., 41 
analf, Poczta w Przy toczni (Prittisch) o 3 kil., 
st. kol. żel. Landsberg o 30 kil. 

Hcriiad, ob. Ilomad, 

Ileriiiitowcc, po węg. Amoihfalwa, no niem. 
Emaus JJfifchen^ wieś w hr. spiskiem (Węg.), 
kościół katol. filialny, 178 mk., ob. Emaus- 
Hofchen i Arnothfalva. 

Herod jezioro, ob, Gkreł. 

Herrendorf (niem.) 1.) folw., pow. fryd- 
lądzki, st. p. Frydląd. 2 ) II., wś, pow. pas- 
łęcki, st. p. Młynary. 

Herrenhageii (nicro.), powiat malborski, 
przedtem dzierżawa, teraz na własność wyda- 
na wś, zawiera posiad. 7, włók 27, kat. 26, 
ew. 24, men. 14i dom. 6, parafia i poczta Mal- 
bork, dokąd odległość wynosi ^4 mili, 

Ilerrenwalde (niem.), os., pow. fyszhuski, 
st. p. St. Lorenz. 

Ilerrciiwalde (niem.), leśnictwo, pow. koś- 
ciański, ob. Mościstku 

Ilerrenwiese (niem.), folw. nowozałożony 
1870, należy do Czuchowa (Ziitzor), powiat 
wałecki, parafia Słopanoow (Schloppe), szko- 
ła i poczta Gzuchowo. 

Herrlichkeit (niem.), folw., pow. morąski^ 
st. p. Jaeskendorf. 

IlerrlHi (niem ), wsie na Szląsku austry- 
ackim: II.- (Gross) posiada kościół par. katol., 
szkołę ludową, st p. i telegr. II.- (Klein), po- 
siada szkołę ludową i st. poczt. Por. Bene* 
8ZÓ10. 

Ilerriiianau (niem.) wś, opw. suski ob. IIet^ 
maiiowo, 

Ilerriiianloelen (niem.), os. i dobra, pow. 
szyłokarczemski, st. p. Szyłokarczma. 

Ilerrniann Plagsteii, lub KerUcken, wicś^ 
pow. szyłokarczemski, st. p. Szyłokarczma. 



k 



68 



Her. 



Hei 



HerriiiaiiiiHcIorf (niem.), folw., pow. gru- 

dziąski, ob. Hennanoiuo, 

IIerriiiaiiii8dorf (niem.), leśnictwo, pow. 
braniewski, st, p. Braniewo. 

Ilermiaiiii^giit (niem.), dobra, pow. świę- 
tosiekierski, st. p. Zinten. 

lleiTiiiaiiiishohc (niem.J, folw, do Lipie- 
niec, pow. lubawski, ob. Hermanowo, 

llerrnianshOhe (niem.), według Kętrz. ws 
w pow. brodnickim, w urzędowych najnow- 
szych skorowidzach nieumieszczona; ob. Her- 
manowo. 

HeiTiiianiishof (niem.) 1.) dobra, powiat 
rastemborski, st. p. Barciany. 2.) II., folw., 
pow. święiosiokierski, st. p. Mehlsack. 3.) II.> 
folw.,. pow. szczycieński, st. p. Dźwierzuty. 

Ilerriiiaiiiishof (niem.), wy bud. do Staro- 
grodu, blisko miasta położone, pow., par., szko- 
ła, poczta Star ogród. 

Herrmaniisbor (niem.), ob. Fryda, 

Ilerriiianiisroile (niem.), posiadłość z piłą 
i wodnym młynem nad rz. Wierzycą, powiat 
starogrodzki, należy do Kręgu, ob. Kraski 
mbjn, 

Herniiaiinsruhe (niem.), folw. do wsi Ka- 
wki, pow. brodnicki, przezwany r. 1865, ob. 
KaiokL 

Herrmaiiii8waUle ('niem.), wś, pow. świę- 
tosiekierski, st. p. Kobylabuda. 

Ilerriiianii-Hesai (niem.), inaczej Bltiazen 
lub Schlagweg- Peter ^ wś, pow. kłajpedzki, st. 
p. Kłajpeda. 

Herriiieisterlioliii, czyli Meisterholm, Fiu- 
fjelshohn, na polskie znaczyłoby » Wyspa Mi- 
strzowska", jestto rozległa wyspa na Dźwinie, 
nieco poniżej Kirchholmu naprzeciw wsi Uex- 
kuli. Nadaną była lennem prawem Romerowi 
przez ks. kurlandzkiego Ketlera. Dziedziczyli 
»Symeon i syn jego Stefan i Krzysztof rot- 
mistrz woj. pols. R. 1605 ks. kurlandzki Fry- 
deryk Keller stanął tam obozem w 600 strzel- 
ców i 400 konnicy, Stefan Romer przeprowa- 
dził oddział ten przez gród przed samą bitwą 
pod Kirchholmem, R. 1632 Gustaw Adolf 
król szwedzki po zawojowaniu Inflant przy- 
wilejem podpisanym 23 maja w Augsburgu 
oddał tę wyspę miastu Rydze. A, R. 

llerrngrebiii (niem.), wś, pow. gdański, 
ob. Grabiny zameczek,, 

Ilerrnhiit (niemj) ob. Ohranoio, 

llerriikeiiipe (niem), wyspa utworzona 
przez Wisłę, powiat chełmiński, ob. Pańska 
kępa, 

Herrnstadt (niem.), ob. Wąsosz, 

Ilersziiiaiiice, Herzmanitz, wieś powiatu 
bogumińskiego na Szląsku austr., rozl. mórg. 
1198, ludn. 842. 

ller^zoiiówka v. Ilerszunówka, kol. żydow- 
ska przy wsi Woronkowie, pow. bałcki, gm. 
Woronków, 610 mk., 148 dz. ziemi. 



Ilersztop^ wieś rycerska, pow. międzyrzec- 
ki, por. Hermsztop, 

łlersztiipowoy niem. Herschtopowo, wś, po- 
wiat wschowski, 15 dm., 146 mk., 10 ew., 
136 kat., 38 analf. Poczta i gość. w G-arzynic, 
st. kol. żel. w Lesznie (Lissa). 

Ilertszecht, Ilertszek, wś w hr. szary skiem 
(Węg.), kościół kat. paraf., piękny duży ogród, 
piękne lasy jodłowe, wyrób gontów, 861 mk. 

Ilertznianitz, ob. Herszmanice, 

Ilerilbiliy, Ilarubin i Cfiartibin, (ob.) wś, pow. 
kolneński. 

ilerwarto, wś w hr. szaryskiem (Węg.), 
kościół katol. filialny, 366 mk. 

Her winowa, niem. Erbersdorfy dwie wsie 
na Szląsku austryackiem. Alt-E, ma szkołę lu- 
dową; Neu'E, ma st. poczt., st. dr. żel. mor.- 
szląsk., szkołę ludową i leśnictwo. 

łlerynia, ob. Hoszów, 

Ilcrzberg (niem.), ob. Hercberg, 

Ilerzberg (niem.), włość, wś, pow. gdań- 
ski, na żuławach gdańskich, obszaru ziemi o- 
bejmuje mr. 3632, gburów 12, zagrodn. 2, kat. 
83, ewang. 271, dm. 28. W miejscu jest ko- 
ściół luterski i szkoła; dla katolików parafia 
Giemlice, poczta W. Gędry. Odległość od 
Gdańska 2 i pół mili. Kościół tutejszy istniał 
oddawna w ręku katolików przed reformacyą; 
innowiercom dostał się wskutek prawa patro- 
natu, które wykonywał gdański magistrat. 

Ilerzfelde, (niem.), ob. Krakówek, y. Kruko^ 
wek, dom., pow. wyrzyski. 

Ilerzogin-Auguste (niem.), kopalnia wę- 
gla w Łaziskach średnich, 

Ilerzogsgraben (niem.), kanał, dop. Odry, 
ma ujście powyżej Głogowy. 

Herzog»thal (niem.), inaczej Gerehlischhen 
lub Jeralischken, dobra, pow. gołdapski, st. p. 
Boówinka. 

Ilerzogswalde (niem.), wś i dobra, powiat 
grotkowski, o milę na północ od Grotkowa. 
Wieś ma 82 osad, 3586 mr. rozL, paraf, koś- 
ciół kat. z XY wieku. Dobra mają 963 mr. 
rozległ. 

Herzogswalde (niem.), rycer. dobra, pow. 
suski; ob. Rycwald i Rycwałdzik. 2.) II., wś 
pow. świętosiekierski, st. p. Eisenberg. 3.) II. 
wś, pow. morąski, st. pt. Łibsztat. 

llerzwigsruh (niem.), dobra, pow. lecki, 
st. p. Rhein. 

Ilesza, potok, lewy dopływ Mołodoj, ob. 
Dolina (t. II 17 — 2). 

flethars v. SiebenUnden (Lipiany), st. dr. 
żel. Preszów-Orló, o 33 kilom, od Freszowa. 

lletinanice, niem. Kaltvorwerk 1.) wś, pow. 
wschowski, 41 dm., 312 mk., 16 ew.^ 296 kat., 
40 analf. Kościół kat. filialny należy do pa- 
rafii Łginia (Ilgen). Poczta i kol. żel. we 
Wschowie (Fraustadt) o 7 kil., gość. na miej- 
8CU. 2.) II., folw., 848 mr. rozl. 



! 



Het. 



HetuiaDÓwka^ wb, pow. bałoki, gm. Bak- 
Bsa, par. Krzywe-jezioro, liczy 326 mk., zie- 
wi włościańskiej 605 dz., dworskiej 2052, 
domów 82. Cerkiew do której należy 43 dz. 
sdemi. Dawniej własność Denisków, dziś Zi* 
nowiewa, 

* Iletinański-szlaky ob. Czarny szlak (str. 
771.) 

Hetniaiiszczyzna. Tak pisarze nasi zowią 
niekiedy całą dawną kozacką Ukrainę. 

Hetniań8zczyzna, przysiółek Kopeczyniec. 

Heubude (niem.), wś włość, w wieczystą 
dzierżawę wydana, pow. gdański, w pięknem 
położenia na Mierzei (Nehrung), po prawym 
brzegu Wisły, nad jeziorem, około pół mili od 
Gdańska, ulubione miejsce wycieczek mie- 
szczan, obejmuje gburów 10, zagrodn. 79^ ob- 
szaru ziemi 1078, ewang. 1214, katol. 106. 
Parafia Gdańsk, szkoła w miejscu, poczta 
Gdańsk. 

Ilenbndeii (niem.), wś w malborskich żu- 
ławach, pow. malborski, ob. Hejhudy, 

Ileuhaufen, także Heukoppe, szczyt w Ta- 
trach spiskich, w okolicy Szczaw Sławkow- 
skich (Szmeksu), w dziale turni Sławkow- 
skich. Od najwyższego szczytu. Sławkow- 
skim zwanego (2453 m. pom. wojsk.), odrywa 
się ku południowi grań górska, wygięta łu- 
kiem ku zachodowi, pouad doliną potoku An- 
ny, długości około 1300 m., kończąc się ponad 
trzema stawkami szczytem pomienionym, do- 
chodzącym według pomiaru wojskowego 1852 
m. wysokości n. p. m. Podług pomiaru Kol- 
benheyera czyni wyniesienie 18 JO m. Br, G. 

Hey..., por. Met.,. 

Heybachen (niem.), dobra, pow. fyszhuski.. 
st. p. Laptau. 

Ileyde (niem.) 1.) inaczej Szih&i^ wś, pow. 
szyłokarczemski, st. p. Srzyłokarczma. 2.) II., 
folw., pow. królewiecki, st. p. Laptau. 3.) II., 
dobra, pow. frydlądzki, st. p. Frydląd. 

Heydeberk (niem.), dobra, pow. tylżycki, 
st. p. Szameitkehmen. 

Ileydebruch (niem.) 1.) wś, pow. tylżycki, 
st. p. Wilkiszki. 2.) H^-Schilgallen, inaczej 
Schwenderischken, dobra, pow. tylżycki, st. p. 
Tylża. 

Heyde-Fedderau (niem.), wś, pow. świę- 
tosiekierski, st. p. Wolittnick. 

Ileydekrug, (niem.), ob. Szylokarczma. 

Ileydekrug (niem.), ob. Hanswcdde. 

Ileyersdorf-Nieder, ob, Andt^ycliowice Dol- 
ne, wś, pow. wBchowski, 52 dm., 253 mk., 
294 ew., 4 kat., 14 analf. Poczta w Szliohtyn- 
gowie (Schlichtingsheim) o 5 kil., gość. na 
miejscu, st. kol. żel. Drzewce (Driebitz) o 5 
kil. 2.) H.-N., czyli Andryckowice Dolne, dom., 
3121 mr. rozl., pow. wschowski, 6 dm., 72 
mk., 60 ew., 12 kat., 9 analf. Gorzelnia paro* 
wa. 3.^ H.-Ober, ob. Andryckowice Górne, wś. 



Hib. 



69 



pow. wschowski, 28 dm., 146 mlc., wszyscy 

ewan., 15 analf. Poczta w Szliohtyngowio 

(Schlightingsheim) o 4,5 kil., gość. na miojscu; 

st. kol. żel, Wschowa (Fraustadt) o 6,3 kil. 

4.) II.-Ober, czyli And,'G,\ dom., 1070 mórg, 

rozl., pow. wschowski, 2 miejsc: a) II., dom.; 

b) dom szosowy; 7 dm., 78 mk., 61 ew., 17 

kat., 6 analf. 
Ileygerey (niem.), albo Eigarren, wś, pow. 

stołupiański, st. p. Tollmingkehmen. 
Ileyiiehof (niem.), os., pow. wystrucki, st. 

p. Wystruó. 

Ileysterbruch (niem.j 1.) lab. Neu Beynu- 

hnen, wś, pow. darkiemski, st. p. Łauningken. 

2.) II., os., pow. wystrucki, st. p. Wystruć. 
IIexenberg, ob. Kdklenberg,. 
lliacentowo. folw., pow. maryampolski, 
gm. Michaliszki, par. Płutyszki. Ma 1 dm.; 

10 mk. odl. 24 w. od Maryampola. 

Hibąjłowickie starostwo niegrodowc, le- 
żało w wdztwie witebskióm, powiecie orszań- 
skim; nierozległe te narodowe dobra w roku 

1771 posiadał z sstwem orszańskim Joachim 
Chreptowioz, kanclerz w. lit., opłacając z niego 
kwarty złp. 113 gr. 10, a hyberny złp. 50. 

Ilibajłowicze dobra rządowe, pow. bory- 
sowski, 1 okr. adm , złożono z 2 folwarków 
i 3 wsi, dusz 112. 

Ilibalówka 1.) wś. pow. mohylewski, nad 
rzeką Muraszką, przedmieście Szarogrodu, 91 
domów, z przysiółkami Bochaczowką i Kieł- 
baśną, ma 966 mk. i 1133 dzies. ziemi. Należał 
do ks. Sanguszki, dziś jego wnuczki z Potoc- 
kich Branickiej. Cerkiew 8-go Jerzego, ziemi 
cerkiewnej 96 dzies. (por. Szarogród), 2) przed- 
mieście Czernieje wiec, nad rz. Murachwą, pow. 
jampolski. 

Hibbe, ob. Hibie, 

Ilibiea, także Hibbica, potok górski, pod- 
tatrzański, liptowski, powstaje z dwóch potocz- 
ków, na gruncie Wychodnej, na południowym 
stoku góry Wielkiej Palenicy, tworzącej dział 
wodny poprzeczny między żródliskami tegoż 
potoku a p. Koprowej (1150 m.), po płn. zach. 
stronie wierchu Hibicy (987 m.), między nim 
od wsch. a Małą Palenicą (1022 m.J od zach. 
Oba potoczki płyną ku południu; i wkrótce się 
łączą. Połączony potok płynie doliną z\^aną 
także Hibica, ku południu przez obręb gm. Hi- 
bia. Od wsch. wznosi się grzbiet lesisty zli- 
cznemi polanami ciągnący się od wierchu Hi- 
bicy ku południu. W nim idąc na południe 
mamy szczyty: Palenica (991 m.), polana be- 
zimienna 924 m.. Skałka (848 m.); Iwanów 
wierszyk (898 m.) i Martina (827 m.). Pod 
Skałką przyjmuje z prawego brzegu dwa 
potoczki Hibski i Kondracową. IS^aprzeciw 
góry Martina, po pr. brz, wznosi się wzgó- 
rze Glan (833 m.), u stóp którego wpada do H. 
potok Pańska Hibica z Podszustą. Odtąd 



i 



70 



Hib. 



Hil. 



zwraca sie piook U. na południowo zachód, 
zabierając krótkie strugi z pr. brz. spływające 
z Rzepiska (784 m.); przerzyna samym środ- 
kiem miasteczko Uibie, a płynąc po półn. stro- 
nie gościńca bitego, wijącego się u stóp góry. 
„Na Kamieniu" (790 m.) przerzyna trzy kroó 
ten gościniec w krótkich odstępach i wpada 
z pr. brzegu do gu, Wa nieopodal stacyi kolei 
bogumińsko-koszyckiej: Lgoty królewskiej. 
Długość biegu wynosi 16 kil. Spad wód jego 
wykazują następujące liczby według pomiaru 
wojskowego: 980 m. (źródła); 902 m. (połą- 
czenie się strug źródłowych); 732 m. (ujście 
Pańskiej Hibicy); 657 m. (ujście). Na niektó- 
rych mapach nosi ten potok nazwę Głębokiej 
(Hliboka) lub Hlouboka. Br. O. 

Hibica, wierch na Pordtatzu liptowskiem, 
na gruncie gminy Wychodnej, u źródeł potoku 
Hibicy (ob), między nim od zach. a Bielańską 
wodą (ob.) od wsch. Przezeń wiedzie od 
Wychodne] drożyna na Wielką Palenicę, aztąd 
do Koliby Podkrywańskiej, znajdującej się na 
połudn. zach. stoku góry „Kopy Krywańskioj" 
(1572 m.). Jestto miejsce noclegu turystów 
wybierających się na Krywań (ob.). Wynie- 
sienie czyni 987 m. Br, G. 

Hibie, także MGhe.Hybie, Guhha niem. Geih 
węg. Hibbe, miasteczko w hr.liptowskiem (Wę- 
gry), nad potokiem Hibicą, dopływem Wagu, 
przy drodze z W ychodny do Porubki, nieopodal, 
bo 4 kil. na płn. wsch. od Królewskiej Lgoty, 
staoyi kolei Koszycko-Bogumińskiej Dawniej 
było to miasto górnicze, dziś przeważnie przez 
Słowaków zamieszkałe; niemieckie nazwy ról, 
jak Muhlwiese, lilegel, Lerberg i t. d. Dłu- 
gość geogr 37*^ 30' O", szer. geogr. płn. 49' 3\ 
Znajduje się tutaj wsch. kościół łaciński p. w. 
Wszystkich Świętych. Rok założenia niewia- 
domy. Ittniał już w r. 1637. Znachodził się 
w nim pomnik Emeryka Balassy^ego, który 
atoli zgo^rrzał w pzooż. r. 1683. Metryki 
pochodzą od r. 1675. Również znachodzi się 
kościół ewangelicki, zbudowany r 1681; spa- 
lił się atoli w r. 1683; odbudował go w roku 
1734 baron Maciej Ostrosits na placu przezeń 
gminie darowanym. Metryki ewan. sięgają 
r. 1831. Do parafii łacińskiej należą AYycho- 
dna zfiljalnym kościołem p. w. św. B/czo- 
pana; przysiółek Bielańsko, Lgota królewska, 
przysiółek 8 wary n, ^Koszkowa z kaplicą św. 
Trójcy, następnie osady Dykula, Medwadza, 
Kostoki, Benkowe, wreszcie stacya Wychodna- 
Ważec kolei koszycko-bogumińskiej, razem 
liczy 984 dusz rz. kat., z czego na samo Hibie 
przypada 310 dusz rz. kat. (1878 r.) Do gmi- 
ny ewangelickiej należy Kokawa, z filialaym 
kościółkiem. Liczy w miejscu 1503, a w Ko- 
kawie 1098 ewan., razem 260 1 ewan. (r. 1880) 
Parafia atoli łacińska w Hybiu liczy dusz rz. 
kat. 984, ewan. 3310, żydów 129, szyzm. 129, 



razem 4643 dusz. W samym Hybiu jest 1927 
mk. z czego dusz rz. kat. 310, ewan. 1523, ży- 
dów 58, szyzm. 36. (1878 r.). Stacya pocz- 
towa w miejscu. Co poniedziałek odbywają 
się targi, a pięó razy do roku jarmarki. Wznie- 
sienie: 690 m. (pom. wojsk); (Korzistka), dolny 
kościół. Rz, G. 

Ilibski potok, potok podtatrzański, na 
Podhalu liptowskiem, w obr. gm. Hibia, prawy 
dopływ Hibicy (ob.). Długość biegu 3 kil. 
Przyjmuje z pr. brz. potok Kondratową Wodę. 
Dolinka tego potoku zowie sięHibskim jarkiem 
(jarem). Br. O. 

Ilidas-I^eiHethi, st. dr. żel. ciskiej, o 26 
kilom, od Koszyc. 

Hideg-IIegy, ob. Nowogrodzkie góry. (Po 
węg. hideg znaczy „zimny"). 

Hiensdorf ob. Hlncou^e, 

Hieroiiiiii, kopaloia w ^[^Dąbrowie górni- 
czej. 

łlieroiiimwó 1) os. włość, pow. opoczyń- 
ski, gm. Wielka Wola, — par. Wójcin. Ma 

2 dusz, 11 mk,: 22 mórg ziemi włość. 1) II., 
wś. włośó., pow. iłżecki, gm. i par. Sienno, 
liczy 19 dm., 174 mk, i 413 mórg. obszaru. 

Ilieroiiiiiiów. folw., pow. nowoaleksandro- 
wski, własność Hieronima Beynara. 
Ilieroniiiiówka, fol. szlach., pow. wileński, 

3 okr. adm , 63 w. od Wilna, I dm., 9 katoL 
(1886), 

Ilieroiiiiiiowo niewielki fol. w pow. słuc- 
kim, własność Swiderskich. 

Illeroniniowo 1.) st. poczt., pow, biało- 
stocki gub. grodzieńskiej, przy trakcie z Bia- 
łegostoku do Wołkowyska i Prużany. 2) II.9 
dobra, pow. dyneburski, niegdyś dziedzictwo 
Hieronima Oskierki, dziś własność Moniki Os- 
kierczynej. Por. Ejsbachowa. 

liieroiiiiiiowo ob. Ilironmowo. 

Iligały, wś pow. wilejski, -o 67 w. od m. 
Wilejki, 3 okr. adm,, gm. wołkołacka^ 3 dm., 
25 rak. katol. (1866;. 

Higienie wo, kol., pow. nieszawski, gm. 
i par. Piotrków. 

Ilikanie, dobra, pow. nowoaleksandrowski, 
własność Jana Komorowskiego, 874 dzies. rezl. 
Por. Gikany. 

Ililarów lub Tułowice i.) wś, pow. socha- 
ozewski, gm. Tułowice, par. Brochów. 2) H., 
wś. pow. kolski, gm. Drzewce, par. Umieó. 
W 1827 r. było tu 5 dm. i 61 mk. H., os. pow. 
sieradzki, gm. Wierzchy, par. Zadzim. 4) H., 
folw. Sokołowskie gm. Dembe nowe, par. Ski- 
bniew. Liczy 3 dm., 5 mk. i 445 mórg ob- 
szaru. Folwark ten oddzielony od dóbr Ko- 
stki. 

Hil ar owo, folw. nad rz, Dzisienką,— pow. 
dzisieński, o 21 w. odDzisny,! okr. adm., Idm., 
10 mk. (1866). 

Iłilarewo,niem. Hilarhof, folw., pow. piesze- 



Hii. 



Hlfl 



71 



wski, 6 dm., 75 mk , należy do dom. Baoho* 
newa. 

Hilberg, ob. lUmrg, Eiienburg, 

Hilbersdorf (niem), wś. i dobra, pow. nie- 
modliński, nad Sztejnową. Wś. ma 62 osad, 
358 mr. rozl., naleiy do par. Loowen. Bobra 
mają 256 mr. rozl. 

Ililcza, jeden z potoków źródłowych Małego 
Sereta. 

Hilerowo, holendry^pow. kolski, gm. Budzi- 
aław kolski, par. Dęby k szlecachie. Założone 
w r. 1815. 

Hilf(niem.) dobra, pow. frydlądzki, st. p. 
Barsztyn. 

Ililfie (niem), wybud. do Chojnic, pow. choj- 
nicki. K. 8169 liczyło bndynk. 9, domy 3, 
kat. 20, ewaag. 15. Parafia, szkoła i poczta 
Chojnice. 

lliiinki, małe jez. w lesie i smolarnia, pow. 
sejneński, gm. Pokrowsk, o 2 w. za wsią Głę- 
boki Bród (1878). Now. 

Ililkowszczyziia, folw. należący do Szulca, 
przy drodze z Wasiliszek do mka. Sobakińce, 
pow. lidzki, 4 okr., od Lidy odl. w 50 i pół, od 
Wasiliszek w. 12 i pół; dm. 1, mk. 9, wyzn. 
rz. kat. 

Hiller-Gartriligen (niem.), ob. Pszczew, 
niem, Betsche; dom., pow. międzyrzecki. 

Hillersdorf (niem.), ws, pow. niemodliński, 
o ćwierć mili od Fyrlądu, ma 25 zagrodników 
ewangelików, 661 mr. rozl. 

Ilillersdorf (niem.) ob. Albrechtyce i Ilołco-' 
taice. 

Ilioimelfort (niem.), wś, pow. morąski, st, 
p. Morąg. 

Ilimmelihal (niem.), wś, pow. sycowski, 
par. Syców. 

Himnielwitz (niem.), ob. Jemielnica. 

Hińee, wś, pow. śniatyński ma 1-no klas- 
sową szkołę, 

Ilinccewiee, ob. Gincemce, 

łlincowce, węg. Hinczócz, wś, w hrab. spi- 
skiem (Węgry), w dystrykcie właskim, od 
Włach ( Wallendorf) na płn. zach. 4 kil., w do- 
rzeczu Hornadu; liczy mk. 260, między nimi 
kat. łac. 252, żydów 8 (1878). Należy do pa- 
rafii łac, w Welbachn. Br, G, 

HiiWi dtngi, ob. Gródek, tom II, 822. 

lIMeze, niem. Hinzendorf, 1) wś, pow. 
WBchowski; 66 dm., 396 mk.; 46 ew., 350 kat., 
20 analf. Kościół kat. filialny parafii. Kurs- 
dorf. Poczta w Szlichtyngowie (Szlichtings- 
heiffl) o 3 kil., st. kol żel. Drzewce (Drebitz) 
o 4,5 kil. 2) H., dm., 924 mórg. rozl., pow. 
wschowski; 4 dm.; 61 mk., 3 ewan., 33 kat., 
2 analf. 3) H., folw. 373 mórg. rozl. Jtf. Su 

Hinetoei (węg.). ob. Hincowce. 

Hinciowe Stawy, stawy tatrzańskie. Nie- 
którzy pi«2ący o Tatrach zowią je także /^ita- 
c(nmfmi^ gdyż ,,Hinek'S zdrobniały .^Hinszko^S 



znaczy u Słowaków „Ignacy*'. Jest ich czte- 
ry. Leżą one w Tatrach spiskich, w dolinie 
Mięguszowieckiej, w jej północno-zachodniej 
odnodze, Hińczową zwanej, na najwyższym jej 
tarasie, wśród głazów granitowych, pod sa- 
mym głównym grzbietem Tatr. Wspa- 
niałe turnie otaczają tę górną część je« 
ziorną doliny. Od północy zamyka ją potężny 
grzbiet Mięguszowiecki, ze szczytem tejże na- 
zwy (2435 m.), z którym łączą się ku wscho- 
dowi liysy (2508 m.) i Wysoka (2555 m.). 
Od zachodu odgranicza dolinę obszerny grzbiet 
Baszty, który za pośrednictwem Cubryny (2369 
m.) łączy się z Mięguszowieckim szczytem. 
Największy staw legł najdalej ku północy, 
u stóp Mięguszowieckiego szczytu, wśród 
ogromnych złomów granitowych. Zowie się 
on Wielleini Hiriczowym stawem, niem. Gross-Hia- 
zen See, węg. Nagy-Hinczko-tó, słów. V. 
Hinsko. pleso, także V. Ilinczore pleso. Obszar 
jego wynosi dziś 34 morgów czyli 19.11 hekt.; 
zajmuje zatem szóste miejsce co do rozciągłości 
między stawami tatrzańskimi. Ciepłota wód 
jego czyni 7.4^ O. przy IS'* C. ciep. pow. 
(Eljasz, 23 sierpnia, 1879, r. 10 god. rano). 
Wzniesienie 1961 m. (pom. wojsk.); 1917 m. 
CSteczkowski); 01907 m. (Kolbenheyer); 1899 
m. fWahlenberg); .91871 m. (Fuchs); 1847.3 
m. (Oesfeld); 1797.4 m. CKorzistka). Jest to 
wspaniały zbiornik wód, dziś już o połowę 
mniej s%y, niż dawniejsze jego brzegi wskakują; 
mimo to atoli na tej wysokości, na jakiej się 
wznosi, nie może się żaden inny z nim równać. 
Na południe od niego, tuż pod przełęczą Ko- 
prowa (2188.5 m. kwadrans drogi oddalony), 
na stopniu nieco niższym, leży drugi, daleko 
mniejszy staw, zwany Małym Hinozowym 
stawem. Obszar jego wynosi 2.79 hekt. czyli 
5 morgów. Ciepłota wód jego podług pomiaru 
Eljasza czyni 8.6^ O. Również jak tamten 
dziko się przedstawia. Północny róg jego 
wznosi się 19.52 m. npm. (pom. wojsk.). Z W. 
stawu Hinczowego wypływa Wielki Hinozowy 
potok, który 1800 m. poniżej południowego 
brzegu tegoż stawu, przyjmuje od pr. brz. 
Mały Ilińczowy potok, tworzący odpływ Ma- 
łego Stawu H. Połączenie to wznosi się 1586 
m. npm. (pom. wojsk.). Odtąd zowie się po- 
tok Hinczowym. Nipco poniżej kładka na 
potoku, który w dalszym swym biegu, nieopo- 
dal tej kładki, poniżej niej zabiera od lewego 
brzegu wody Żabiego potoku, odpływającego 
z Żabich Stawów Mięguszowieckich. Potok 
Hinczowy łączy się, 2850 m. poniżej tego sta- 
nowiska, od lew. brzegi z potokiem Krupą, 
który jest odpływem Małego Rybiego ożyli 
Popradzkiego l^wn, i tworzy rzekę Fsprad 
(ob.). Po WBOhodaka brsegu M. H. stawu wy- 
nosi się znasBay wał skalisty 1991 m., od- 
dzielający dwa drugie stoiwki Hinocewe od Uh 



72 



Hin. 



Hir. 



goi fitawu. Z tej czQ4oi doliny HiegUBzowieo- 
kiej (ob.), od tych jesiór są dwa przejścia na 
północną stronę głównego grzbietu Tatr. Od 
Wielkiego Stawu Hinczowego przez przełęcz 
Mięguszowiecką koło Chłopka (2275.5 m.) 
przejść można ku stawowi Czarnemu, a ztąd 
do Eybiego w dolinie Białki. Przdęcz tę 
Mięguszowiecką zowią tikże Małą Przdlączką 
(Wilderer Pass). Drugie dogodniejsze przej- 
ście jest od strony M. H. stawu przez przełęcz 
Koprowa (2188.5 m.) do doliny Hlińskiej, 
a z niej prez Ciemne Smreczyny, Jawory i Go- 
ryczkową do Zakopanego. Br O. 

Hinków, pow. stopnicki, ob. Chinków (por. 
Długosz II, 428). 

Hinkowice (z Wierzbową i Bereskiem), wś, 
pow. zaleszczyckii nad rzeką Dupą, oddalona 
o 10.0 kilometrów na południe od urzędu po- 
cztowego w Tłustem, przestrzeń posiadł, wiek. 
702, włość. 675 m. doskonalej podolskiej gleby, 
ludność 819, w tem 205 rzym. kat. należących 
do par. w Tłustem, reszta gr. kat., parafia 
w Worwoliacach, Właściciel większej po- 
siadł. Mikuli Stefan. 

Hinowice, wś, pow. brzeżański, nad Złotą 
Lipą, o milę od Brzeźan. Wierzchowiny stawu 
brzeźańskiego rozdzielają tę wieś od sąsiedniej 
wsi Łapczyn zwanej. H. liczą 488 mk. w 108 
rodzin, 244 mężczyzn, 244 kobiet; 72 rz. kat. 
należących do parafii w Brzeżanacb; 392 gr. 
kat. należących do paratii w Żukowie; 24 izrael. 
Obejmuje 1152 m.roii or.; 81 łąk, 55 ogrodów., 
106 m. pastwisk, 27 m. dróg, 2 m. wody płyną- 
cej. Własność Stan. Potockiego. B. B, 

Hinowo, ob. Imywo. 

Hinsdorf (niem.), ob. Hinczawce. 

Hinłer-Daninierau (niem.). ob. Dąbrówka. 

Hintendorf (niem.), pow. prądnicki, ob. 
Oracze, 

Hinłer-Harte (niem.). ob. Dąhrówka^hma-^ 
rzewo, 

Hinterlinkuhnen (niem.), wś,o pw« żuławski, 
st. p. Heinrichswalde. 

Hinterniteieh (niem.), ob. Nadjeziory lub 
Skutawem^ kolonia, pow. szubiński. 

HinteriuDhle (niem.), młyn, pow. czarn- 
kowski; 1 dm., 9 mk.; należy do miasta Trzcian- 
ki (Schonlanke). 

Hintersaae, kolonia w pow. sokolskim, gub. 
grodź., o 30 w. od Sokółki. 

Hintersee (niem.), 1) rycer. dobra, pow. 
sztumski, ob. Zajezierze, 2) H., wś, pow. kwi- 
dzyński, ob. Zajezierze, H., osada do wsi Je- 
ziorki, pow. świecki, ob. Koziborek. 

Hinterswalde, ob. Zgierszczyzna. 

Hiaterthor (niem.), wś^ pow. malborski, 
należy do Szkarpawy, na nizinach malborskich; 
obejmuje poaiad. 9, zagrodn, 6. włók 5, kat. 5, 
ew. 123, dm. 16; parafia Tiegenhagen, szkoła 
Tiegenorty poczta Nowodwór (Tiegenhof). Odle- 



głość od Malborka 4 i pół mili. 

Hinłerwaldchen (niem.), dobra, pow. żu- 
ławski, st.p. Heinrichswalde. 

Hinłerwalde (niem.), l)dobra, pow. króle- 
wiecki, st. p. Kobyla Bada. 2) H., folw., pow. 
iławski, st. p. Uderwangen. 

Hiny, karczma, pow. lidzki, 4 okr. adm., 
od Łidy odl.w.35,od Wasiliszek w.29ipół, dm. 
1, mk. izrael. 5 (1866). 

Hinzbruch (niem.), wś, pow, ostródzki, st 
p. Łocken. 

Ilinzendorf (niem.), ob. Hińcze, 

Hinzendorf (niem.), dobra rycerskie, pow. 
rastemborski, st. p. Rastembork. 

Hipanis, HispanU^ staroż. nazwa rz. Bohu. 

Hlpoliteapol, kolonia, pow. ostrzeszowski; 
14 dm., 100 mk.; należy do wsi Szklarka mie- 
lecka. 

Hipolitów 1) 08., pow nowo-miński, gm. 
Wiązowna, par. Długa Kościelna. Na gruntach 
wsi Długa Kościelna (ob.) założona o 3 w. od 
Miłosny, ma 90 mr. rozl. 2.) H., folw., pow. 
błoDski, gm. Guzów, par. Szymanów. Zało- 
żony na gruntach wsi Miedniewice. 3.) II., 
wś, pow. turecki, gm. Zelgoszcz, par. Wieleniu. 
4.) II., wś, pow. łaski, gm. Wodzierady, par. 
Mikołajewice. 5.) H., pow. wieluński, gm. 
Lututów, par. Czarnożyły. Należała do dóbr 
Dymki. Wś H. ma 4 os., 17 mr. gruntu. 

Hipolitowo, pow. kolneński, gm. Stawiski, 
por. Poryte. W 1827 r., było tu 9 dra., 43 mk. 

Hipolitowo 1.) fol. szl. nad rzeka Łoszą, 
pow. wileński, 4 okr. ad., o 55 w. od Wilna, 
1 dm., 2 mk. katol. (1566). 2.) H., foL^ szl., 
pow. swięciański, 4 okr. ad., o 66 w. odSwię- 
cian, 1 dm., 7 mk. kat. (1866). 3.) H., fol. 
w pow. borysowskim, okr. polic, chołopieni- 
cki, dawniej własność Kozubowskich, obecnie 
Antonowicza, ma obszaru 412 mórg. 4.) H., 
folwark w pow. rzeczyckiem, dziedzictwo wraz 
z folwarkiem Zaspa ma obszaru około 1970 mr.; 
gorzelnia przynosi intraty 1000 rubli. 

Illrawlec, przysiółek Dalnicza. 

Hirenki, wś w pow. bracławskim, par. Nie- 
mirów, wraz z wsią Buszynką należy do Maryi 
z Potockich Strogonowej; ma 9 dm., 195 dusz 
męz., 593 dz. ziemi włość. Por. Buszyńce, 

llirka, przys. w pow. drohobyckim, na 
płn. -wschód od Łastówki nad Stryjem. L, D. 

Ilirka, ob. Cyganka. 

Hirkl, zaścianek rządowy, w pw.o lidzkim, 
4 okr. adm., od Łidy odl. w. 85, od Wasiliszek 
w. 28, dm. 1, mk. 21, wy^in. rz. kat. (1866). 

Hirnik, ob. Goiogóry, tom. II, 677. 

Hiroiiiniowo, wś, ^pow. gnieźnieński; 18 
dm,; wszyscy kat; 3 analf. Poczta najbliższa 
i gość. w Kłecku; st. kol. żel, w Gnieźnie. 

Hirschau (niem.), leśnictwo, pow. fyszhu- 
ski, st. p. St. Lorenz. 



Mr. 



Hl6. 



73 



Hirschbaeh \nh Strabach^ pow. łańcucki, ob. ' 
Baranówka, 

lllrschberg (niein.), 1.) wś, pow. olsztyń- 
eki, przy jeziorze i bitym trakcie pasymsko- 
wartemborskiem, ob. Jedtharh. 2.) Hm ob. Albrt'' 
chiice. 2-) II.) 08. leśna, pow. ragnecki, st. p. 
Griiuheide, 3.) II., wń i młyn, pow. ostro- 
dzki, st. p. Ostróda. 

IlirsehberK (niem.), ob. Jelenia góra. 
Ilirschdorf (niem.), ob. Jeleniec, 
Ilirschfeld (niem.), 1.) dobra, pow. bra- 

niewski, st. p. Braniewo. 2.) II., wń, pow. 

bolądzki, ze staoyą pocztową, 749 mk. 

llirschfelde (niem.), pow. opolski, ob. 
Sanidw. 

nirschfelde (niem.), ob. Jeleńcz, 
llirschkeD (niem.), folw., pow. swictosie- 

kierski, st. p. Hermsdorf. 
Ilirschkrug (niem.), karczma, pow. siedzki, 

ob. Jelonek, 

IlirscbkriiK (niem.), os. pod Królewcem. 

llirschthal (niem.), 1.) os. leśna, pow. goł- 
dapski, st. p. Dubeningken. 2.) IL, os., pow. 
jańsborski, st. p. Tarosl. 

Ilirschwalde (niem.), folw., pow. frydlą- 
dzki, st. p. Glommen. 

Hirszanówka, ob. LudwipoL 

Htrszperk, ob. Albrechtice, 

Iliśnica, ob. Mora. 

llispanis, ob. Boh. 

Ilistula, jedna z nazw Wisły u histo- 
ryków starożytnych. Nazwy Hisfculus używa 
jeszcze Dłagosz (ob. Liber benefio. III. 503). 

Ilidter, starożytna nazwa Dunaju. 

Hiszpania, pow. komiński, gm. Piorunów, 
par. Wy szyna, odl. 10 w. od Konina. Liczy 
188 mr. ziemi, 60 mk. Założona na gruntach 
oddzielonych od dóbr Wy szyna i nazwana na 
cześć żony brata właściciela Wyszyny (hr. 
GnrowskiegoJ, księżniczki hiszpańskiej. 

Illacowy Wierch, ob. Dźumbir. 

Hladki, wś, pow. proskurowski, gm. Tro- 
telniki^ par. Mikołajów, 666 dusz męz., 759 
dzies. ziemi, 134 dm. Cerkiew 2S-go Michała 
z 49 dz. ziemi, Należy do Piekutowskich 
i Noskowa. 

Hladki, wś, pow. tarnopolski nad Seretem, 
dopływem Dniestru, o 68 kilom, na płn.-za- 
chód od stacyi kolei żelaznej Karola Ludwika, 
Hłuboczek wielki a o 15 kilm. na zachód od 
Tarnopola, przestrzeń 808 mr., włość. 791 
mr. ludność 486; w tem rzym. kat. 18 na- 
leżących do parafii wPłotyczy wsi o 1 1 kilmtr. 
oddalonej, kościół zaś jest w Iwaczowie dol- 
nym; reszta gr. kt. należących do paratii 
w Czernichowie, wsi oddalonej o 68 kilmetr, 
Jest tu dwór ładny, leżący w środku starannie 
utrzymanego ogrodu, widok z ganku piękny 
na staw należący do Iwaczowa |górnego i kilka ! 



po drugiej stronie stawu i Seretu położonych 
wsi. Kassa pożyczkowa z funduszem 918 zlr« 
w. a. Właścicielka posiadłości większej: Ma- 
rya z Szeliskich wdowa po Erazmie Rozwa- 
dowskim. B. R» 

llladiliów, niem. Sehlidnau, Zhlidnau, góra 
pod Ostrawą Morawską, 904 st. wys. 

Illadówka, wś w hr. Orawskiem (Węg.), 
na granicy Galicyi, kościół parafialny, hen» 
del płótnem, 610 mk. polaków. 

Illeb..., por. Gleb., 

Illebczyn, ob. Chlebctyn. 

Illebioiiki, wś włość., pow. wilejski, o 25 
w. od m. Wilejki, 2 okr. adm., przy drodze 
pocztowej z m. Dołhinowa do m. Wilejki, 13 
dm., 93 mk., wyznania rz. kat. 

Hlebiszki 1.) zaść. rząd., pow. trocki, 2 ok. 
ad., 42 w. od Trok, 1 dm.. 28 mk. kat. (1866). 
2.) II., fol., pow. święciański, 1 okr. polic, mk. 
kat.^ 15, dm. 1. (1866), gorzelnia, młyn wodny, 
do Święcian 16 w. 

Hlebkow§zczyzna, wś, pow. dzisieński, 
o 34 w. od Dzisny, 1 okr. adm, przy drodze 
pGłockiej, 2 dm., 21 mk. katolików. (1866). 

lllebów, dwór, pow. poniewieski, okr. po- 
lic, kławański, o 87 w. od Poniewieża, gorzel* 
niai wiatrak (1869). 

Hlebów, por. Czamohorodka^ ChwasUku i Di' 
dow8zczyzna, 

IIIebowa-Riidnia, ob Glebowa-Rudnia. 

Iliebowce, okolica szlachecka w pow. Iid7«- 
kim, 4 okr. ad., od Łidy odl. w. 42 i pół, od 
Wasiliszek w. 7 i pół, dm. 10, mk. wyzn. rz. 
153, izraelitów 7, (w r. 1866). 

lllebowice, ob. Cklebowke. 

lliebówka, wś w pow. kijowskim, o 43 w. 
od Kijowa, nad rz. Pychówką, o 2 w. od rz, 
Dniepru. Mieszk. 690, wyzn. prąwosł. Ziemi 
3980 dzies. dosyć urodzajnej, duże sianokosy 
nad Dnieprem. Gorzelnia, młyn. 

IIIebow8ka-\acz, ob. Glebowaka Nacz. 

Hiebowskie błoto, niedaleko miasteczka 
Chabne, 6 w. dł , 1 w. szer., porosłe mchem, 
gdzie niegdzie możliwo do przejścia. (Fund. 
„Gub. kij."). 

Illebiia Repni, ob. Czamohorodku. 

Illedoil, ob. Czerwony klasztor. 

Illenceii potok górski, ob. Akryn, 

IIIe§zczawa, wś pow. trembowelski, łożąca 
o 12 kilometrów na wschód od Trembowli; wś 
podolska, wśród nieprzejrzanych okiem łanów. 
Mała dąbrowa obok dworu urozmaica trochę 
krajobraz; przestrzeń pos. większej 1329, włość. 
2376 morgów, ludność 1410, w tom rz. 
kat. 545, reszta ^. kat. i izrael. Należy do 
starostwa pow., sądu powiat., notar. i rzym. 
kat. paraf, w Trembowli, urzędu pocztowego 
w Iławszy, gr. kat. par. ma w miejscu, należą- 
cą do dek.trembowelskiego;szk. etat. ol naucz, 
należy do radyszk. okr. w Trembowli. Kąsa poży-< 



74 



Hle 



Hli. 



ozkowa z funduszem 4,000 złr. a, w. Właści- 
ciele większej posiadłości Jan i Mieczysław 
Komarniecy. B. R, 

Illewacha, ws w pow. kijowskim, o 6 w. 
odległa od Kożuchowki, nad rzeczułką wpada- 
dającą do Bobrca. położona na nizinie urodzaj- 
nej. Mieszk. 1427, trudnią się głównie ogro- 
downictwem. Dawniej należała do monastyru 
Michałowskiego, dziś rządowa. Pierwszo- 
rzędny magazyn zapasowy. Zarząd gminy, 
szkółka, cerkiew paraf. 

Hlewin albo SeUmn, wieś i dobra w połu- 
dniowej stronie powiatu borysowskiego, nad 
rzoką Berezyną, z prawej strony, przy drodze 
wiodącej z Zabaszewicz (ob.) do Borysowa, 
o wiorst kilkanaście od tego miasta odległe. 
W drugiej połowie wieku XVII Hlewin był 
dziedzictwem Ogińskich. Maryan Ogiński 
kanclerz litewski w r. 1683 zapisał na Hle- 
winie 50 tysięcy złotych jezuitom mińskim, 
a następnie całkiem H. z przyległościami im 
oddał. Atoli sukcesorowie Maryana Ogiń- 
skiego zaprotestowali Jezuitom Helwina, wie- 
dli z niemi zażarty proces i wreszcie dar po- 
przednika unieważnili; jezuici jednak nie po- 
przestając na wyroku trybunału, zapozwali 
następców Maryana Ogińskiego przed sąd bi- 
skupi, wyjednali klątwę na nich biskupa Brzo- 
stowskiego i tem zmusili Ogińskich do restytu- 
cyi i wrócenia im Hlewina. Odtąd H. był wła- 
snością jezuitów mińskich aż do roku ich ka- 
saty a następnie przeszedł we władanie lenno 
rodziny dysydenckiej Swidów, w której ręku 
do dzfś dnia pozostaje. W roku 1847 lenność 
tę składały 4 wioski z 260 mieszkańcami płci 
męzkiej. Dziś w Hlewinie jest zarząd gminny 
gminy hlewińskiej, składającej się z 8 starostw 
wiejskich, 37 wiosek i 1787 mieszkańców płci 
męskiej. Jest tu cerkiew pounicka parafialna 
Dobra hlewińskie mają obszaru morgów prze- 
szło 8,500, porządnie są zagospodarowane 
przez Wiktora Swidę, lasu i łąk obfitość, 
gleba niezła, młyny w roku 1876 przynosiły 
intraty rs. 1000. W ogóle jest to fortuna 
piękna, punkt ważny pod względem produkcyi 
i. zbytu. Okrąg policyjny 2-gi, [okrąg są- 
dowy 2-gi. Al Jel, 

Illeżna, wś nad rz. Derewiczką, wpadającą 
do Słucza, pow, nowogradwołyński, gmina i 
par. Lubar, ma cerkiew, należy do Miłoszyń- 
skiego. W r. 1 867 było tu 44 dm. X. M. O. 

Illibki, wś nad rz. Bożkiem, pow. starokon- 
stantynowski, par. Kupiel. W r. 1867 było tu 
80 dm. X M. O. 

Hliboczek 1 .) dua wieś, pow. humański, 
nad rz. Tykiczem, o 6 w. od m. Talnego; mk. 
1048 wyzn. prawosł., cerkiew paraf, i szkół- 
ka, nazwa wioski pochodzi od rzeki Tykicza, 
która w tem miejscu jest nadzwyczaj głęboką 
(Hliboki- głęboki), ziemi 2319 dzies., należy 



do Taleńskiego~majątku hr. Szuwałowa; zarząd 
gminny w tejże wsi, policyjny w m. Talnem. 
2.) II., wś rządowa, pow. bałcki, gm. Niestoi- 
da, par. Krzywe jezioro, 324 mk., ziemi włość. 
995 dzies. W 1816 r. wieś ta oddana była 
na lat 12 jenerałowi Lewickiemu. 3.) II., wś 
nad rzeczką t. .n , pow. nowogradwołyński, 
gminy Baranowiecka; włościan dusz 117, zie- 
mi włość. 238 dz. Własność Strogonowych, 
pierwej Gragarynowych a do tych przeszła od 
Walewskich. 

Hliboczek, prawy dopływ Czeremoszu. 

Illiboka (z Trestiną), wieś, powiat serec- 
ki nad Bukowiną, ma st. dr. żel. lwowsko- 
czernió wiecko-suczawskiej , między Czerep- 
koutz i Kuczurmare, o 300 kil. ode Lwowa. 
Jest tu cerkiew grecka nieunicka, filiał parafii 
ewangelickiej Gzerniowce i szkoła ewang. Pod 
H. leżą źródła rzeczki Derehlui. 

Illiboka, potok podtatrzański, liptowski, 
ob. Hibiea. 

Hliboki, potok górski, także Lunga zwany« 
wytryska w obr. gminy Berezowa wyźnego, 
w pow. kołomyjskim w południowo-zachod. 
stronie gminy, w Beskidzie lesistym, z pasma 
Czarnego lasu, ze źródeł leśnych z pod Zapu- 
la (1048 m. pom. woj.). Płynie zrazu lasami, 
potem południowym brzegiem łąk śródleśnych, 
Łazami zwanych^ w końcu polami berezow- 
skiemi, i pomiędzy domostwami wsi Berezo- 
wa wyźnego. Kierunek biegu przeważnie 
półn.-wschodni. Długość biegu niespełna 10 
kil. Wpada z pr. brzegu w obr. tej gminy 
śród łąk do Żuczki (ob.), w dorzeczu Prutu. 
Źródła leżą na wys, 1000 m., ujście 406 m. 
(pom. wojsk). Br, G. 

Hlibów, wś, pow. uszyoki, gm. Kapuściany, 
par. Wońkowce, wraz z Mierzyjowką, Zurżo- 
wką i Hutą Hlibowską 211 dm., 1800 mk., 
1518 dz. ziemi włość, 2676 dz. ziemi używaU 
nej dworskiej. Cerkiew N. Panny z 68 dz. 
ziemi. Majątek ten skonfiskowany w 1863 r. 
Tadeuszowi Zieleniewskiemu i darowany je- 
nerałowi Puciacie. Była tu kaplica katol. 

Illibów z Taraaówką, wieś, pow. skałacki, 
nad rzeczką Gniła, dopływem Zbrucza, o 4.5 
kil. na zachód od Grzymałowa, przestrzeń pos. 
wiek. 1115, włość. 2487 mr. austr., ludność 
rzym. kat. 660 należących do paratti w Grzy- 
małowie, gr. kat. 848, izrael. 87, razem 1541; 
gr. kat. parafię mają w miejscu należącą do de- 
kanatu skałackiego dyecezyi lwowskiej. Szko- 
ła etatowa o 1-nym nauczycielu należy do rady 
szkol, okręg, w Tarnopolu, sądu pow. i u- 
rzęd' poczt, w 6 rzymsko wie, kasa pożyczko- 
wa z funduszem 3292 zr. w. a. Majątek ten 
był pierwej własnością hrabiów Golejowskich 
a mianowicie Samuela GolejowskiegO| samor- 
dowa nego w roku 1846 przez niewykrytych 
do dziś dnia sprawców, drogą spadku prze- 



Hii. 



Hil. 



76 



Biedt w ręce teraźniejszych włańoicioU Szczę* 
snego i Olgi z hrabiów Golejowskicb hrabiów 
Kosiebrodzkich, B, R, 

Hlibowska Huta, wś, pow. uszycki, par. 
WoDkowce. Boku 1868 miała 17 dm. Por. 
BUbów, 

Iflin..., por. GUn.,. 

Iliiiia, po niem. Oleina, wieś Berbska na 
aaskich Łużycaoh, w pow. budygzyńskim. W 
r. 1875 domów 46, mk. 220. A. J. P 

Hlilia, ob. HUnnik. 

Iliina, potok, ob. Zawrat. 

Illiiicia, wioftka, powiat kaniowski, nad 
rzeczką Bobrycą, wpadającą o 3 wiorsty ztąd 
do Dniepru, o 15 w. odległa od m. Kaniowa; 
mk. 469 wyznania prawosławnego, należą do 
parafii Troszczy na, ziemi 1300 dz. czarnozio- 
mu pomieszanego z piaskiem i szarą glinką; 
wioska należała dawniej do kaniowskiego sta- 
rostwa, obecnie do pszenicznikowskiego ma- 
jątku ks. Poniatowskich. KI. Przed. 

Iliine, w<;g. AgyagoBy w6 w hr. ziemueó- 
skiem (Zemplin Węg.), nad rz. Topią, kościół 
kat. filial., gr. kat. paraf., uprawa roli, młyny 
wodne, 632 mk. 

IIIiniana«Bałka, mała wioska, pow. cze- 
hryóski nad rzeką Wysią, odl. o 123 w. od 
m. Czehryna, leży już na granicy zwinogro- 
dzkiego powiatu, mk. 207 prawosh i 25 kat., 
wszyscy z dawnej szlachty (jednodworców), 
obecnie zaliczeni do mieszczan, trudnią się 
przeważnie transportami (czumaczką), należy 
do Enochina. KL Przed. 

Illiuiea, prawy dopływ Prutu na Buko- 
winie. 

Illinik, szczyt w Tatrach liptowskich, na 
gruncie gminy Przybyliny, wznoszący się w 
odnodze wybiegającej od Tomanowej Polskiej 
(1979 m. bzt. gen.) przez szczyt Kniażową 
(1804 m.) na południe, jako dział wodny mię- 
dzy potokiem Hliną czyli Zawratem od zach 
a Cichą od wsch. Wzniesienie szczytu, 1000 
m. na płd. od Kniażowej, czyni 1566 m. (szt. 
gen.), a południowego szczytu 1502 m. (szt. 
gen.). Kolbenheyer podaje wysokość pośred- 
niego szczytu na 1747 m. Jestto zapewne 
błąd pochodzący z mylnego obliczenia, gdyż 
różnica niemal 200 metro w jest zanadto ra- 
żąca, Br. G. 

Hliniky wś w hr. liptowskiem (Węgry), 
156 mk. 

Hlifijanec, węg. Iglecz, wś w hr. bereskiem 
(Węg.); nad rz. Laf^rczą, kościół filialny gr. 
katol., młyn wodny, lasy dębowe i bukowe, 
260 mk. 

HliBka, ob. OUńka. 

HliDna 1.) niewielka wioska, pow. rado- 
myski, nad rzeczką Uszą, o 12 w. odl. od wsi 
Korohoda, a \^ 29 w. od m. Czarnobyla, z któ- 
rym stanowi jedne dobra, należące do hr. Chod- 



kiewiczów; mk. 158 prawosł. i 346 roskolni- 
ków (sekciarzy), prawosławni należą do pa* 
rafii Korohod, roskolnioy mają zaś swój dom 
modlitwy i 2 monastery, żeński w samej osa« 
dzie, męzki za rzeką śród błot i lasów położo- 
żony, zasługujący na uwagę bogatą starożyt« 
ną ornamentyką; ziemi 1920 dz., prawie zu- 
pełnie pokrytej lasem; mieszkańcy trudnią się 
przeważnie leśnym przemysłem, zarząd gmin- 
ny we wsi Korohodach, policyjny w m. Czar- 
nobyla. 2.), II., wś, pow. piński, w 1 okr. 
polic, gm. Ówiętawola, mk. 93, ziemi 876 dz. 
Własność Sienińskiej, cerkiew paraf. 3.) II.. 
czyli Hoazcza Kraąkowskiego, w tymże okr. 
pol., mk. 24, ziemi 719 dz. 

Illinna, wś nad rz. t. n., pow. kobryński. 

Illiiine, wś, w pow. mozyrskim, nad Stwi- 
hą, o 34 w. od jej źródła. 

Hlinuik, HUna, także IlUnów na mapach 
Tatr, grzbiet i szczyt w Tatrach liptowskich, 
na gruncie gm. Przybyliny. Od Bibich Nóg 
(ob.) czyli Kamienistej (2128 m. szt. gen.), 
szczytu w głównym grzbiecie Tatr nowotar- 
sko- liptowskich, wybiega ku południowemu- 
wschodowi długa odnoga górska Hlianikiem 
lub Hliną zwana, tworząc wschodnią ścianę 
doliny Kamienistej, z której przejście do doli- 
ny Kościelisk przez przełęcz (1789 m.) między 
Błyszczem (ob.) a Babiemi Nogami, zachodnią 
ścianę doliny Cichej. W tym grzbiecie mamy 
idąc ku połud.-wsch. od Babich Nóg, szczyty: 
1914 m., 1926 m.. 1900 i 1883 m. (szt. gen.). 
Na tym ostatnim szczycie znajduje się znak 
triangulacyjny. Szczyt ten gnejsowy zowio 
się Hlinów (Kolbenheyer: Mapa Tatr). We- 
dług Kolbenheyera i Zcjsznera wyniesienie 
jego czyni 1902 m., Zejsznora 1909 ra , Los- 
chana 1880 m. Od niego 1500 m. na południe 
szczyt 1504 m. (szt. gen.). Tu rozdwaja się 
ramię; jedno z nich bieży dalej na południe, 
aż po Białe liptowską, przypierając zachodnim 
zboczem do pot. Kamienistego i kończąc się 
nad ujściem jego do Białej wzgórzem 992 m. 
(szt. gen,) Wysokiem. Drugie zaś bieży ku 
wschodowi ku potokowi Cichemu. Wnim 
szczyt 1399 m. (szt. gen.). Tutaj rozdwaja 
się na ramię płn.-wsohodnio ze szczytom 1141 
m. (szt. gen.) nad pot. Cichą, drugie południo- 
wo-wschodnie ze szczytem Jedlinką (1255 m. 
szt. gen.). Długość tego szczytu aż po szczyt 
1504 m. czyni 4 i pół kil., a po ujście Kamie- 
nistej 7 kil. ^ Br. G. 

Iliintiiki, wś w pow. bielskim gub. grodź., 
na północ od Brańska. 

Hlinów, ob. Hlinnik. 

Illiiisk, wieś powiatu rówieńskiego, z górą 
zamkową niegdyś obronną, dziś tam łomy ka- 
mienia wapiennego. 

IHiiisk, Glińska miasteczko pow. romeń- 
skiego, gub. połtawskiej, 2857 mieozkańoów, 



76 



Hll 



Hła 



4 Jarmarki, o 222 wiorst od Fołtawy, nad rz. 
Bułą. Założone przez szlaohcica polskiego Wi- 
Bzpiowicckiego r. 1423. W r. 1446 należał do 
kniazia Leksady, protoplasty książąt Glińskich. 
Podczas hetmaćszczyny była w H. kozacka 
sotnia, następnie był miastem powiatowym 
a obecnie należy do powiatu romeńskiego; na 
szczycie lewego brzegn Suły sterczą ruiny 
okopów, nazywają si^ one w ustach ludu 
zamkiem, 

IliiAska dolina, w Tatrach liptowskich, 
jestto wschodnio-południowy górny koniec do- 
liny Koprowej, między dolinami Ciemnych 
Smreczyn, od płn.-W8chodu a Niewcyrką od 
płd.- zachodu. Od doliny Ciemnych Smreczyn 
oddzielają grzbiet Pośredni zwany (Kolben- 
heyera mapa Tutr), który od szczytu Czubry 
ny (2369 m.), na Spez. kartę der ost. ung. 
Mon.; Z. 9, C. XXII, Koprowa zwanego, a 
nad północno-zachodnim rogu doi. Mięguszo- 
wieckiej się wznoszącego, wybiega ku płn.- 
zachodowi. Grzbiet ten 1990 m. długi kończy 
się turnią bezimienną, 1923 m. npm. się wzno- 
szącą (pom. wojsk.). Wschodaią ścianę tej do- 
liny tworzy częśó grzbietu poprzecznego, sta- 
nowiącego zachodnią ścianę wielkiej doliny 
Mięguszowieckiej, którego południowa prze- 
ważna część zowie się Basztą, więc część jego 
zawarta między Czubryną a północnym szczy- 
tem grzbietu Baszty, zwanym Zadnią Basztą 
(2335 m. pom. wojsk.). Długość tej wschodniej 
ściany doliny Hlińskiej czyni 1500 m. Od 
Baszty Zadniej ku wschodowi zwraca się po 
mieniony grzbiet przaz Szczyrbską turnię 
(Csorbaor Spitze, 2386 m. pom. wojsk) aż po 
turnię Furkotę (2437 m. szt. gen.). Grzbiet 
ten od Baszty Zachodniej po Furkotę, 1500 
m. długi, tworzy południową ścianę doliny 
III., oddzielającą ją od doliny Młynicy. Od 
Furkoty wychodzą trzy grzbiety górskie, je- 
den z nich bieży ku północnemu zachodowi, 
na przestrzeni 1900 m., i zowie się Hrubym 
"Wierchem. Ten wał górski tworzy południo- 
wo-zachodnią ścianę pomienionoj doliny, i jest 
równoległym do grzbietu Pośredniego Wier- 
chu. Północno-zachodni kraniec tego grzbietu 
kończy się turnią 2233 m. npm. się wznoszącą 
(pom. wojsk). Od strony północno-zachodniej 
ujście tej doliny, do doliny Koprowej. Dłu- 
gość tej doliny od potoku Koprowej począw- 
szy aż po przełęcz Koprowa, wznoszącą się 
między Czubryną a Zadnią Basztą, czyni 3750 
m. Z niej przez pomienioną przełęcz dogodne 
przejście do doliny mięguszowieckiej (ob.). 
Ujście tej doliny nad potokiem, w miejscu 
zetknięcia się ścieżki od przełęczy Koprowej 
wiodącej, czyni 1391 m. (pom. wojsk.). £r, G. 

Hliwlcz, dawna nazwa miasta Gliwice (ob.). 
Hliwin, ob. Hletoin. 



Illiwitia, wś, pow. waszkowiecki na Bu- 
kowinie, o 2 kil. od st. p. Berhomet, ma cer- 
kiew paraf. gr. nieunick. 

Hliwki, Jilewhi^ wś i fol w., pow. kostan- 
tynowski, gm. i par. Huszlew. W 1827 roku 
było tu 13 dm. i 94 mk.; obecnie zaś liczy 20 
dm., 241 mk. i 987 mr. obszaru z folwarkiem. 
Sama wieś ma 17 osad, 279 mr. rozl. 

Hiiwki, ob, HUwki. 

Illiinik, potok, także Potokiem pod Kamie- 
niem zwany, wypływa w obr. gminy Ostryni 
w pow. tłumaokim, w zach. jej stronie z pod 
wzgórza lesistego Olszanicy (369 m.); płynie 
na wschód łąkami ostryńskiemi, a pi'ze8zedł- 
szy w obr. gm. Oleszowa^ zwraca się na płd.- 
wschód i na południowym końcu wsi Oleszowa 
wpada z lewego brzegu do Tłumacza. Długość 
biegu 5 kil. Br. O, 

Illoiiicza, przys. Ulusza. 

łllilbicika, lesista góra w pow. doliniań- 
skim, na póła« od Mizunia Starego, nad lewym 
brzegiem potoku Krajna, dopływa Mizuńki. 
Wschodnia część tej góry wznosi się swymi 
szczytami do 691 i 716 m. a opada nagle ku 
dolinie Swicy; część zachodnia jest niższa, do- 
chodzi tylko 584 m. i łączy się z wyższą górą 
Zasiatki (ob.). Południowa część opada nagle 
ku dolinie potoku Krajna, część północna łą- 
czy się z wyższą górą Odi garb (ob.). Lu, Dz. 

Illuboczy, potok, ob. Czerokowa. 

Hlubokiio, ob. Głęboki, potok. 

Hluchoiiowiea, węg. HŁubo-Patak, wieś w 
hr,. bereskiem (Węg.), lasy, 53 mk. 

Hiumcza, ob. Hlumcza. 

Hluszewa, ob. Hłuszawa, 

Hł..., ob. Gł,.* 

Hładkii szczyt w Tatrach liptowskich, ob. 
Gładki, 

Uładkie, ob. Hladki, pow. tarnopolski. 

Ilłaclówka, węg. Hladovka, wieś podtat- 
rzańska, na Podhalu orawskiem, przy drodze 
z Chochołowa (w Galicyi) do Trzciany (Trszte- 
na), niedaleko Suchej Hory. Legła ona u pół- 
nocnych stóp Tatr zachodnich, nad rzeką Je- 
leśną, po północnym jej brzegowisku. Obszar 
gminy HI. ciągnie się od płn. ku płd. przeszło 
11 kil. Północną jej część obejmuje rozległy 
bór, sięgający dalej na północ w obr. Chiżne- 
go, Jabłonki i Piekielnika. Południową zaś 
część zajmują wzgórza, dzielące dolinę Orawi- 
cy od doi. Jeleśny. W tym dziale mamy o 
płn. ku płd. postępując, czubki: Buczynkę 
r919 m.), Szałasiska (955 m.) i Bucznik (967 
m.). Wzniesienie samej wsi 756 m. (pom. 
wojsk.); 695.3 m. (Blasius). Kościół łac. pa- 
rafialny p. w. Wniebowstąpienia N. M. P. w 
miejscu, zbudowany r. 1787, od którego też 
ma metryki. Liczy 614 mk., między nimi 538 
dusz rz. kat., 8 żydów i 68 szyzm. Do parafii 
należy wieś sąsiednia Sucha Hora z liczbą 



riła. 



Ufti^ 



11 



dusz 804 (r. 1878). Cała parafia Uczy zatem 
1418 mk. (1249 rzym, kat., 15 żydów, 154 
szyzm.). Stacya pocztowa Trzciana. Br. G. 

Iltask..., por. Łask.,, 

Htaskowszczyiiia, niewielki folw., pow. 
słacki, dziedzictwo Radziwiłłów; do r. 1874 
należał do ordynacyi kleckiej a od tego czasu 
na mocy aktu ustępczego wszedł wraz z inne- 
mi dobrami w skład ordynacyi nieswieskiej, 
ma około 290 mr. obszaru, w glebie dobrej. 

Ilławówka, ob. Beskid, t. 1, 157. 

Ilłazunów, ws nad Uświaczą w gub. wi- 
tebskiej. 

Hiobów, ob. Hlibów. 

Ilłonicza, ob. Hlumcza. 

Hłoszki, przys., pow. kaniowski, położony 
o 2 w. od wsi Koszmakowa, liczy mk. praw. 
568, katol. 2; posiada ziemi majątkowej 529 
dz., z której do 220 dz. odeszło ziemi wyku- 
powej. W r. 1858 kupiona od Tarnowskich, 
należy do wsi Koszmakowa. 

Illab..., ob. Giemb,,,, Gleb,,. 

liłubczyce, ob. Glupczyce. 

Iltubioiec, rzeka w pow. radomyskim i w 
gub. wołyńskiej, wpada do rz, Troscianicy, 
dopływu Irszy. E. R. 

Hłubo, ob. Dryssa, 

Hłuboczek 1.) wś nad Bohem, pow. haj- 
syński, par. Ładyżyn, dusz męz. 671. Ziemi 
włość. 1146 dz. Należy do Czesława Jaro- 
szyńskiego (ob. Kunal. 2) II., ws, pow. bał- 
cki, gm. Sawrań, 244 mk., domów 30, ziemi 
włosc. 195 dz., dworskiej z Ostrówka 301 dz. 
Należała do Ostrowskich, dziś do Nolle. 3.) 
H., niewielka wioska, pow. wasylkowski nad 
rz. Rosią, o 4 w. odl. od wsi Pilipieca, o 14 
w. odl. od m. Biiiej- Cerkwi; mk. 379 wyzn. 
prawosł.. należą do parafii Filipiecz; należała 
niegdyś do starostwa biało-cerkiewnego, o 
becnie do hr. Branickich. 4.) II., mała wioska, 
pow. radomyski nad rz. Iwnicą, wpadającą do 
Teterowa, o 7 w. odległa od m. Eorystyszowa, 
mk. 31 wyzn. prawosł., należą do korysty- 
szowskiej parafii; ziemi 340 dz. lesistej, wła- 
sność Bozenberga; zarząd gminny i policyjny w 
m. Eorystyszowie. KI. Przed, 

Hłuboczek 1.) mały, wieś pow. zbaraski, 
o 4.5 kil. od tego miasta oddalona, leżąca w 
pasie celno-granicznym, przestrzeń pos. wiek. 
315, włosc. 157; ludu. rzym. kat. 88, gr. kat. 
182 należących do parafii w Krasnosielcach, 
sąd powiatowy, urząd pocztowy i rzym. kat. 
parana w Zbarażu. Właściciel wiek. posiadł. 
Mieczysław Winogrodzki. 2.) Il.-wielki, wś, 
pow. tarnopolski, nad Seretem, o 8 kil. na za- 
chód od Tarnopola, przy kolei żelaznej Karola 
Ludwika w kierunku ku Lwowowi, o 125 kil. 
ode Lwowa, niedaleko wzgórz zwanych Tou- 
try. Przestrzeń pos. wiek. 1468, włość. 3119, 
ludności 1767, w tern 205 rzym. kat. 1400 gr. 



kat reszta izrael. należy do sądu pow. i rzym. kat» 
par. w Tarnopolu, gr. kat. par., urząd poczt, i 
telegraficzny w miejscu; szkoła etatowa 2-kla- 
sowa należąca do rady szkolnej okręg, w Tar- 
nopolu, kasa pożyczkowa z kapitałem 5918 
zr.^ w. a. Właścicielka wiek. posiadł. Wanda 
z Zurakowskich Merey. 3.) II., ob. Ołęboczek 
i CzemUawa. B. R, 

Hłuboczek, czyli Hołubiec^ rzeka. Miasto 
Taraszcza w gub. kijowskiej leży w widłach 
rzeki K. i rzeki Kotłują, 7s. R. 

Ilłiiboczyca, rz., wypływa z jeziora znaj- 
dującego się o 2 w. od Kijowa (Padołu) obmywa 
w Kijowie uroczysko zwane też liłu boczy cą a 
następnie złączywszy się koło góry Kisielów- 
ki u wozdwiżenskiej cerkwi ze strumieniem 
Kijanką wprost kanałem idącym przez Padół 
zmierza do Dniepru. 

Hłuboki, potok górski, ob. Głęboka, 

liłubokiio, potok górski, ob. Głęboki, 

Ilłuchowcy, duża wieś, pow. berdyczow- 
ski, odl. o 5 w. od m. Machnówki, nad rzeką 
Hniłopiatą; mk. 901 prawosł. i 73 kat. Cer- 
kiew paraf, i szkółka, należy do wielu właści- 
cieli, zarząd gminny w tejże wsi^ policyjny w 
m. Machnówce. KL Przed, 

Hłiiczka, rz., dopływ Teterowa. 

Ilłudno, dolne i górne, wś nad Baryczką 
pob. Sanu w okolicy górzystej, pow. brzozow- 
skiego, u stóp góry Izdebki, wysokiej 432 m., 
ma parafię gr. kat., dok. birczańskiego z filią 
w Warze; należy do parafii rzym. kali. w Iz- 
debkach i ma 754 gr. kat. i 296 rzym.-kat« 
mieszkańców. Większa posiadłość (Ludwik 
Skrzyński) wynosi 207 m. n. a. roli, 15 mr. 
łąk i ogr., 75 mr. pastw, i 54 mr. lasu; mniej, 
pos. 1285 mr. roli, 167 mr. łąk i ogr., 342 
mr. pastw, i 165. mr. lasu. W tej wsi znajdu-* 
je się szkoła ludowa jednoklasowa. Mao. 

Hłudno, potok, wytryska na granicy gm. 
ffludna i Lubna w pow. brzozowskim, w pła. 
zach. stronie gm. Hłubna; płynie na połud.- 
wschód, tworząc granicę naturalną między ty« 
mi gminami, wśród łąk, poczem przechodzi ¥^ 
obręb gm. Nozdrzca, płynąc na wschód, płd. i 
zachód. W końcu powróciwszy znowu w obr^ 
gm. Hłudna, w biegu południowym uchodzi 
z lew. brz. do Baryczki (ob.). Długość biegu 
7 kil. Źródła na wys. 405 m., ujście 265 m. 
n. p. m. Br. G 

Ilhij, rz., wpada w gub. kijowskiej do rz. 
Monastyrka a ta do rz. Uosi z prawej strony* 

llłiiJiieza, wieś pow. nowogradwołyński, 
gm. emilczyńska (ob.), włościan dusz 151 ^ 
ziemi włościańskiej 939 dzies. Należy do dóbr 
emilczyńskich, własność Uwarowych. Ha 
smolarnię o 6 kotłach. L, 22. 

Ilłiiiiicza (al. Hiomcza), wieś w pow. dO"> 
bromilskim, 40 kil. na zach. od Dobromila a 2 
kil. na półn. od urzędu pocztowego w Mrzy<« ^ 






78 



6łu. 



Błtt. 



głodzie, na lew. brz. Sanu. Wedle obliczeń z 
r. 1869 było dm. 92, mk. 525 (273 m. 252 
k.) w gminie, a na obszarze dworskim dom 1 i 
rak. 4. Wedle szemaiyzmów z roka 1881 jest 
518 mk. obrz. gr. kat. a 30 rzym. kat. Wła- 
sność mniejsza obejmuje roli orn. 479, łąk i 
ogr. 33, pastw. 14(5, lasu 24 mr. Par. gr. kat. 
jest w miejscu, należy do dekanatu birczań- 
skiego a należą do niej filie w Hodynie i 
M-zygłodzie. Par. rzym. kat. w Mrzygłodzie 
należy do dekanatu leskiego. We wsi jest 
cerkiew pod wezwaniem M. B. Lu. Dz, 

Ilłiiniecka osadu, pow. nowogradwołyń- 
ski, włościan dusz 136, ziemi włość. 959 dz. 
Własność UWarowych; należy do dóbr cmil- 
czyńskich. L, B, 

Iltupanin, wś, pow. ostrogski, o 2 wiorsty 
na północ Holczy a o 20 na zacli. m. pow. 
Ostroga, na nizkiej i błotnej płaszczyźnie po* 
łożona, należała niegyś do familii Kierdejów 
Tajkurskicb, którzy w późniejszym czasie prze- 
zwali się Gzaplicami; od tych przeszła do Wi- 
śniowieckiego, Popławskich, Myszkowskich 
margr., od tych do Tumy, później do rządu a 
w 1802 r. do hr. Ilióskich i dotąd w ich ręku 
zostaje. Jest tu cerkiew parafialna. 

liłupczyee; ob. Glupczyee. 

Illupiki, dobra, pow. mścislawski, własność 
Sołtanów. 

liłupońea, niem. Glauhniiz, wieś w części 
serbska, na saskich Łużycach, niedaleko mia- 
steczka Halsztrowa^ należy do ewaug. parafii 
I[orny Wujezd. A. /. P. 

liłusk, bardzo starożytne miasteczko, da- 
wniej w województwie nowogi odzkiera na 
wschodnim krańcu powiatu nowogrodzkiego, 
a dziś w gubernii mińskiej, w powiecie bo- 
brujskim nad rzeką Ptyczą, z prawej strony, 
o 43 w. od miasta powiatowego, o 220 od m. 
gubernialnego położone. Ma zarząd gminny, 
Hzkołę wiejską, biuro 3-go okr. policyjnego, 
biuro 4-go okr. sądowego, kościół par. (około 
1600 parafian), należący do dekanatu bobruj- 
fikiego, kaplicę mgilną, dwie cerkwie, 5 bóż- 
nic żydowskich, mieszkańców obojga płci prze- 
szło 5000 i przeszło 500 domów. O Hłusku 
pewniejszą wiadomość znajdujemy w wieku 
XV', kiedy był we władaniu litewskiej książę 
cej rodziny Holszańskich, inaczej Bubrowic- 
kich, którzy tu mieli zamek obronny, zbudo- 
wany nad brzegiem Ptyozy; okopy tej waro« 
wni do dziś dnia pozostały. Jurja Siemiano- 
Wicz Holszański w roku 1480 zapisuje we 
włości hłuskiej ziemię monasterowi pieczer- 
iikiemu w Kijowie (Bartoszewicz). Pod koniec 
wieku XVI, mianowicie w r. 1558 po zejściu 
kniazia ciemiona Holszańskiego, olbrzymie 
dobra jego poszły w podział pomiędzy pięć có- 
rek, z których Zofii i Helenie dostał się zamek 
hłuski z wicia folwarkami. Zofia JIoUzańt»ka 



poślubiona była kniaziowi Aleksandrowi l^o« 
lubińskie mu, wskutek czego U. później prze- 
szedł do rodziny Połnbińskicb. Mylną zdaje 
się być całkiem* opowieść w księdze mińskie- 
go statystycznego komitetu za rok 1878 str. 
17, o darowaniu Hłuska przez Pawła Hol- 
szańskiego, biskupa wileńskiego, królowi Zy- 
gmuntowi Augustowi i że ten jakoby z kolei 
miał H. oddać, w darze Janowi Chodkiewiczo- 
wi wielkorządcy inflanckiemu. Najprawdopo- 
dobniej biskup CU schedy nie miał, a chociaż 
Jan Chodkiewicz w roku 1568 otrzymał tytuł 
hrabiego na 8zkłowie, Myszy, Bychowie i 
Hłuska, z tern wszystkicm H. musiał przejść 
do Chodkiewiczów chyba przez wiano tej Po- 
łubińskiej rodzącej się z Zofii Holszańskiej, 
która była za Hieronimem Chodkiewiczem ka- 
sztelanem wileńskim (ob. u Niesieckiego wyd. 
Bohr. t. VII, str. 366). Bądź oo bądź H. krót- 
ko widzimy we władaniu Chodkiewiczów; zda- 
je się iż jeden tylko Jan Hieronimowicz tego 
tytułu hrabiego na H. zażywał, bo na schył- 
ku wieku XVI, jak świadczą dokumenta, Hłu- 
skiem władają już pospołu Czartoryscy i Po- 
łubińscy (ob. Archeogr. Sbor. Wil. t, III, str. 
35 — 45), wskutek kolligacyi z Holszańskiemi 
i Chodkiewiczami. Wspólne to władanie Czar- 
toryskich i Połubińskich brzemienne było spo- 
rami o granice, więc dochodziło do zajazdów 
i krwawych rozpraw; w roku 1579 kniaź A- 
leksander Połubiński wnosił pozew do grodu 
nowogrodzkiego na Jerzego Czartoryskiego za 
napad hłuszczan na Osow, dobra Połubińskich, 
i popełniane tam krymina. W innej atoli spra- 
wie obaj spólnicy byli zagrożeni przed sądem. 
Ciekawa i gorsząca była to awantura w cyklu 
smutnych dziejów kraju. Należy wspomnieć 
po krotce, bo rzuca światło na ówczesny stan 
społeczeństwa. Wiadomo jak rycerstwo w 
chwili rozwielmożnionej anarchii w rzeczy- 
pospolitej, dawało się we znaki spokojnym 
mieszkańcom i niemal doprowadzało ich do 
rozpaczy. Otóż w roku 1616 gdy oddział hus- 
saryi pod dowództwem rotmistrza Sienkiewi- 
cza ciągnął na wojnę moskiewską pod Smo- 
leńsk gościńcem hłuskim, przerażeni tern hłu- 
szczanie, chcąc uprzedzić możebną grabież, 
podburzyli lud okoliczny i napadłszy znienac- 
ka zbrojne pod samym Hłuskiem wędrujące 
rycerstwo, rozbili je na głowę i cały obóz 
zagarnęli, tak, że resztki dobrze pokiereszo- 
wanej szlachty zaledwo ucieczką salwować 
się zdołały. Pomimo klęski oddziału w smu- 
tnej tej rozprawie ucierpiało i samo miasto, 
gdyż cofając się rycerstwo puściło pożogę i 
niemało ludu wymordowało. Po skończonej 
atoli kampanii wytoczony został proces kry- 
minalny od wojska wzmiankowanym właści- 
cielom Hłuska, zaco musieli poszkodowanym 
towarzysaom pancernym wypłaoić znaczną 



Nłu. 



Hłu. 



n 



gammę, zań kilku mieszczan obwinionych o 
podburzanie i krwawy rozruch skazano na 
gardło (ob. Arch. Sbor. Wil. t. I, str. 202 — 
248), W roku 1525 król Zygmunt SUry na- 
dał kniaziowi Jerzemu łlolszańskiemu przy- 
wilej Da targi w Utusku, co miasto zaczęło 
podnosić, tern bardziej, że ono położone śród 
polesia, przy drogach wiodących z czterech 
ważnych punktów kraju, jako to: z Mińska, 
Słucka, Mozyrza i Bobrujska, tudzież nad spta- 
wną rz. Ftyczą, miało sprzyjające warunki 
rozrostu, jakoż H. pomimo zapadłej okolicy 
zawsze był ważnym punktem handlowym, co 
wykazuje nawet liczne zasiedlenie onego żyda- 
mi w liczbie do 3000 ("ob. u Stołpiauskiego 
str. 83) a wiadomo, iż żydzi tylko najkorzys- 
tniejszych szukają stanowisk. Znajdujemy w 
dokumentach, że po długich sporach unitów 
z dyzunitami, kniaź Konstanty Fołubiński, 
chcąc zażegnać te religijne waśnie, fundował 
w Hłusku roku 1628 cerkiew dyzunicką i ta- 
kowej zapisał dwa grunta we wsi Rudzinowi- 
czach (ob. Arch. Sbor. Wil. t. I, str. 267). 
Aleksander Połubiński marszałek wołkowyski 
w roku 1667 fundował tu wspaniały kościół 
i klasztor bernardynów (ob. u Niesieckiego t. 
VII, str. 368) lecz Eustachy Tyszkiewicz 
kładzie ten fakt pod rokiem 1662 (ob. Teka 
Wileńska z n 1858 str. 149). Kóżnica dat 
musiała powstać zapewne z powodu, iż Ty- 
szkiewicz wziął datę założenia, zaś Ńieaiecki 
inauguracyi świątyni. Klasztor ten został 
skasowany w roku 1832. Par. H. dek. bo<> 
brujskiego ma 1384 katolików. Dawniej mia- 
ła kaplicę w Radutyczach, Zawołoczycach, 
Dworcu, Borysowszczyźaie, Usterchach i na 
cmentarzu parafialnem. Kahał żydowski hłus- 
ki w r. 1717 płacił pogłownego podatku do 
skarbu 600 zł. (Vol. Leg. VI p. 352). Ponie- 
waż miasto zawsze było drewniane i tylko, 
jak się wyraża prymas Łubieński .przyozdo- 
bione*' murami bernardynów (ob. .Swiaf' 
str. 445), przeto ulegało częstym pożarom, 
zwłaszcza, że kosze tatarskie i zagony zbun- 
towanego kozactwa niejednokrotnie tu dosię- 
gały, pod których ciosami i warownia musiała 
runąć. Najstraszniejsze atoli zniszczenie od o- 
gnia H. poniósł w roku 1775 tak, że miesz- 
kańcy się rozeszli całkiem; więc sejm wolny 
tegoż czasu zebrany w Warszawie, chcąc za- 
chęcić lulnoŚG do osiedlania się na nowo, 
zwolnił miasto, in spe, na lat 10 od wszelkich 
podatków bez różnicy wyznań (ob. Vol. Leg. 
t. VIII, p. 414). H. niegdyś miał swą jurys- 
dykcyę i sądy, teraz gmina się składa z 9-ciu 
starostw, wiejskich, z 75 wiosek i liczy przeszło 
2450 włościan płci męzkiej, trudniących się 
przeważnie rolnictwem i hodowaniem bydła. 
Grunta w okolicach są lekkie, rybołówstwo 
i pszos^elnictwo przynoszą niejaką korzyść; 



j miejscowość poleska^ , głuoha prawdziwie, od 
tego nazwa Hłuska. Żydzi hłuscy trudnią się 
handlem bydła, i nadto fabrykowaniem her- 
baty, tak zwanej hłuskiej, zaprawiając ją zie- 
lem bardzo podobnem do herbaty z pozoru. 
Folwark hłuski, zwany inaczej Fastowicze, 
własność Brzozowskich, tuż przy miasteczku, 
ma obszaru około 2450 mr. Al. JeL 

Ilhi.siawći, także Hluazewa^ znaczny potok 
podgórski, wytryska w obrębie gm.Sołukowa, 
w pow. Dolina, ze źródeł leśnych, na granicy 
tejże gminy z gm. Jakubowem. Płynie w kie- 
runku północnym łąkami przez obszar gm. 
Jakubowa, Czołhanów, Dzieduszyc małych 
i w obrębie Sokołowa w pow. stryjskim ucho- 
dzi z prawego brzegu do Swicy. Długość bie- 
gu nadzwyczaj krętego wynosi 21 kil. Źró- 
dła leżą na wysokości 410 m., ujście 295 m. 
(pomiar wojsk.). Br, G. 

Ilłiiszec, wś w pow. rzeczyckim, nad Dnie- 
prem. Stała przeprawa przez tę rzekę, przy 
drodze z Mozyrza do Czernihowa. 

Iltuszec, jez. w póło. części pow. kijowskie- 
go, 500 saż długie 40 saż. szerokie. 

liłusznice, wś w pow. mozyrskim, przy 
trakcie wojennym z Mozyrza do Pińska. 

Ilłuszwa, Illmzawa dopływ Swicy. 

Iltiiszyca 1.) dopływ Prypeci z prawego 
brzegu w gub. kijowskiej. 2.) II., rz., ucho- 
dzi z prawej strony do rz. Teterowa, koło wsi 
Krymek w pow. radomyskim. E. Ii. 

Illiizdy, wś nad Meżą w gub. witebskiej. 

Ilłybicze, niewielki folwark w pow. miń- 
skim, od r. 1841 własność Bartosiewiczów, 
ma obszaru przeszło 90 mórg. AL Jel, 

Uf} buczany 1,) wś włość, nad rz. Wilią, 
pow. wilcj-łki, o 71 w. od m. Wilejki, 2 okr, 
adm., 12 dm, 146 mk. 2.) H., folw, pryw. 
pow. wilejski, o 71 w. od m. Wilejki, 2 okr. 
adm., 14 mk. wyznania rz. kat. (1866). 

Htyboezek, ob. Nienacz. 

Ilłyboczka, wś cerkiewna, pow. lepelski, 
ma cerkiew p. w. ś. Mikołaja, fundacyi Piotra 
Sielawy. A. K. £• 

Htyboka, dobra, pow. witebski, w r. 1863 
dziedzictwo Piotra i Anny z iłrebnickich Buł- 
haków. A.K.T. 

Ułyboki 1.) potok górski, takie Hliboki lub 
Hłubokty w Beskidzie lesistym, na terytoryum 
Czarnej Hory, w obr. gm. Żabiego, w pow. 
kossowskim. Wypływa z pod góry 1655 m. 
wysckiej, będącej odnogą Muńczela (2002 m.), 
szczytu czarnohorskiego, w głównym grzbie- 
cie; płycie głębokimi jarami leśnymi na ptn. 
wschód, opłakując od zach. Piaskową górę, 
i wpada z brz. do Bystrzca (ob.), dopływu 
Czeremoszu Czarnego. Długość biegu 4 kil. 
Na mapie Gralicyi Kumersberga, sekcyi 51, po-^ 
tok ten nosi nazwę ^^Hlay^^\ bezwątpicnia jest 
to myłka, gdyż w opisach Czernohory przyta- 



80 



Hiia. 



Hnlś. 



czają wszyscy potok Rlibohi t. j. Głęboki; tak i 
te^ czytamy na specyalnej mapie monarchii 
aust. węg. sek. 43 kar. 31. 2.) II., także 
Hlibohi, o bacz Głęboki, Br, G, 

llłyboki >vir cii, także ///u^oib/, szczyt w głó- 
wnym grzbiecie Beskida lesistego, w obr. gm. 
Zubeńska, w pow. Łisko, na poładaie wsi. 
Wzniesienie jego czyni 895 m , na zachód od 
niego jest Tłusty dział (81 1 m ) a na wschód 
Wysoki gron (909 m.;. Br. G. 

liłybów, folwark i wieś w pow. rzeczyckim, 
przy drodze pocztowej z Ilarwalu do Rzeczycy 
nieopodal rzeki Dniepru. Folwark jest wspól- 
ną własnością Krukowskich i Chateckich, ma 
obszaru przeszło 420 mórg. Miejscowość obfi - 
tująca w łąki i w o^ó\q bogata w dary przy- 
rody. AL Jel, 

Hłyiuboczyn, dobra, pow. siebieski, dzie- 
dzictwo Wolbeków, o 10 w. od Siebieża. Za- 
rząd gminy obejmującej dusz 714. A, K, Ł, 

llłyiiiaiiyj wercli, t. j. Gliniany wierzch, 
wzgórze w obr. gm. Roztok, w pow. kosso • 
wskim, ciągnie się od płn. zach. ku płd. wsch. 
Wschodniemi i południowemi stopami przypie- 
ra do Czeremoszu, od północy zaś i połn. zach. 
stacza się ku dolinie potoku Rożenia i dopły- 
wu jego Łużek. Wzniesienie czyni 876 m. 

Hłyiiiszcza, góra w pow. stryjskim, 1151 
m. wysoka, na granicy węgierskiej, na płd. od 
wsi Jelenkowate. Południowa jej część opada 
ku dolinie potoku Jelenkowate, południowa ku 
dolinie potoku Sławka (dopływ Jelenkowatego). 
Na półn. opada góra tak, że poblizki szczyt 
Błyszcze wznosi się 987 m., na w. zaś docho- 
dzi Cyrkowski werch 986 m. Stoki jej i wierz- 
chołek pokrywają lasy; jedynie stok południo- 
wo zachodni pokrywają połoniny zwane „na 
przysłopie**, (894. m.), na których kilka chat 
Bię mieści. Br. O. 

Hłyiiny, potok, ob. GUmy. 
Ilłystki, wzgórze 333 m. wysokie, pow. lwo- 
wski, na płn. od Rzęsny ruskiej. 

Iliiaszecy (łnż.), niem. Onaachwitz^ ws na 
ZiUżycach. 

Ilnatiwski potoki ob. Ihnatiwshi potok. 

Ilnałkowice (pd rusku Hnatkowyczy), wś 
w pow. przemyskim, 14 kil. na półn. od st. 
J)0czt. i kolejowej w Przemyślu, na prawym 
brzegu potoku Rada, u stóp wzgórza ciągną- 
cego się stąd ku wsch. a dochodzącego 272 i 
2t)9 m. wysokości, w pobliśu gościńca wiodą- 
cego z Przemyśla do Radymna. Wedle obli- 
czeń z r. 1869 było w gminie dom. 54, mk. 
334 (156 m., 178 k.); obszar dworski liczył 2 
domy a 39 mk. Wedle szomatyzmów z roku 
1881 było 325 mk. obrz. gr. kat. a 81 rzym. 
kat. Własność większa obejmuje roli ornej 
374, łąk i ogr. 53, pastw. 16, lasu 331 mr.; 
własn. mniejsza roli ornej 362, łąk i ogr. 44, 
pastw. 22 mr. Par, gr, kat. w Drohojowie, 



rżym. kat. w TTj ko wicach. We ww jest cer- 
kiew pod wezwaniem św. Dymitra. Ztąd po- 
chodzili Hnatkowscy herbu Dębno. Lu. Dz. 

Iliietesa, góra w Czarnohorze, z pod której 
Czeremosz Biały (ob.) wypływa. 

Iliiidawa, wś, pow. krzemieniecki, nale- 
żąca do Czajczyniec, w jarach położona, miała 
na górze pałacyk, wystawiony przez Michała 
ks. Wiśniowieckiego, woj. wileńskiego. Sta- 
rostwo niegrodowe haidawskie mieściło się w 
wdztwie wołyńskiem, powiecie łuckim. Po- 
dług lustracyi z r. 1628 powstało z dawniej- 
szego ststwa łuckiego, przez oddzielenie od 
niego dóbr Hnidawa z folwarkami i przyle- 
głościami. Mniej rozległe to starostwo posia- 
dał w r. 1771 Stanisław Stępkowski, opłaca- 
jąc kwarty złp. 239 gr. 16, a hyberny złp. 
108 gr. 20. 

Hnidawa, wieś, pow. brodzki, nad poto- 
kiem Wyatyna, dopływem pobliskiego Seretu, 
o 13.2 kil. na zachód od Załozicc, w bagnistej 
leśnej i piaszczystej okolicy nad stawkiem u- 
tworzonym przez ten potoczek, przestrzeń 
posiadł, wiek. 409 mr., w tem 129 mr. lasu 
włość ; 779 Indn. 439 rzym. kat. 84 należą- 
cych do parafii w Założcach, gr. kat. 315 
należących do parafii w Batkowie wsi o 
ćwierć mili na zachód od Hnidawy oddalonej, 
reszta izraelitów. Należy do sądu pow. i urzę- 
du poczt, w Założcach. Właściciel większej 
posiadł. Nereusz Jaroszyński. 

Ilnieck, niewielki folwark w południowej 
stronie pow. mińskiego, gub. mińskiej w oko- 
licach miasteczka Rubieżewicz, nad rzeką Su« 
łą; dziedzictwo Paszkowskich w glebie dobrej, 
ma obszaru około 330 mr. AL JeL 

Hiiielica, dobra, pow. czerykowski, wła- 
sność Makowieckich, 1642 dzies. rozl. 

Ilniewań, wś, pow. winnicki, par. Woro- 
szyłowka, 36 dm., mk. do 1000, stacya kolei 
odesko-kijowskiej, telegraf, poczta, fabryka 
mączki cukrowej, rafinerya. Należała do 
Szczeniowskich, dziś Józefa Jaroszyńskiego, 
W kluczu tym ziemi dworskiej do 3000 dzies. 
Por. Gryzińce. 

łlniewsecy (łuż.), niem. NimmachUŁZf na 
Łużycach. 

Hnieidowo, wś i b. st. pocztowa przy da- 
wnej szosie ze Smoleńska do Witebska, o 15 
w. od Smoleńska. 

Hiiiezdywka, rz., dopływ Dniepru w pow. 
kaniowskim. E. E, 

HiiieidziłóW) wś i dobra w północno-za- 
chodniej stronie pow. borysowskiego, przy 
granicy gubernii wileńskiej, pow. wileńskie- 
go, o milę na południe od miasteczka Dokszyc, 
nieopodal rzeki Poni. Niegdyś to miejsce na- 
leżało do Rudominy, potem do karmelitów 
głębockich, dziś rządowe, ma przeszło 300 
duss męzkiohy należy do gminy dokszyokiej 



Dni 



Hni 



8l 



ina cerkiew prawosławną fandacyi Kiszków. 
W dzień sw. Piotra odbywa się ta doroczna u- 
roczystość, a później tłum zgromadzonego ludu 
obchodzi jakąś pamiątkę pogańską: zabija kozy, 
piecze je pod gołem niebem na ogniskach i 
iicznuje na cmentarza śród mogił. Staroźytnik 
Adam Kirkor utrzymuje, iż wzmiankowana pa- 
miątka jest zabytkiem czci dla bogini Łady u lu- 
du białoruskiego. (Porównać: Opiekun do- 
mowy jSr. 25 za rok 1875, str. 088). Tysz- 
kiewicz Konstanty w opisie powiatu borysow- 
skiego milczy o H. Wś ta miała kaplicę kat. 
par. Parafianowo. 

Hnieziia, rzeka, ob. Gniezna. 

Ilniezna, Gniezna 1.) rz.^ dopływ Kietupy, 
przyjmuje Naumkę, Mscibówkę i Połonkę z 
Miętówką. 2.) H., rz., Iowy dopływ Rosi 
Kiomnowej. 

Iluiezno, ob. Gniezno. 

lillUno, ob. Hnojowiec. 

Iluilakowo, st. dr. żel. odeskiej w gub. 
chersońskiej. 

Hiiileze (z Sieniawką i Panowicami), wieś, 
pow. podhajecki, o 7.5 kil na płd.-zachód od 
Zawałowa, przy gościńcu powiatowym pro- 
wadzącym z Podhajea do stacyi kolei lwowsko- 
czerniowieckiej w Haliczu; przestrzeń posiadł, 
wiek. 1390, w tem 283 mr. lasu, włość. 4264, 
ludność 1837, w tem 459 rzym kat. należą- 
cych do parafiii w Horożance, wsi oddalonej 
od Hnilcza o 4 kil., gr. kat. 1256 mających 
parafią w miejscu, należącą do dekanatu pod- 
hajeckiego dyecezyi lwowskiej, reszta izrael.; 
szkoła etatowa o 1 nauczycielu^ należąca do 
rady szkolnej okręg, w Brzeżanach, sąd po- 
wiatowy Podhajce, urząd pocztowy Zawałów. 
Właściciele większej posiadł. Felicya Korzow- 
ska, Mikulski i spółwłaściciele. 

Hoilczyk, wś, ob. Hnilec mały, 

llnilec 1.) duża wieś, pow. skwirski, o 8 w. 
odl. od m. kozina, a o 14 w. w. od m. Cho- 
dorkowa, położona nad 4 błotnistemi jeziorka- 
mi, mieszkańców 896 wyzn. prawosł.; cerkiew 
par. i szkółka; ziemi 1190 dz« równej, miejsco- 
wości błotnistej, należsda niegdyś do Maka- 
rowskiego majątku Kajetana Rościszewskiego, 
później do Brusiłowszczyzny Czackich, dalej 
do Bułhaków, a od 1825 r. do Bohdanowiczów 
8wirczewskich; zarząd gminy w tejże wsi, po- 
licyjny w m. Chodorkowie. 2.) II., wioska, 
pow. zwinogródzki, nad rzeką Pławą, wpada- 
jącą do Tykioza; mk. 751 wyzn. prawosł., 
cerkiew paraf, i szkółka, należy do Olszau- 
skiego klucza hr. Branickich; zarząd gminny 
we wsi Mnryńcąch, policyjny w Łysiance. 

Hnilec mały 1.), węg. Kia-Hnilecz^ niem. 
Klein 'Hnikcz^ wś w hr. spiskiem, w dystryk- 
cie lewockim, także Hnilczykiem zwana (Zarań- 
ski) nad potokiem Hnilczykiem, przy drodze 
wiodącej z Nowej Wsi (Igló) do Wondrysla 



( Wagendrilssel), śród Kudaw spiskich, w dziel- 
nicy tychże zwanej Lasem Nowowiejskim 
(Neudorfer Wald). Tutaj znajdują się kopal- 
nie miedzi i srebra. Parafia łac. w mie]scu, 
utworzona w r. 1808 w miejscu dawniejszej 
kapelanii. Kościół pod wezwaniem św. Krzy- 
ża. Metryki sięgają roku 1780. Jest tu także 
kaplica św. Jana Nepomucena. Wieś liczy 646 
mk., między nimi 559 kat. łac., ewang. 2, 
nieun. 85. Do parafii należą osady: Bindt, 
Grretla, Jerohuta, Roztoka, ^tolweg. Zimna 
dolina. Kopalnia Ferdynanda, Potok, Niźni i 
Wyżni Rinnergang, Borowniak i kopalnia Mi- 
chała; razem obejmuje cała parafia 2037 mk. 
(kat. łac. 1741, gr. kat. 4, ewang. 48, nieunit. 
233, żydów 11.) St. p. Wagendriiasel (Wou- 
drysel). 2.) H.-wielki, węg. Nagy^Hnilecz. 
niem. Gross 'Ilnilecz^ wś w hr. spiskiem (Wę- 
gry), w dystrykcie lewockim, nad potokiem 
Gielnicą czyli Hnilcem, przy drodze z Nowej 
Wsi do Rożnawy, śród Kudaw spiskich, osa- 
da górnicza, w jej obrębie są kopalnie miedzi, 
srebra, żelaza; oprócz tego kuźnica i piece do 
wytapiania żelaza. Parafia łac. w miejscu, u- 
tworzona w miejsce dawniejszej kapelanii r. 
1808. Kościół pod wezwaniem Poczęcia N. M. 
P. Od r, 1808 poczynają się metryki. Sama 
wieś liczy 514 mk. Miedzy nimi kat. łac. 437, 
kat. gr. 2, ewang. 16, nieun. 56, żydów 3. 
Do parafii należą osady: Holiczka, Knoll, Pu- 
ste pole. Sikawka, Rakowiec, Delawa, An- 
drasfalya i Hnilec W. gomorski. Liczba mk. 
cs^ej parafii czyni kat. łac. 1328, gr. kat. 2, 
nieun. 86, ewang. 46, żydów 14. St, p. Nowa 
Wieś. 3.) II. Gómórski, węg. Gó^nór-Nagy 
Hnilecz, wieś w hrabstwie spiskiem (Węg.), 
679 mk. Bz. G. 

Ilniiec, Gnilec, mko, ob. Gielnicą. 

Hnilec jez. w półn. części pow. grodzień-* 
skiego, między Kotrą a Pyrrą, 

Iliiilec, rz. wpada do Hornadu na Spiżu pod 
Margiecanami, przyjmuje Eisenbach. 

Ilniliea, mała wioska, pow. radomyski, o 3 
w. odl. od wsi Kiczkirów, a o 10 w. odl. od 
m. Radomyśla, nad rzeczką Myką, wpadającą 
do Teterowa i dalej do Dniepru; mieszkańców 
361 wyzn. prawosł. należą do parafii Kiczki^ 
rów; ziemi gliniastej (ztąd i nazwa wioski) 
1720 dziesięcin. W 1729 r. wspólnie z Kiczki- 
rami należała do Maryjanny Trzeciakowej. 

Ilniliea 1.) rzeczka, ma swoje źródła w 
półn.-zach. stronio miasta Kut w pow. kosow- 
skim, u północnych stóp wzgórza Kreminicy 
(698 m.), na tak zwanej Spajówce: płynie na 
wschód przez Kuty Stare, przerzyna gościniec 
kosowski, poczem pastwiskami Rohizną zwane- 
mi zdąża na północny- wschód; przechodzi w 
obr. gm. Kobaków, gdzie śród domostw ucho* 
dzi z pr. brz. do Wolicy, dopływu Czeremo- 
szu. Długość biegu 13 kiU 2.) H., potok gór- 



SłowAik Oeogranezay— Zeszyt XXT,Tom lU. 



4 



82 



Hnt. 



M. 



ski, wytryska w Beskidzie lesistym, z pod 
głównego grzbietu, nieopodal granicy Gralicyi 
i Węgier, z pod działu wodnego, między By- 
strzycą nadwornianską a Prutem, czyli mię- 
dzy Douszyńcem i Zielenicą, dopływami tejże 
Bystrzycy a Prutczykiem. Dział ten wodny 
ciągnie się od szczytu Douhy (1378 m.), wzno- 
szącego się w grzbiecie granicznym, lasami 
ku czubkowi Połomy (1306 m.), a odtąd ku 
Babinemu Poharowi (1434) i Grorganowi 
(1595 m.) i łączy pasmo Gorganów z głów- 
nym grzbietem Beskidu. Otóż poniżej szczy- 
tu Douhy, nieopodal przełęczy w tym dziale 
wodnym się wznoszącej (1164 m.), między 
Douhą a Połomami, a tworzącej przejście z do- 
liny Douszyńca do doliny Hnilicy w obr. gm. 
Jabłonicy, w pow. nadworniańskim, wypływa 
Hnilioa, płynie ku połd.-wsch. przez lasy głę- 
boką dolinką, i po 6 kil. biegu uchodzi z lew. 
brzegu do Prutczyka, czyli Prutecia jabłonie- 
kiego, lewego dopływu Prutu. Po prawym 
brzegu rozpościera się las Douha, ze szczytem 
Douhą (1373 m.), odległym od poprzedniego 
szczytu Douhy o 2 kil. 200 metr. na płd. 
wsch., a po lewym brz. wznoszą się lesiste 
bezimienne czubki 1196 m., 1271 m., Babiny 
pohar (1424 m.) z Babiną jamą. Od lewego 
brzegu zanim wleje swe bystre wody do Prut- 
czyka, przyjmuje silny dopływ, ściągający 
wody z Babinego poharu, Gorganu i Sennika 
(1664 m.). Br. O. 

Hiiilice, małe i wielkie, ogromna wieś, po* 
wiat zbaraski, leży w okręgu celno-granicz- 
nym, o 5.3 kil. od Kowegosioła, przestrzeń 
pos. wiek. 2490, posiadł, mniej. 3952 m. a., 
ludności 2044 w tern rzym. kat. 289 należą- 
cych do parali w Tokach, wsi o 11 kil. odda- 
lonej, gr. kat. 1692, reszta izrael.; gr. katol. 
paraf, w miejscu należąca do dekanatu zba- 
raskiego dyecezyi lwowskiej, sąd pow., nota- 
ryat i urząd pocztowy Nowesioło. Właści- 
cielka większej posiadłości Julia z Czyżów hr. 
Ostroróg. B, JR. 

Hniła, las i góra w pow. dobromilskim, na 
półn. od Jureczkowej, między Wyrwą a Wia- 
rem, ze szczytem 585 m. wysokim. Na płd. 
półn. opada ona do 554 m., na wsch. ku Wyr- 
wie do 509, a na zach. ku Wiarowi do 490 m. 
Wody ze stoczystości wschodniej uchodzą do 
Wyrwy, z zachodniej do Wiaru. Północna 
częśó lasu zwie się „Na opalonem." 

Hniła^ ob. 6nih, rzeka. 

Ilnila, rz., dopływ rz. Roski. 

Ilnite bołoto, Zgniłe błoto w pow. ihameń- 
skim, blisko gran. słuckiego, 7 w. dł., 2 i pół 
w. sz., którego przedłużeniem ku wschodowi 
jest jez. Jaźwinka. 

Hniłeiika, jar wodny, wpadający do Dniep- 
ru poniżej Oybulnika. 

Unito, ob. Czarny Wag. 



Hniłopiat, ob. Unylopiat 

Haiłowoda, rz., dopływ rz. Zdwiż w pow. 
kijowskim. E, E. 

Hniłowofly, pow. kamieniecki, por. Maków 
i Szalowa. 

Hniłusza, rzeczka, płynie pod mklem Ea- 
horlikiem w pow. kijowskim. E. R. 

Hniłyj potok, potok górski, t. j. Gniłi/^ wy- 
tryska w obr. gm. Hryniowy, w pow. koseow- 
skim, w Beskidzie lesistym, z działu zwanego 
Skupową, zpod bezimiennej góry (1478 m.), 
płynie na płd.-zach. górskim wąwozem i wpa- 
da po 3 kil. biegu w obr. gm. Żabiego do 
Czeremoszu Czarnego z pr. brzegu. Br, G. 

Hningaiii, węg. Mohnya^ wieś w hr. szarys- 
kiom (Węg.), kościół katol. filialny, 358 mk. 

Ilniszów, wś nad Bugiem, pow. chełmski, 
gm. i par. Świerże. W 1827 r. było tu 36 
dm., 182 mk. (Por. tom I, 555). Polw. H. z 
wsią H. i Brzeziny; rozl. wynosi mr. 882, 
grunta orne i ogrody mr. 274, łąk mr. 117, 
pastwisk mr. 28, lasu mr. 420, nieużytki i 
place mr. 43. Ma kopalnię rudy żelaznej, bud. 
drewn. 14. Wieś H. osad 35, z gruntem mr. 
662; wś Brzeziny osad 3, z gruntem mr. 41; 
oprócz powyższego opisu w r. 1873 odprzeda- 
no częściowym nabywcom, gruntu mr. 397, 
z której to przestrzeni utworzyły się kolonie 
pod nazwą: Wesoło wka, Jamne i Marysiu. 

Hiiiwaiiy ob. Hniewań. 

HniidecElia, rzeka, także Chodorówką zwa- 
na, powstaje z połączenia się potoków berezo- 
wickiego (ob.) i kobylskie^o (ob.), w obr. gm. 
Kurników, w pow. zbaraskim. Płynie na płd. 
wschód łączkami przez obr. gm. Kurników, 
Dobrowód, Czumala czyli Czerniłówki, Opry- 
łowiec, Dubowioc; odtąd tworzy naturalną 
granicę gm. Dubowiec i Iwaszkowiec; poczem 
zrasza łąki we wsiach Stechnikowoach^ Kur- 
nikach, Łozowej, Szlachcińcach, Bajkowoach, 
Bmykowcach, a we wsi Dyczkowie, przerżną- 
wszy linią kolei Karola Ludwika, wpada z pr. 
brz. do Gniezny. Wśród swego biegu zasila 
liczne stawy, jak we wsiach Dubowcach, 
Stechnikowcach, Łozowej, Szlachcińoach i Baj- 
kowoach. !N'aj większy staw jest w Bajkow- 
oach. Ongi był on rozleglejszy; dziś po więk- 
szej części osuszony. W czasie większysh de- 
szczów wzbiera Hnizdeczna nagle i pomimo 
dośó wzniosłych brzegów swego koryta rozle- 
wa się po stepie płasko wzgórza. Po obu stro- 
nach koryta Hnizdeozny ciągną się z płd. ku 
płn płaskowzgórza, tak zwane Szczurowe gó- 
ry, które szczególniej po stronie zachodniej, 
dzieląc koryta wodne Hnizdeozny i Seretu, 
wznoszą się do wysokości 368 m. n. p. m. Fo 
zachodniej stronie ciągnie się w tym samym 
kierunku płaskowzgórze zwane Sabarzyskie, 
oddzielając również koryto rzeki Gniezny od 
Hnizdeozny, i jest nieco niższe^ gdyż doohodai 



Mul. 



Hity. 



88 



w tern miejscu do 347 m. n, p, m. Wnętrze 
tych i^Łaskowzigónsy zajmują obfite pokłady 
margla, a na powierzchnię występuje ziemia 
cza^a, tłusta, glinkowai;a, sprzyjająca nader 
wegetaoyi; od strony wschodniej południowej, 
przy granicy z Częrniłowem na tak zwanej 
Kam i ennej Górze, znachodzą się też pokłady 
półwa{uenia muszlowego. Długość biegu 30 
kil. Wzniesienie zwierciadła wody wskazują 
następuje liczby: 327 m. (połączenie poto- 
ków Berezowickiego i Kobylskiego); 313 m. 
(ujście do stawu w Stechnikowoach); 282 m. 
(ujście do Gniezny). Br, G. 

ibiadyeiów, wieś, po w. ży daczo wski nad 
rzeką Stryj o 60 kil. na południe od Żydaczo- 
wa; przestrzeń posiadłości większej 2264, w 
tern 769 pastw, i 998 m. lasu, włość. 1506 
m., ludności 1198, w lem 38 rzym. kat., nale- 
żących do parafii w Kochawinie, oddalonej o 3 
kil,, gr« kat. 1099 mających parafię w miejscu, 
należącą do dekanatu rozdolskiego dyccezyi 
lwowskiej, reszta izraelitów. Szkoła etatowa 
o 1 nauczycielu należąca do rady szkolnej okr. 
w Stryju, kasa pożycdLowa z fnnduszem 142 
zł. av. Sąd pow. Mikołajów, urząd pocztowy i 
telegraficzny Żydaczów. Właściciel większej 
posiacttości Agenora hr. Gołuchowskiego spad- 
kobiercy. 

Hniidstułówka, wieś w pow. zwinogródz- 
kim, par. Łysianka. 

Hldzua, rzeka, ob. Gniezna. 

Haojna, po węg. Hanojna, wieś w hr. uź- 
horodzkiem (Węg.), pałac z parkiem, młyn 
wodny i tartak, bujna ziemia, lasy, 193 mk. W 
pobliżu w górach są piece do topienia krusz- 
ców i znaczne kuźnice żelaza. 

IłAoianka, ob. Bałabanówka. 

iloąiailiec, także Gnojeniecy Hnojeńce i Hno- 
jowieCy znauozniejszy potok, nastaje w obr. gm. 
Łaiduowic w pow gródeckim, w p<^udniowo- 
W9ohiAdiiiej stronie, na zach. brzegu lasu Zapu- 
stu i na moczarowatej łączce; płynie pomiędzy 
wzgórzami na płn. zachód, przerzyna wieś Łe 
koiamf^ przechodzi w obr. pow. jaworow- 
skł^gpOy mąja gm. Berdechów, Fx>dłuby wielkie, 
Bmchnal, gdzie z pr. brz. przyjmuje Ponikłę; 
a zabrawszy z tegoż brzegu p. Buski, przecho- 
dzi w. obr. gminy Olszanicy. Tutaj we wsi 
zwraca się na zachód i w obr. tej gm. wpada 
wśród obszernych mokradeł, na których się 
szeroko rozlewa do Szkła z pr. brz., tuż przed 
ujściem Szkła do stawu jaworowskiego. Daw- 
niej H. przepływała stawy w Becdechowie i 
Bimchnaln; .dziś te jta»wy opuszczone tworzą 
tylko obszerne bagniska i mokradła. Gajta do- 
lina tego potoku jest bagienną. Wzniesienie 
wód jego wskazują naadępujące liczby: 261 m. 
(pod Zrostem); 257 m. (ipod Brucbnalem); 
2^2 dn. (ujśeie Buskiego .p^^); 236 m* (ujście). 
Dbgość Jiiejrarl7 ddl. Br. G. 



Hnojenki, wioska, pow. kaniowski, na dbez* 
imienną rzeczką, wpadającą do Rosi, o 10 yr. 
od m. Korsunia, a o 3 w. od wsi Sotników; w 
Eorsuniu też i stacya fastowskiej żel. drogi; 
mieszk. 471 wyzn. prawosł., należą do parafii 
i gminy Sotników, zarżą d zaś policyjny w m. 
Korsuniu; wioska należała niegdyś do staro- 
stwa korsuńskiego, obecnie do ks« Łopuchina. 

Huojnik, ob. Gnojnik na 8zlą0ku austr. 

Iluojowiec, ob. Enojeniec. 

Hnołec, potok górski, także Uhorskm zwa- 
Diy> wytryska w obr. gm. Hryniowy, w pow. 
kossowskioi, w Beskidzie lesistym, z działu 
Skupową zwanego, na zach. stoku góry Sku- 
powy (1583 m.), na terytoryura Czarnohory; 
przerzyna las Skupową i las Uhorski, płynąc 
na płn. zach., a zabrawszy z pr. brz. kilka do- 
pływów górskich z Skupowy, wpada do Cze- 
remoszu Czarnego z pr. brz. Długość biegu 5 
kil. Źródła 1300 m., ujście 810 m. Br. G. 

JiDUSztja, po węg. Nyuatya, wś w hr. go- 
morskiem (Węg.), kościół paraf. kat. i ewang. 
St. węg. kolei północnej, uprawa roli, chów 
bydła, kopalnie złota, kuźnice żelaza, piece do 
topienia kruszców, 1131 mk. 

Unyta albo Gniła, wieś w pow. turczau« 
skim, zamieszkała przez górski ród Bojków, o 
27 kil. na płd. zachód od Turki a 17 kil. na 
płd, zachód od st. poczt, w Boryniu. Wieś le- 
ży na granicy węgierskiej, w okolicy górskiej, 
w dolinie nastającego tutaj potoku Hnyła, 
wzniesionej 769 m. npm. Na płn. od wsi wzno- 
si się na granicy węgierskiej Kruhła do 983 
m., na wschód od niej góra Błyśce do 1047 
m., na płd. od niej opada Feckowy Werch do 
974 m. Na płd. od wsi wznosi się Harąsy- 
merat (ob.), na zachód okalają osadę graniczne 
góry: Kinczyk Hnylski (1115 m ), Drohobicki 
kamen (1187 m.) i Starostyna (1229 m.). Po* 
tok Hoyła płynie w obrębie wsi najprzód od 
płn. zach. ku płd. wsch., potem przybiera kie* 
runek wschodni a nakoaiec płn.-wsch. i opu- 
szcza wieś wchodząc do Butli. Wedle obliczeń 
z r. 1869 było w gminie domów 112, mieszk. 
709 (340 męż.^ 369 kob.); wedle szematyzmu 
z r. 1881 jest mieszkańców obrz. gr. kat. 785, 
żydów 40. Własność większa obej^muje r(^ 
ornej 145, łąk i ogr. 161, j)ast. 60, lasu 744 
m.; włas. mniej, roli ornej 1315, łąki.ogr. 354, 
past. 1112, lasu 299 m. Właśc. większej po'^ 
^iadłości jest To.w- dla płodów leśn. w Wied- 
niu. Par. gr. kat. w miejscu, należy do deka- 
natu wysoczańskięgo. Par. rzym, kat. w Tur- 
ce. We .wsi jest cerkiew pod wezw. św. Mi- 
chała archanioła. Hnyła należała dawniej do 
dóbr stołowyoh w krainie lubochorskiej, eko- 
nowi Samborskiej a Ziemi Przemyskiej. Wój- 
t9st;wo należało w r. 1768 do Jaua Komarni- 
olkic^o. Ęząd ikusŁryacki przyłąozył wieś d o 
dóbr Boryni. Lu. Di, 



\ 



u 



tiny 



Uob. 



llnyłU, nazwa potoków i rzek, ob. Gniła, 
Hnyłopiat, rz., w dawnych z XVI wieku 
dokumentach nazywała eię Piat. Poczyna się 
ona w pow. berdyczowskim, na gruntach wio- 
sek Wujny i Tuczy, na tak zwanej wyżynie 
macbnowieckioj. 8zary granit rz. Hnyłopiata 
zaczyna się od wioski Medwedowki; widać go 
W Brodeckim Chażynie, Zezelowie, Berdyczo- 
wie, Rajkach, formuje oa dość wysokie wy- 
niosłości i jest w zetknięciu się z opałowym 
granitem (pelikanitem), znajdującym się w oko- 
licach wsi Chażyna, Jankowiec, Grłuchowiec, 
Macharzyniec wołoskich. Oi wsi Rajek H. 
wchodząc w gub. wołyńską i przebiegłszy Sło- 
bodyszczo, dośoiga m. Trojanowa, skąd roz- 
poczynają się przestrzenie granitów zwietrza- 
łych, mających wielo miejscowości, obfitych w 
kaolin. Za Trojanowera na 80 wiorst od źró- 
deł dosięga wsi Szumska, za zbliżeniem się do 
której następuje naj bujniejszy rozwój brzego- 
wej natury tej rzeki. Brzegi tu ciągną się ska- 
liste, strome, urwiste. W całej toj dekoracyi 
nadbrzeżnych skał najcelniejszą i najbardziej 
malowniczą jest skała tak zwana Kraszewskie- 
go. Jestto potężna masa granitowa, występu- 
jąca wśród innych obnażeń tych skał, nad sa- 
mym brzegiem H. poniżej młyna, i nieopodal 
od samej wioski. Wznosi się ona do 20 z górą 
sążni prostopadle nad wodą rzeki, stercząc w 
formie olbrzymiego słapa granitowego. Od 
strony wioski skała ta formuje czarną ponurą 
jaskinię. Lubował się widokiem tego ustronia, 
znakomity nasz pisarz J. I. Kraszewski i w 
czasach kilkuletniego pobytu swego w Żyto- 
mierzu w częstych wycieczkach artystycznych 
w okolice miasta, nawiedzał to ulubione przez 
siebie ustronie. Ztąd skała została nazwaną od 
jego nazwiska. Tuż w pobliżu tylko co opisa- 
nej skały, w miejscowości nazwanej Jar, znaj- 
dują się obnażenia granulitów. W mowie będą- 
ce granulity, są rodzajem kamieni, które skła- 
dają: felzyt, ożyli zbity, jasno lub krwisto- 
czerwony ortoklaz ziemisty, przechodzący 
miejscami w krystaliczny. Stanowi on główną 
masę kamienia, w której biały, szary, dymo- 
wy lub przechodzący w czarny kolor kwarc 
wiUhiieje w postaci ważkich, wydłużonych i 
wijących się żyłek. Miki niema prawie woale, 
lub nadzwyczajnie jej mało. To ostatnte jed- 
nakże zjawia się w bryłach tych granulitów, 
pochodzących z miejsc przyległych granitowi 
szaremu, w którym osadzone jest to obnażenie. 
Po wypolerowaniu, kamienie te przyjmują 
nadzwyczajnie gładką, błyszczącą powierzch- 
nię, i rzadkiej piękności pozór. Na czerwonem 
jego, delikatnej jwkrawo, lub krwisto-ozerwo- 
nej barwy tle ortoklazowym, wiją się rozmai- 
te, wężykowate, szare, sinawe, błękitnawe i 
przechodzące w szare żyłki kwarce, które mo- 
zajkują je w piękne wzory. Brak miki doda- 



je ścisłości i trwałości wyrobionym z nich 
przedmiotom. Wszystkie własności tych gra- 
nulitów stawią je w rzędzie kamieni najlep- 
szych do produkcyi mocnych, trwałych i pięk- 
nych wyrobów. Kie mówiąc o zdatności ioh 
na fundamenta, bruki, wysypywanie dróg i 
gościńców bitych itp, grubszych użytków, gra- 
nulity mogą być wyśmienicie używane na de- 
likatniejsze wyroby sztuki, jako to: urny, ko- 
lumny pokojowe, przyciski (presse-papier), 
blaty do stołów i stolików; z przedmiotów 
większ. na ozdoby architektoniczne: kolumny, 
pilastry, kominki itp. Za wsią Szumskiem i o- 
kolicami jej, kończy się też ten bujny rozwój 
natury martwej. Odtąd granity znikają i brze- 
gi H. przeistaczają się znów w łagodne wzgó- 
rza, pokryte lasami i, stopniowo obniżając się, 
maleją w rozmiarach. Za zbliżeniem się zaś do 
Teterowa zamieniają się w szeroką równinę. 
Na 85 wiorście od swoich źródeł, H. łączy się 
z Teterowem, skąd obie te rzdki płynąc jed- 
nem korytem przez część wołyńskiej i kijow- 
skiej gub. wlewają się do Dniepru (ob. O po- 
rodach kristaliczeskich prof. K. Teofiłaktowa. 
Kijów 1851. — Obserwacye geognostyczne w 
gub. zachodnich i południowych państwa ros- 
syjskiego przez Ignacego Jakowickiego. Wilno 
1831, a także Wyjątek z gawęd geologicznych 
o gub. wołyńskiej przez Grotfryda Ossowskiego 
w Tyg. illustr. z r. 1870, nr. 126 i tegoż Ge- 
olog, gegnost. oczerk wołyńskoj gub. Żyto- 
mierz 1867). — Okolica położona nad H. była 
w prastarych wiekach zasiedloną; dowodem 
czego są mnogie horodyszcza nad brzegami tej- 
że rzeki, dziś jeszcze istniejące, jak we wsi Bro- 
deckiem, Żeżelowie, Bystrzyku, Rajkach i Sło- 
bodyszczach. E. B. 

HnyłysEcia, góra w pow. stryjskim, na 
wschód od. wsi Jelenkowate, na praw. brzegu 
potoku Jelenkowate. W części płd. wzbija się 
ona do 1034 m. npm., na wschód przechodzi w 
Połonynę Cob.). Lu, Dz. 

Ho..., por. Oo... 

Ilobgard, niem. Hofgarłen, także Hobgart, 
wś, w hr. spiskiem, w dorzeczu Popradu, w 
jego dolinie, w dystrykcie lubowelskim, na 
połudn.-zachód od Starej Łubowli do Preszo- 
wa. Jestto osada starożytna. Istniała już w r^ 
1315 (Fejer, Codex dipl. hung. t. VIII, cz. 1. 
str. 592). Istniała już wtedy i parafia łao. 
Kościół pod wezwaniem sw. Andrzeja aposto- 
ła. Metryki chrztu poczynają się rokiem 1515. 
Osada niemiecko-słowacka. Liczba mk. 1167; 
między nimi kat. łac, 1012, kat. gr. 13, nieun. 
119, żydów 23. Do parafii należą Zamek Lu- 
bo welski z kościołem filialnym św. Michała 
arch., Sadek i folwark Marmon. Razem liczy 
cała parafia 1394 mk. (kat. łao. 1224, gr. kat. 
22, nieun 119, żydów 29). We wsi znajduje 
się jeszcze 5 kaplic, t. j. iwt Krzyża, Matki 



Hob 



Hoe 



85 



Boskiej Bolesnej, Wniebowstąpienia N. H. P., 
Św. Jana Nepomucena i św. Barbary. St. p. 
btara Łubowla. 

Hobiaty, wś na lewym brzegn ISwisłoozy, 
pow. sokolski. 

Hobot Inb Chobot^ ws, pow. wieluński, gm. 
Bolesławiec, par. Mieleszyn. 

Hobot, przys. Ponikwi, pow. wadowicki, 
ma 94 mk. 

Hobia, Gobza^ rz., dopływ rz, Kaspli (ob.), 
z prawej strony, w gub. smoleńskiej. 

Hooli, wyraz niemieoki, znaczy wyroki, — a, — 
e, wehodsi w skład wielu geograficznych nazw nie* 
mieekich, które u nas będą pod odpowledniemi lite- 
rami np. IToch-Redlauy pod itedlau. F, S. 

Ilocbberg (niem.), ob. Duszno, wś i dom., 
pow. mogilnicki. 

Iloehberg (niem.), wybud. do Głowaczo- 
wa, nowo założone r. 1875, pow. wałecki, 
parafia Sypniewo, szkoła Czeska wieś, poczta 
ISchónthal. 

Iloehdorf (niem.), ob. Wysźogoumo, kolo- 
nia, pow. pleszewski. 

Iloehdorf (niem.), osada na dawniejszem 
folw. starostwa tucholskiego założona, w 
pow. tucholskim, ob. Nowa Wieś. 

Hochheini (niem.), ob. Chabsko, olędry, po- 
wiat mogilnicki. 

Ilochheiiii (niem.), wieś, pow. brodnicki, 
r. 1875 przezwana, ob. Gorzechówko. 

Hochkirch fniem.), ob. Stodoły, kolonia i 
Stodoły, wś, pow. inowrocławski. 

Iloehkircb (niem.), ob. Wysoki kośeiói, pow. 
trzebnicki. 

Hochkirch (niem.), ob. Bukecy, 

Hochkretschaiii (niem.), pow. głupczycki, 
ob. Woika. 

Ilocholug (niem.), ob. PaUomtz (niem.). 

Ilochołów, ob. Hoholów, 

Iloch-Paleschkeii, pow. kościerski, ob. 
Wilcze błoto. 

Uochrediau (niem.), wś należąca do pro* 
wincyonalnego funduszu szkolnego (Provin- 
zialschulfondsgut), pow. wejherowski, ob. Ra- 
diowo. 

łlochschar (niem.), góra w sudetach aus- 
tryackoi śląskich, 1341 m. npm. wys. 

Hochsteiiiberg, ob. Wysoki kamień, 

Iloch-Striess (niem.), wś, pow. gdański, 
ob. Strzyaza. 

Iloch-StObIau (niom.), wś kościelna para- 
fialna, stacya kolei żel. tczewsko-pilskiej, pow. 
starogrodzki, ob. Zblewo. 

Ilochwald (niem.), leśnictwo, pow. kroto- 
szyński, 1 dom, 21 mk.; należy do księstwa 
krotoszyńskiego. 

Ilochwald (niem.), stacya kolei koszycko- 
bognmińskiej, na Podhalu liptowskiom, na pół- 
nocnym zbocza wyżyny Hochwald (ob.), na 
gruncie gm. Szczyrby, o 130 kil. od Koszyc,! 



Węgrzy zowią ją Czorbą, Słowacy Szczyrbą, 
a iS'iemcy Hochwald. Od wsi Szczyrby odda- 
lona niespełna 4 kil. Stacya ta stanowi dla 
turystów tatrzańskich od strony południowej 
punkt wyjścia do wycieczki kn Szczyrbskie- 
mu Stawowi. Obok stacyi stoi karczma, no- 
sząca nazwę „Hotei zum Csorbaer See.'', gdzie 
turyści się zbierać zwykli i szukać schronie- 
nia w razie niepogody. Od tej karczmy wie- 
dzie droga, niedawno założona, w kilku zakrę- 
tach przez wzgórze Lesko wiec (963 m. szt. 
gen.), popod Ptacznik i las Smrokowicę ku po- 
mienionemu stawowi. Droga wznosi się bar- 
dzo zwolna, a dochodząc do stawu, jest ona 
tak stromą, iż korzystniej jest piechotą podą- 
żyć. Tuż przy stawie, na południowym jego 
brzegu stoi willa Sout Iwaniego i hotel Fried* 
lUnder, a na wschodnim brzegu schronisko 
Józefa. Tuż nad drogą, po wschodniej jej stro- 
nie, nieopodal stawu szczyt Nakład (1344 m. 
szt. gen.). Z werandy hotelowej prześliczny 
widok na jezioro i na Tatry, iż trudno oko od 
niego oderwać. Ob. Szozyrbskie jezioro. 
Wzniesienie stacyi 898 m., stawu 1351 m. 
Oddalenie stawu od stacyi wzdłuż drogi h kil., 
w prostym kierunku niespełna 4 kil. Br. G. 

Hochwald, znaczne płaskowzgórze, rozpo- 
ścierające się na Podhalu liptowskiem, w kie- 
runku od zachodu ku wschodowi, między 
Ważcem od zachodu a Szczyrbą od wschodu, 
między Białym Wagiem a Czerwoną Wodą, 
dopływem Małego Popradu, przerżnięte w 
kierunku wschodnio-zachodnim gościńcem lip* 
towskim, a od południa przechodzące zwolna 
w lesiste przedgórze Tatr ^Niźnich. Płasko- 
wzgórze to jest 9 kil. długie, a 5 kil. szerokie. 
Przez ten wał górski bieży dział wodny euro- 
pejski, spadający z Tatr z grzbietu Soliska, z 
północy ku połudn., rozdzielający dopływy 
Wagu (Dunaj, Czarne morze) i Popradu (Du- 
najec, Wisła, Bałtyk), a okrążywszy od po- 
łudnia i wschodu dolinę Popradu, przechodzi 
na grzbiet Beskidu, rozgraniczając Gfalicyą od 
Węgier. Najwyższe wzniesienie drogi tuż 
nad Ważcem, po zach. jego stronie, czyni 916 
m. (szt. gen.); 874 m. (Wahlenberg); 850 m. 
(Sonkler) a najniższe wzniesienie jej, między 
Ważcem a Szczyrbą, 898 m. (szt. gen.); 899 
m. (Oesleld). Czubek między gościńcem a ko- 
leją boguraińsko-koszycką, względnie stacya 
Szczyrbą (898 m. szt. gen.), wznosi się do 92(j 
m. (szt. gen.) i zowie się Wilczą jamą (918 m. 
Kolbenheyer). Od niego na południowy- 
wschód, 1 350 m. odległy czubek, tuż nad dro- 
gą kolejową, między nią a potokiem Pustym 
kościołem, zowie się Koroną i dochodzi do 
959 m. npm. (szt. gen.). Br. G. 

Hochwaide (niem.), ob. Wysoka, wś, -pow. 
międzyrzecki. 



86 



lHC< 



noc* 



Hoefcwftsser (nlem.), pasiadłość w poi;^. 
wejherowskim, ob. Wysoka Woda, 

Hochzehren (niem.), wś i ryoerskie dobra 
po w. kwidzyński, ob. Czarne górne. 

llochzeit (niem.), Wesalów, wś, pow. czarn- 
kowski. 

Hoćhseit (niem.), szlach. wieś, pow. gdań- 
ski, nad rz. MoUawą w żyznych żuławach, 
obejmuje morgów 1352, ewang. 240, katol. 
52, menou. 17, domów 38. Parafia sw. Woj- 
ciech, szkoła Mokry dwór, poczta Gdańsk, do- 
kąd odległość wynosi 1 i pół mili. Pierwszy 
znany przywilej tej wsi pochodzi z roku 1425. 
Kościół katolicki istniał tu aż do reformacyi; 
potem go lutrzy zabrali i przenieśli do sąsied- 
niego Mokrego dworu (Nassenhuben), tylko 
włóki 2 i plebankę pastorowi zostawili. Przez 
dłuższy czas należała ta wieś do bogatej gdań- 
skiej familii Sohwarzwaldów, którzy ją wraz 
z dwiema pobliskiemi w 2-giej połowie zeszłe- 
go stulecia ustąpili Karolowi Conradi, a tenże 
obrócił je na fundacyą wyższej szkoły nauko- 
wej w Janichowie. Do dziś dnia zakład jani- 
chowski znajduje się w posiadaniu wsi Hoch- 
zeit. 

Hocisiewo, ob. Chociszewo. 

Hockerlaild, Hoggerłatid, albo Oherland, 
Hugelland (niem.), nazwa ziemi, ob. Pogeza^ 
nia (powiaty holądzki, morąski i część ostró- 
dzkiego). 

Hocuty, ob. Hucuły. 

lioczew, Haczów, wś w pow. lisleekim, ma 
parafią rzym. kat. i gr. kat., należy do sądu 
pow. w Baligrodzie a do urzędu poczt, w Lis- 
ku, zkąd o 5.6 kil. oddalona. Parafią rzym. 
kat. fundował w r. 1510 Mikołaj Bal, ale w 
1562 Maciej i jego brat Stanisław Bal, podko- 
morzy sanocki, zajęli grunta plebańskie i za- 
mienili kościół na zbór protestancki i dopiero 
1629 został kościół wrócony katolikom. H. 
ma 188 mk. rzym. kat., a 412 gr. kat. wyzna- 
nia. Do parafii gr. kat. U. dekanatu baligro- 
dzkiego należą filie Dziurdziów i Wachlewa. 
Większa posiadł, (hr. Plater Zyberg) wynosi 
340 m. n. a. roli, 42 mr. ogr. i łąk, 51 pastw, 
i 334 mr. lasu; mniejsza posiadł. 604 mr. roli, 
59 mr. łąk i ogr., 57 mr. pastw, i 157 mórg. 
lasu. 

HoczeWy dawne nazwisko rz. Hucz w i. 

Hoczewka, rzeka górska, zwana w górnym 
biegu Jabłonką małą, wypływa we wsi Jabłon- 
kach, w pow. Łisko, z mnogich żródłowisk 
tryszczących na tak zwanym Wołosaniowym 
dziale (1070 m.) w baligrodzkich górach Bes- 
kidu lesistego. Spływa krętym biegiem ku 
północy^ rozszerzając coraz więcej swe koryto, 
im więcej rozmaitych górskich odłogów weń 
wchodsi, i przepływa wsie Jabłonki i Bystre, 
przybliżając się do Baligrodu od południa. W 
obrębie Baligrodu koryto H. jest miejscami 



2—8 metrów szerokie, a 1 do 3 m. głębokie. 
Nurt wodny zwykły jest 1—2 m. głęboki. 
Miejscami rozpływa się woda tej rseki na kil* 
ka odnóg, tworząc małe, olszyną ^Cftwie i szu- 
trem rzecznym naniesione ostrowy, które w 
czasie wezbrania woda całkiem zatapia. Brze- 
gowiska z powodu łagodnego spadu gór tu- 
tejszych są w wielu miejscach wcale niezna- 
czne. Hoczewka dzieli miasto Baligród na 
dwie główne części, c. j. wschodnią i zachod- 
nią. Gleba tutejsza jest piaszczysto- glinko wa- 
ta, miejscami szutrowata, i naleiy z tego po- 
wodu do mniej urodzajnych gleb kraju. Mi- 
nąwszy Baligród, przechodzi Hoczewka w do- 
linę obszerniejszą; mija w biegu swym północ- 
nym gminy Mchawę, Zahoczewie, Nowosiółki 
baligrodzkie. Tutaj zmienia swój kierunek na 
półn.-wschodni, i schodzi w obr. gm. Hoezwi, 
gdzie pod górą Grodziskiem wpada z leWego 
brzegu do Sanu. Długość biegu 26 kil. Zary- 
bienie Hoczewki, podobnie jak wszelkich oko- 
licznych potoków, jest nieznaczne. W Ho- 
czewce podług prof. Nowickiego notat znajdu- 
ją się: bzdynki czyli czerewuszki, dunki czyli 
I płotki, jelce, kiełby, łososiopstrągi, łososie, 
maryny, marynki, miętusy, pstrągi, ślizy, wę- 
gorze. Okonia i szczupaka nie ma. W daw- 
nych opisach Baligrodu i okolicy znajdują się 
często wzmianki o rakach z Hoczewki, nader 
smacznych, którymi niegdyś dwory i stoły 
obywatelstwa we Lwowie i Przemyślu zaopa- 
trywano. Dziś rak znajduje się tu także obfi- 
cie. Dopływy H. ^ liczne. Z prawego brzegu 
przyjmuje Syhlę, Żukrę, Stężniczkę ze Steb- 
nym, Pasiekę, Rulilin z Zerdenką. Z lewego 
brzegu wpadają doń: Kołonica, Babski p., Roz- 
tocki, Woronka« Mchawa, Cisowiec, Zacho- 
czewski p. Dolinę H. otaczają z południa ku 
północy ciągnące się wzniosłe pasma gór kar- 
packich, tu powszechnie baligrodzkiemi górami 
zwanych, które w wielu miejscach z obu stron 
dolinę H. bardzo zwężają. Kształt tych gór, 
spadających dość łagodnie z obu stron w ko- 
ryto H., przedstawia się na pierwszy rzut oka 
nader dzikim; porosłe dokoła bujnym lasem jo- 
dłowym, pośród którego miejscami wyglą- 
dają grupy buków, są poprzerzynane licznemi 
parowami i większemi dolinkami, któremi ście- 
kają źródłowiska, znajdujące się na powiei*z- 
chni tych wzgórzy, ku dolinie H., tworząc 
miejscami małe potoczki. Nie widać atoli tu 
nigdzie stoków prostych lub stromych. Góry 
tutejsze słynne są co do swych utworów; po- 
siadają oraz własną florę. Nad brzegami do- 
liny Hoczewki znajdujemy oprócz obfitych po- 
kładów piaskowca karpackiego, także war- 
stwy piasku miałkiego, łupku, gdzieniegdzie 
utwory skał przechodowych, z któremi łączą 
się obszerne pokłady łupków różnobarwnych, 
łupku palnego i marglu żelazistego. W tym 



Hm. 



Hml. 



87 



marglu snajdają się odciski roślin trzcinowych. 
Zaacsniejsze pokłady rudy żelaznej znajdują 
•ię około Zahoezewia, Kalnicy i Nowosiółek, 
z których kruszcu używano niegdyi w hutach 
w Babbem i Gisnej. Fo lewym brzegowisku 
wznoszą się znaczniejsze szczyty jak: Woło- 
sań (1001 m.)> Kamień, Michałów (810 m), 
Piaski (782 m.), Żebrak (711 m.), Milikówka 
(710 u.), Sałaszysko (660 m.)t Gabor (712 
m.), Bopa (514 m.). Zakucie (568 m.), Ka- 
mienne Horbki (540 m.) i Kobyłka (499 m.). 
Prawy zaś brzeg jego wieńczą wzgórza: Na 
Kamieniu (979 m.), Worotnikówka (828 m.), 
Berdo (890 m.), Markowska (675 m.), Kiczera 
(588 m.), Boztoka (545 m.), Bania (613 m.). 
IJ źródeł wznoszą się: Wołosań (1070 m.), 
Wierch Dylec (937 m.;, Bazówka (969 m.), 
Przysłop (1007 m.) i Felesiaka hora (1003 m.), 
Wzniesienia zwierciadła wody podają nastę- 
pujące liczby: 615 m. (górny most w Jabłoń- 
kachj, 450 m. (ujście titężniczki), 330 m. (uj- 
ście). Wzdłuż H. ciągnie się baligrodzka dro- 
ga powiatowa, która w czasach dawniejszych 
była jednym z główniejszyoh traktów wę- 
gierskich, znanym już za rządów książąt ru- 
skich i królów węgierskich na czerwonorus- 
kiej ziemi. Służyła bowiem ta droga kilka* 
krotnie węgrom do przeprawy przez Karpaty 
w ziemię przemyską. Pomimo tych korzyści 
zostawała ona sd do końca przeszłego wieku 
w pierwotnym stanie, bez najmniejszego ulep- 
szenia, wyjąwszy kilku mostów. W r. 1795 
grono obywateli ziemi sanockiej, a głównie 
właściciele hut żelaznych w Gisnej i Babbem 
zamyślali o wybudowaoiu tej drogi, przynaj- 
mniej z Liska do Gisnej, na co otrzymali byli 
nawet koncesyą rządową. Budowy tej atoli 
nie przeprowadzono. Poprzestano na regular- 
niejszem wytknięciu trasy drogowej, pobu- 
dowaniu kilku mostów nowych i okopaniu 
drogi rowami. Mimo to atoli tworzyła ona 
zawsze komunikacyą między Gisną, Baligro- 
dem i Liskiem, i niemniej Węgrami. Długość 
tej drogi wynosi 6 mil 447 sążni. Bozpoczy- 
na się od traktu karpackiego w pośrodku mia- 
sta Liska, ciągnie się na połudn -zachód przez 
San, dalej doliną Hoczewki przez gminy Hu- 
żele, Łączki (Weremin), Hrezew, Nowosiółki 
baligr., Zahoczewie, Mchawę, Baligród, Bystre^ 
Łubne, Jabłonki, Habkowice, Cisnę, Lisznę i 
Boztoki. W ostatniej miejscowości, gdzie da- 
wniej był przykomorek graniczny na Węgry, 
przechodzi przez grzbiet Beskidu i styka się 
z drogą węgierską bitą. Br, G. 

HocióWy ob. Hoczew, 

Hoczów, lesista góra w pow. doliniańskim, 
na potud.-zachód od wsi t. n.,,594 m. npm. 
wzniesiona, na lewym brzegu Swicy, opada- 
jąca stromo ku jej dolinie, wzniesionej średnio 
na 380 m, Lu. Dz. \ 



Hoflak, potok górski, w obr. gm. Żabiego 
w pow. kosowskim, w dziale Czarnej Hory, 
wytryska z pasma gór Kostrycza, płynie na 
wschód przez polany Kosaryszcze, zabierając 
liczne strugi leśne, a połączywszy ^MęnrtMT.' 
brzegu z pot. Hodiaczkiem, wpada do Haci z 
prawego brzegu po 4 kil. biegu. Br. G, 

lloden, albo Hodne, dwa zaścianki małe 
poleskie w płd. wsoh. stronie pow. ihumeń- 
skiego, w okolicach Błuża, do dóbr błużań- 
skich należące, dziedzictwo dawniej Zawa- 
dzkich, teraz Świętorzeckich. Mają 4 osady. 
Miejscowość dzika, zapadła w bagnach i la- 
sach. AL JeL 

Hoderiuark, niem. Hundertmarkt, wś na 
Spiżu C Węgry), w dorzeczu Popradu, nad po- 
tokiem Łomnicą, w dystrykcie kieżmarskim, 
od Kieżmarku na płn.- wschód 10 kil. oddalo- 
na, a od Biały węg. na wschód 6 kil. odległo- 
ści. Leży w uroczej dolinie, zwartej od wscho- 
du i zachodu znaczuiejszemi wzgórzami, jak 
Ereuzer Hohe (868 m.) od zach., Gotschel 
Berg (950 m.) od wschodu. Wzniesienie wsi 
673 m. Jestto wieś ruska. Parafia gr. katol. 
w miejscu, liczy 627 dusz gr. kat. Liczba 
dusz rzym. kat. czyni 4 1 . Oprócz tego jest 
żydów 7. Protestantów niema. Liczy zatem 
675 dusz (1878 r.). Wyznawcy rzym kat. 
należą do par. łac. w pobliskej wsi Majorce. 
Stacya pocztowa: Biała węg. Br. G. 

Hodiaciek, potok górski w obr. działu 
Czarnej Hory, na gruncie Żabiego. Ob. Ho- 
dak, Br. O, 

Hodne, ob. Hoden. 

Ilodoniieie, wś, pow. łucki, ma kaplicę 
katol. parafli Kołki. 

Ilodonin, niem. Goeding. 

Ilodów (z Józefówką), pow. złoczowski, 
o 5 kilm. na wschód od Pomorzan, przestrzeń 
posiadł, większej 1744 m., w tem lasu 713 m.; 
włościanie 2503 m. a. m.; ludność 1175, w tem 
rzymdk. kat. 59, gr. kat. 960, reszta izrael. 
Sąd pow. Złoczów, rzym. kat. parafla i urząd 
pocztowy Pomorzany, gr. kat. parafia w miej- 
scu, należąca do dekanatu złoczowskiego dye- 
cezyi lwowskiej, szkoła etatowa o 1 nauczy- 
cielu należąca do rady szkol, okręg, w Zło- 
czowie, kasa pożyczkowa z funduszem 311 
złr. a. w. Włość ta pamiętną jest w dziejach 
kraju nadzwyczaj nem męztwem małego oddzia- 
łu polskiego wojska i poniesionej klęski przez 
Tatarów w r. 1694, którą uwieczniają gęste 
mogiły wznoszące się na pobojowisku a w sa- 
mej wsi na stromem wzgórzu śród włościań- 
skiego ogrodu, pomnik kamienny w kształcie 
piramidy z żelaznym krzyżem u góry, posta- 
wiony przez króla Jana Sobieskiego. Miano- 
wicie w roku 1694 wpadła zgraja Tatarów na 
Buś i rozniosła śmierć i pożogę aż pod Zło- 
czów* Mały oddział polskiego wojska, liczący 




88 



Hod 



Ho4. 



tylko 600 jeźdzoów pod dowództwem pułko- 
wników Zaborowskiego i TyszkowBkiego, zo- 
stał od armii het. Jabłonowskiego odcio^y, 
i był już m strętcapy .j^mp^it^ i i^^tff^tm 
^ r^u ^rowala sobie atoli ta mała garstka 
Polaków drogę od Dniestru przez tłumy licz- 
nego nieprzyjaciela aż do Pomorzan, w celu 
złączenia się z hetmanem pod Lwowem, gdy 
oto około włości Hodowa od dziczy tatarskiej 
postała obskoczona. Strudzeni rycerze szy- 
kują się pomiędzy rowy i zarośla do boju, 
przcdsięwziąwszy bronić się do oatatniego. 
Ze wszystkich stron walą się na nich tłumy 
Tatarów, którym jednak ciż nadzwyczajny 
dają odpór. Po bohaterskiej walce proponuje 
im Tatarzyn, aby zaniechali niepodobnej obro- 
ny, a raczej poddali się: „My czekamy śmierci**, 
była na to jedyna odpowiedź. Dowódzca Ta- 
tarów rozkazał więc swoim nowy atak, lecz 
ta mała garstka szerzy śród nich nowe zni- 
szczenie. Za zbliżeniem się nocy odstąpił na- 
koniec nieprzyjaciel swego zamiaru, czem 
oblężeni ośmieleni puścili się za nimi w pogoń, 
i jeszcze wiele szkody im narobili. Ten pa- 
miętny dzień tak nierównej walki, która bez 
piechoty, bez dział i bez zabezpieczających 
wałów wypadła na stronę słabszych jest po- 
dobny do walki pod Termopylami; albowiem 
i tu mała garstka swojem poświęceniem się 
i męztwem uratowała tysiącom ziomków ży- 
cie i wolność. Spółczesny Frań. Puławski 
pisze: „Gdy 1695 r. najechali Tatarzy kraje 
ruskie, przerzynając się Jan Zachorowski 
i Tyszko wski w 600 towarzyszów przez chmu- 
ry pogaństwa, obskoczeni w Hodowie, odpie- 
rali z po za płotów i z parowów gwałtownie 
nacierających nieprzyjaciół. Wezwani do pod- 
dania się, odpowiedzieli: myśmy po śmierć 
w te wąwozy przyszli. Po 6-godzinnej walce, 
cofnęli się najezdnicy; blisko 4,000 Tatarów 
na placu było, od tak małej garści ludzi na- 
szych; zabitych zaraz Tatarowie w chałupach 
palili. Kaszych 13 zabito, ale nie było ża- 
dnego, żeby niemiał kilku postrzałów. Tak 
wszechmocność Boska, cnotą nie liczbą męz- 
twu polskiemu, dla zaszczytu wiary i narodu 
chrześciańskiego, insultom pogańskim odpór 
dać mogła". Na powyż wspomnianym pomni- 
ku jest opis czytelny stoczonej bitwy, 
a w miejscowej cerkwi przechowuje się ewan- 
gelia z takowym na brzegach opisem: Praesens 
inscriptio exarata reperitur in colono in medio 
Tillae Hodów stante, haud procula a nemore 
Hodowczyk vocitato, unde et villa Hodów su- 
am denominationem ducit, in memoriam nt 
infra, „D. O. M. ad gloriam, posteritati ad 
majorem, Polonis heroibus ad exemplum, ho- 
stibus patriae ad ignominiam, erexit me seren. 
Joannes III Sobieski rex Pol. in loco hoc, in 
^uo soli Poloni duce Zahoroscio^ septuaginta 



milia Tartarorum, intra septa occlusi, repre«- 
serunt cum ingenti clade hostium, auorum 
nulld'-d«A .^'i^mi' IS9Ł In hac pugna dux 
praefatus Zaborowski sagitta vulneratus a Tar- 
taro, in spatio 3 dierum fatis concessit ot in 
caemetario Pomorzanensi ad 8. Trinitatem rit. 
lat, sepuUus est, ad cujus memoriam tam prae- 
clarorum gestorum, temerata mater, tuno tera- 
poris possesor Pomorzanensis, propriis sumpti- 
bus curavit a seren, rege Joannę III Sobieski, 
hanc columnam erigi.* Majątek ten należący 
przedtem do Sobieskich został własnością Kul- 
czyckich. Honorata z Kulczyckich wniosła go 
w posagu w dom Głowackich; przez Włady- 
sława Głowackiego, sprzedany został Mojże- 
szowi Parnesowi izraelicie, od którego w ro« 
ku 1879 nabył go Stanisław hr. Potocki, wła- 
ściciel Brzeżan i Pomorzan, i przyłączył go 
napowrót do klucza pomorzańskiego. B. R. 

Ilodowica al. Ilodouńce (po rasku Hodowy- 
cia)„ Yłh w pow. lwowskim, 12 km. napłd. 
zachód od Lwowa, 6 km. na płn. zachód od 
stacyi pocztowej w Nawaryi a 3 km. na 
płn wschód od stacyi kolei Glinna-Nawarya. 
Wś leży nad potokiem Szczerkiem, zwanym 
w tej części biegu takż« Basiówka, a tworzą- 
cym na płn. od wsi mały stawek. Na pra- 
wym i lewym brzegu potoku wznoszą się wzgó- 
rza, a mianowicie: na praw. brz. Garby, i na 
płd. zachód od nich las Nieźwiedż, zaś na lew. 
brz. lesiste wzgórze Zapust ze szczytem 345 m. 
wysokim. Dolina potoku leży 303 m. npm. 
Wedle obliczeń z r. 1869 było w gminie do- 
mów 98, mk. 674 (334 m., 340 k. kat), a obszar 
dworski liczył dom I, mk. 19. Wedle szema- 
tyzmów z r. 1881 było 399 rak. obrz. rz. kat. 
a 218 gr. kat. Własność większa obejmuje 
roli om. 334, łąk i ogr. 76, pastw. 10, lasu 
398 mr.; własności mniejszej roli ornej 765, 
łąk i ogrodów 48, pastw. 43, lasu 20 mr. 
Parafia rzym. kat. w miejscu, należy do de- 
kanatu szczerzeckiego. Do parafii tej należą 
jeszcze: Basiówka, Maliczkowice i Pustomyty. 
Parafia ta istniała już w 13 wieku, jak świad- 
czą akta. Dzisiejszy kościół wystawił Szcze- 
pan Mikulski, kanonik lwowski, w r. 1758. 
Kościół murowany, pod wezwaniem Wszyst- 
kich Świętych, konsekrowany r. 1774, Para- 
fia gr. kat. w Nawaryi. H. jest miejscem cu- 
downego obrazu Matki Boskiej i pobożnych 
pielgrzymek. Szkoła istnieje tutaj od r. 1846. 
Jan, starosta ruski, nadaje wieś Hodowice ko- 
ściołowi Św. Jana na przedmieściu miasta 
Lwowa stojącemu i klasztorowi św. Bazylego 
we Lwowie dla poratowania duszy dawniej- 
szego dziedzica Piotra. Akt ten wydany we 
Lwowie nazajutrz po ś. Marcinie r. 1371 prze- 
chowuje kapituła lwowska obr. łacin., która 
po wcieleniu dziekanii św. Jana, dokonanem na 
mocy rozporządzenia nuncyusza apostolskiego 



Hod. 



Hoi. 



89 



J. F. Gommendoniego z d. 16 listopada 1564 
roku weszła w prawa i obowiązki dziekanów 
świętojańskich po śmierci ostatniego dziekana 
Jana Krupskiego. Akt ten drukowany także 
w dodatku do Gaz. Lwowskiej z r. 1858 Nr. 9 
i w Aktach ziems. i grodź. T. II. str. 4 i 5. 
Władysław Jagiełło przenosi aktem z r. 1421 
w Niepołomicach wydanym wieś H z prawa 
polskiego i ruskiego na niemieckie (ob. oryg. 
w archiwum kapituły lwowskiej obr. łacin, 
tudzież Akta ziem. i grodź. T. II str. 53 do 55 
iT.IIIstr. 176iin.). Lu. Dz. 

llodowioze, ws. pow. kowelski, gm. Macie- 
jów, o 18 w. od Kowla, o 5 w. od dr. żel. 
nadwiśL, graniczy z pow. włodzimierskim, ma 
48 dm., 198 mk., 285 dzies. ziemi włość, 154 
dzies. dworskiej różnych właścicieli. Gleba 
urodzajna, przeważnie rędzina. A. Br, 

Hoduciszki, mko pow. świeciański nad 
rz. Komajką (dopływ Birwity, która wpada do 
Miadziołki), leiy pod 55^10' szerok. geogr. 
i 44^16' dług. wschód., o 28 w. w kierunku 
wschód, od Swięoian, o 112 w. od Wilna, w 3 
okr. adm., posiada zarząd gm. włość, szkółkę 
wiejską, st. poczt., mur. paraf. koś. katol. pod 
tytułem Bożego Ciała i liczy 1800 mk., t.j. 
896 męż. i 904 kob. (1879). H. gm. włość 
dzieli się na 7 wiejskich okr., liczy 96 wsi, 
921 dm. i 6496 mk., parafia zaś kat. klassy 3, 
dek. swięciai^skiego, liczy 6628 wiernych. 
H. były niegdyś własnością Kiszków, z któ- 
rych Stanisław, biskup wileński, fundował tu 
kościół, a obszerne dobra te zapisał na włas* 
ność kapitule wileńskiej. W r. 1826 prałat 
Cywiński, późniejszy biskup wileński, w miej- 
sce poprzedniego wzniósł dziś istniejący ko- 
ściół. Obecnie H. należą do Skarbu, który 
oddał ziemię włościanom do wykupu. /. W* 

Ilofluny, ob. Ooduny. 

Ilodwisziiia (po rusku Hodwysznia) wieś 
w powiecie rudeckim, 12 km. na płn. wschód 
od st. pocz. w Rudkach, na płn. kończynie po- 
wiatu, na granicy pow. gródeckiego. Półno- 
cna część osady przedstawia się jako obszar 
pagórkowaty z najwyższem wzniesieniem 299 
m. npm. Wieś sama rozłożyła się w dolinie po- 
toku Wisznia, uchodzącego do potoku Zamłynki 
Wedle obliczeń z r. 1869 było w gminie do- 
ngów 68, mk. 358 (172 m., 186 k.) a na obsza- 
rie dworskim 1 dom i 9 mk. Wedle szema- 
tyzmów z r. 1881 jest 379 mk. obrz. gr. kat, 
a 7 obrz. rzym. kat. Par. gr. kat. w Szołomień- 
cach, rzymsk. kat. w Milczycach. Własność 
większa obejmuje roli ornej 171, łąk i ogr. 57, 
pastw. 7 mr.; własn. mniej, roli orn. 496, łąk 
i ogr. 86, pastw. 30 mr. 

Hodwisznia, ob Bachorka. 

Hodyłowicze, właśc IladzUowicse (ob.). 

Hodynie, wieś, pow. Mościska, przy kolei 
Karola Ludwika, której stacya „Mościska'' 



leży pod samą wsią, przestrzeń pos. wiek. 227, 
włość 805 m. a. ludność 752; w tern rzym. 
kat 38 należących do parafii w oddalonych 
o 4 kil. Mościskach; gr. kat^. parafia w miejscu 
należąca do dekanatu Mościska dyecezyi prze- 
myskiej i licząca wraz z filią Lacka wola 742 
w 1876 roku był tu kapelanem ks« Juljan 
Kulmatycki urodzony. 1795 roku Szkołafilo- 
zoficzna o 1-ym nauczycielu, należąca do rady 
szkolnej okręgu w Mościskach. Sąd powiat, 
notar., urząd poczt, i telegr w Mościskach. 
Właściciel większ. posiadł. Wilhelm Preund, 

Hodyszewo, OdyazeioOy wś włościańska, 
niegdyś rządowa, pow. mazowiecki, gm. i pa- 
rafia Piekuty, odległa od Wysokiego w. 21, od i 
Piekut 4, dymów 51 drewnianych, wtem kry- 
tych słomą 48 a trzy gontami, mianowicie dwa 
domy cerkiewne i karczma. Ziemi mr. 777, 
prócz tego cerkiewnej włok 3 wszystko wgłę- 
bię średniej; ludność 247 osób w tej liozbie 
kat. 34, żydów 9. Szkoła rządowa, cerkiew 
i kaplica ze studzianko na granicy Cesar- 
stwa z Królestwem. Stanowiło przed dziesięciu 
latami z wsią Jośkami par. grecko*unicką, skła- 
dającą się z ludności 421 osób, były dekanat 
tykociński, później augustowski. Cerkiew dre- 
wniana (istniała juz 1562 r.) budowana w ro- 
ku 1773 kosztem księdza Antoniego Bańkow- 
skiego, reperowana kosztem skarbu r. 1843, 
z obrazem Matki Boskiej Hody szewski ej, cu- 
downym i przez licznych pątników z okolicy 
nawiedzanym szczególniej w Zielone świątki 
do r. 1873, od tego zaś roku przeszła z rozpo- 
rządzenia władzy na obrządek prawosławny. 
Obecnie 1880 r. na miejscu dawnej cerkwi 
wybudowano kosztem rządu nową, który assy- 
gnował na nią rs. 21,000. Cerkiew murowana 
w stylu wschodnim z wieżą z frontu, blachą 
kryta, poświęcona przez Leoncyusza arcybi- 
skupa chełmsko -warszawskiego d. 8 maja 1881 
roku. Do parafii obecnej prawosławnej przyłą- 
czono około roku 1877 z cesarstwa gub. gro- 
dzieńskiej ludność prawosł. z wiosek Kiewłaki, 
Sciony, Sieśki i folw. Nikołajewo, oprócz tego 
prawosławni po paraiiach katolickich Piekuty, 
Pietkowo i Poświątne; ludność obecnej parafii, 
niewiadoma. Lud przeważnie zajmuie się rol- 
nictwem i robieniem bron na handel; używa 
języka polskiego, wszyscy w narzeczu pod- 
laskim. H. wchodziło dawniej w skład sta^ 
rostwa brańskiego; podług lustracyi z 1569 
roku znajdowało się tu 34 włók gruntu (miary 
polskiej). W początkach XVII stulecia, z po- 
wodu nadużyć popełnianych przez Adama Le- 
śniowolskiego, dzierżawcę starostwa brańskie- 
go, mieszkańcy H. i sąsiedniej wsi Josek, po- 
dali skargę do wyższych władz; wysłani przez 
władzę królewską komisarze ustanowili czyn- 
sze i prestacyę, które potwierdza Zygmunt III 
przywilejem z 1604 r. Włościanie byli obowią- 



Nod. 



Hoi. 



sani do odrabiania pewnej iloioi czynszu (ko- 
misarze oznaczyli wysokość Je^o na 7 złp. gr. 
11; Zygmunt zmniejsza go na 6 złp.)) 2 beczek 
iy ta i odbywanie 10 dni pańszczyzny, sprzę • 
żajero lub pieszo, stosownie do woli dworu; 
i jednego dnia tłuki z domu; następnie byli 
obowiązani wywieźć 2 fury drzewa z puszczy 
i dostawić 4 wozy ze zboiem dworskim na 
,,brzeg'* z kaidej włoki; oprócz tego składali 
oznifcczoną ilońć postroinego, jaj, kur i g^i 
z domu, odbywali stacye, reperowali mosty 
i zwozili drzewo pod zabudowania dworskie. 
Przywilej Zygmunta III potwierdzają Wład. 
ly 25 czerwca 1634 r., Michał 20 kwiet. 1769 
r., Jan III 10 kwietnia 1683 r. Po skasowaniu 
starostwa brańskiego, H. wcielono do ekonomii 
teraźniejszej; pańszczyznę włościanie odbywali 
do folw. Bojnowa. W 1807 r. przy przepro- 
wadzeniu linii demarkacyjuej pomiędzy księz* 
twem warszawskiem i cesarstwem, H. oddzie- 
lono od Bojnowa, które pozostało w cesarstwie; 
nawet część gruntów wsi H. pozostała w ce- 
sarstwie. Prestacye wtedy i pańszczyznę za- 
mieniono na czynsz. Na H. znajdowały się 
tak zwane wybraniectwa t. j. uprzywilejowa- 
ne osady włościańskie; w przywileju z dnia 
15 czerwca 1750 r. od Augusta III potwier- 
dzającego prawa wybranych w starostwie 
brańskiem, są wymienieni wybrańcy w Hody- 
szcwie: Michał Łaruch, Jan Kowal, Jan Eo- 
walczak, Stefau i Paweł Koczewscy; posia- 
dali oni ogółem 2 łany gruntu; mieli prawo 
warzyć piwo i palić gorzałkę na swoją wła- 
sną potrzebę; wręb wolny w lasach; wolni byli 
od dawania pod wód, hyberny, noclegów, chle- 
bów żołnierskich i t. d.. i spłacali rocznie 100 
2łp. z łanu; przywileje powyższe w 1785 r. 
potwierdza Stanisław August. W 1820r. znaj- 
dowało się w r^ku 6 posiadaczy: Adama De - 
mionczuka, Adama Osm niskiego, Aleks. Eo- 
czowskiego, Jana Muszczaka, Jez. Eolikow- 
skiego i Miałkowskiej. Każdy z posiadaczy 
wybraniectwa miał po 5 zagonów w każdym 
z trzech pól. W 1820 r. we wsi znajduje się 
44 gospodarzy, 6 posiadaczy wybraniectwa, 
7 komorników, karczma, kościół unicki. Wło- 
ścianie prowadzili gospodarstwo trzypolowe 
i wysiewali 130 korcy oziminy i 120 jarzyny; 
opłacali czynszu rocznie 534 złp. 6 gr. (prze- 
cięciowo z lat 1817—1820). Roku 1827 było 
tu 43 dm., 318 mk. P. Ł. i L. K. 

Ilodży, po niem. OódoL, Gódau, wieś serb- 
ska w pcw. budyszyńskim. Jedna z najstar- 
szych osad na Łużycach. W r. 1006 była już 
siedzibą kasztelanii. ILazem z przyległosciami 
nadana przez cesarza Henryka II biskupom 
myszońskim. Dobra biskupie tworzyły jeden 
kompleks z graniczącym na zachód kluczem 
Stolpen. W Hodżiju podług podania mieszkała 
Bezela^ matka biskupa Bennona, Nierz a prze- 



bywali tu biskupi i ztąd datowali przywileje. 
Posiadanie przez biskupów ustało w latsush 
1558 — 59; w prawa ich wstąpili elektorowie 
sascy. Pamięć kolei odrębnych od ogółu Łu- 
życ dotąd się utrzymała i Hodżij rasem z nie- 
któremi wsiami nosi jeszcze nazwę wsi my- 
szońskiej. Jest wiadomość, lubo nie współczesna, 
iż kościół Zliczonym został 1076 r. a fundato- 
rem miał być biskup Benno. Założone później 
kościoły w Husce i Nieswaćidle musiały być 
filiami Hodżijskiego, skoro proboszcz w Hodżi- 
ju posiadał dawniej nad niemi koUaturę. Rów- 
nież kaplicami pierwotnie były kościoły dziś 
parafialne w Palowie i Wujeździe górnym. Za 
biskupa Jana y. Salhausen (1487 — 1518) ko- 
ściół został z fundamentów przebudowany. Re- 
formacya zaprowadzona w r. 1559, proboszcz 
Jan Themler musiał ustąpić a pastor Jakób 
Finkler powiedział pierwsze luterańskie kaza- 
nie w d. 2 lutego t. r. W 1589 — 1618 pasto- 
rem był Wacław Worjech, wydawca katechi- 
zmu Lutra, będącego pierwszym górnołuży- 
ckim drukiem. Obecnie od r. 1858 pastorem 
jest Fryderyk Imisz (ur. 1819), zasłużony pi- 
sarz ipatryota łużycki. Szkoła elementarna. 
W r. 1875 dra. 84, mk. 536; w r. 1880 mk. 
581. Parafia ewang. w Hodżiju jest jedną z 
największych na górnych Łużycach, obejmuje 
41 wsi. W r. 1871 liczyła 4466 ludności, w 
tem '/« Serbów. Obszerniejsze wiadomości o 
Hodżiju patrz: K stawiznam Hodżija a hodżij - 
skeje wosady. Autorem kantor Liszka, rzecz 
napisana na pamiątkę 800-letniego jubileuszu 
założenia kościoła, obchodzonego wd. 11 wrze- 
śnia 1876. Toż po niemiecku: ,,Zur Greschiohte 
des Ortes und der Parochie Goda bei Bautzen. 

Iloe..., ob. Hae,,. i He,,, 
lloeckricht (uiem.), pow. oławski, ob. Jc^ 
drzychowioe, 

Hoefchcii-Alt czyli Althdfohen, ob. Stari/» 
dworzec, ws i dom,, pow. między eh od zki. 

Iloefclieii (aiem.), folw./pow. sztumski, ob. 
Dworek. 

Iloefcłieii (niem.), pow. niemodliński, ob. 
Scluiderwitz. 

lloefelbaus (niem.), leśnictwo, pow. wela- 
wski, st. p. Tapiawa. 

Hoefen (niem,), dobra, pow. morąski, st. p. 
Maldeuten. 

lloeflein (niem.), ob. Wudwor (łuż.). 

Iloeler-Chatoiill (niem.), dwie wsie, pow. 
szyłokarczemski, st. p. KoUetzischken i Jugna- 
ten. 

Iloelle (niem.) 1.), według Kętrz. Piekło w 
pow. kościerskim, nie jest podane w najnow- 
szych skorowidzach urzędowych. 2.) H., wś, 
pow. chełmiński, ob. Pisklo. 

Hoeilenbruch (niem.) czyli Siówen, ob. Sta^ 
8tf, kolonia, pow. chodzieski. 



N»« 



Ht^ 



H 



UiMkn4i0fr% (ni«tt.), girą 2700 st. par. 
npm*, lUk Góraym S&IąAn. 

Iloeliel§lioefclMii (niem.), wieś, pow. wy* 
struoki, at. p. Wystmó. 

HeeoigerB (niem.), pow. namysłowski, ob. 
Miedary. 

flfoMigfiMlorf (niem.), wieś i dobra, pow. 
grotkowski, o milę od Grotkowa, parafia Ku- 
smalcK. Dobrą mają 1328 mr. rozl., wieś 51 o- 
■ad, 1677 m. rozl., kościół filialny i od r. 1800 
nkołe. F. S. 

■•enigsdarf (niem.), ob. Hamgowee. 

Hofiarty, niem. Hofartahauam, osada, pow. 
międzyohodzki, I dom, 9 mk., należy do wsi 
i gm. Heohnaoc 

HafcHittberge (po niemieoku Eofzumhergt\ 
wieś i dobra znaczne tudzież ruiny aż trzedi 
sławnych niegdyś zamków nad rzeką Terwetą 
w gnbemii kuiiandzkiej, powiecie dobleń^kim, 
o mil 4 i ^^wieró od Mitawy w kierunku połu- 
dniowo->zachodnim położone. Na prawym brze- 
gu płynącej tu w kierunku niemal półn>cnym 
Terwety ciągnie się wychodzące z obszernego 
dworu Hofcumberge pasmo wzgórz, które od 
strony zachodniej tworzą urwisty brzeg wy 
żej wspomnianej rzeki. Brzeg ten wyniosły 
dochodzi w tem miejscu do 120' wysokości. 
Południowa a najszersza część tej góry podłu- 
żnej, z kilku wzgórz wytworzonej, dotyka ob- 
szernej wsi Hofcumberge; północna i najbar- 
dziej wazka jej cząstka stanowi ostrokąt; 
wschodnia zaś graniczy ze źródłowatem ba- 
gienkiem, ciągnącem się pod las aż do prze- 
chodzącego w tej okolicy traktu mitawskiego. 
Południowy brzeg wspomnianej podłużnej gó- 
ry nosi na krańcach ślady fundamentów bu- 
dowli. W środku wznosi się część muru, zwa- 
na ruiną, pozostałość znakomitego niegdyś 
myśliwskiego zamku książąt Kettlerów, o któ- 
rym niżej. Ku północy od tego zwaliska prze- 
rzyna ukośnie górę rów obszerny czyli raczej 
Ibssa, zaczynająca się przed płotem śliwkowe- 
go sadu. Druga głęboka fossa idzie za śliwko- 
wym sadem. Ziemia z niej wyrzucona tworzy 
wał, którego pokład ma szerokości około 32 
kroków, owalny wierzch 29' szer. a 58' dług.; 
zamyka on zupełnie wejście na górę. Wał ten, 
z powodu że brzeg góry jest wazki, w stosun- 
ku szerokości jest krótki i powszechnie nazy- 
wa się głową cukru (Zuckerhut). Ślady po- 
zwalają się domyślać, że szła na wschodniej 
stronie tego stromego i znacznego wału droga 
do dawnej bramy. Niewielka przestrzeń pła- 
szczyzny za wsJ:em tworzy trójkąt, którego 
podstawa przy wale wynosi 105', ramiona zaś 
mają 156' i 140'« Na tej płrszczyznie przy 
kącie zachodnim znajduje się okrągły loch z 
ukośnymi ścianami, mający 12' głębokości. 
Wnieść łatwo można, że tutaj stał zamek, prze- 
strzeń zaś między dwiema fossami, zajęta dziś 



śliwkowym sadem, stanowiła niegdyś przed- 
samcze. Dalej ku północnej stronie rozciąga 
śię druga podłużna wyżyna, zarosła jodłowym 
i świerkowym lasem; u stóp jej płynie stru- 
mień w kierunku opisanego wyżej horody- 
szcza; jest to tak zwana góra ptasia, po nie- 
mieoku Yogelberg, po łotewska putna-kalns; 
nie spostrzegamy na niej żadnego śladu forty- 
fikaoyj. Pomiędzy opisaną powyżej górą zam- 
kową a Yogelbergiem cii^nie się głęboki pa- 
rów, zwiększony przekopaniem w później"* 
szych czasach kanału, na którym urządzono 
szlnzę, kiedy wodny młyn u stóp Vogelberga 
został założony. Łożyskiem kanału można 
ze wschodniej strony góry dojść aż do rzeki 
Terwity. Obecnie jest on miejscami zamulony 
i tworzy czasami odpływ wody ze źródlanych 
trzęsawisk, poniżej dworu Hofcumberge leżą- 
cych, dziś szluza zniszczona, a uroczo położo- 
ny młyn, od czasu przerwania grobli bezczyn- 
ny. Drugie ciekawe historyczne miejsce sta^ 
nowi tu osamotniona góra, do dziś Schweden- 
berg zwana. Wznosi się ona obok Yogelbergu, 
z przeciwnej strony opisanej powyżej miej- 
scowości. Stroma jej część północna dotyka 
doliny Terwity, ku wschodowi tu obróconej. 
Na zachód zamyka ją kanał, który tutaj prze- 
cinają ukośnie dwie groble, dawniej oczywiś- 
cie mające na celu zatrzymanie wody. Na 
wschód od góry ciągną się aż do samej Terwi- 
ty trzęsawiska, które niedawno dopiero osu- 
szone zostały. Płasko zakończoną część połu- 
dniową oddziela nizina napełniona źródliskami. 
Wyższa północna część góry z pewnością gród - 
kiem być musiała. Przed kilkunastu laty od- 
kopano tutaj mur z kawałkami cegieł. Kra- 
niec północny, 100' długi, najwyżej się wznosi 
na 70 do 80' nad doliną; ze strony rzeki jedy- 
ną obroną jest spadzistość góry. Na południe 
1 południc -zachód przerzynają ją dwie fossy, 
jedna głębsza a druga znacznie płytsza; osta- 
tnia stanowi granicę przedzamcza, dochodzące- 
go do 326' szerokości. Ze wschodniej strony 
zbiegają się one na skłonie góry. Potężna fos- 
sa ma 146' długości i po obu jej stronach wzno- 
szą się znaczne wały. Z zachodniej strony ze« 
wnętrzna fossa wpada do wewnętrznej i ta 
ciągnie się około 146'. mając obok siebie o- 
szańoowanie aż do pochyłości góry północno- 
zachodniej jej strony. Na wschodniej strome 
czworokątna płaszczyzna horodyszcza ograni- 
czona jest tarasem 125' długim, pod którym 
przechodzi mniejszy rów, a za nim dopiero na- 
stępuje pochyłość góry ku moczarom. Główne 
pytanie zachodzi, która z opisanych gór dźwi- 
gała na sobie pogański gródek Terweten (Hei- 
denburg Terweten)^ a która rycerski zamek 
Heiligenberg? Nie ma wątpliwości, że ta na 
której znajduje się miejsce zwane Głową Gu- 
i kru, była siedliskiem starożytnego Terweten, 



^ 



Hof 



Hof. 



gór^ zać Schwedenbdrgiein zwaną koronował 
w końcu Xiri stulecia zamek Heiligenberg, 
niegdyś zwany „Hof zum heiligen Berge'' a 
później przez skrócenie po prostu „Hof zum 
Berge." Tak tę kwestyę rozstrzygnęła expe- 
dycya w kwietniu roku 1866 przez uczonego 
badacza starożytności łotewskich Augusta 
Bilensteina w gronie wielu miłośników prze- 
szłości i członków mitawskiego towarzystwa 
starożytności z wielką sumiennością dokonana. 
Zresztą wiele dowodów przemawia za tożsa- 
mością gródka u tak zwanej „Głowy Cukru" 
z prastarą Terwetą miejscowych autochtonów, 
l^iemniej dowodów na to znaleźć możemy, żo 
dzisiejszy Schwedenberg dźwigał na sobie ów 
przez zakon inflancko-rycerski założony zamek 
Heiligenberg. Szczególniej zasługują na uwa- 
gę tamy znajdujące się nz wschodniej i zacho- 
dniej stronie Bchwedenbergu, a służące do od- 
pływu wody. Wschodnia grobla, bardzo szero- 
ko przez bagniska przeprowadzona, zdaje się 
że łączyła z okolicą Mitawy. Ta jedynie słu- 
żyć mogłado komunikacyi.Zinnychstron rzeka 
i gródek pogański .Terweten'' niedopuszczały 
połączenia. Dzięki dokładnym wiadomościom 
powziętym z rymowanej kroniki Ditleba de 
Alnpeke, możemy dziś jasny dopatrzyć zwią- 
zek pomiędzy wypadkami a miejscem, które 
było widownią krwawego dramatu ostateczne- 
go podboju łotew. Semigaliipod władzą inflanc- 
kiego rycersk. zakonu. O żadnem innem miej- 
scu Eurlandyi z XIII w. nieposiadamy tylu 
wiadomości, żadne inne w tyra cza^^ie nie odgry- 
wało tak ważnej roli. Tutaj ostatnia potęga 
pogaństwa raz na zawsze złamaną została. 
Uoblena, Raken i Sidobrena bez silnego grodu 
Terweten stały się straconym posterunkiem; 
bez niego straciły główny punkt podpory i łą- 
czyć się z pogańską Litwą już nie mogły. Hei- 
ligenberg zaś, chociaż siał przestrach i krwawe 
łzy, chociaż niewiele lat liczył istnienia, przed- 
stawia nam koniec walki zaborczej i początek 
dla Kurlandyi i Semigalii nowej cywilizacyj- 
nej epoki. Czytelnik, którego przeszłość hof- 
cumberskich horodyszcz bliżej obchodzi, znaj- 
dzie przegląd ich historyi znakomicie chociaż 
tylko treściwie skreślony w „Magazin der 
lettisch-literarischen Gosellschafb" XIV Ban- 
des 2-tes Stiick, pag. 55 — 65. Co zaś do 
wspomnianego powyżej zamku myśliwskiego 
książąt Kettlerów, datującego zaledwie z XV 
wieku (założony był za czasów mistrza in- 
flanckiego Jana de Mengeden dla wójta krzy- 
żackiego zakonu przez Klausa Medebeima); 
służył on za letnią rezydencyą tej jedynie li- 
nii książąt kurlandzkich od r. 1562—1701 . W 
zamku tym w r. 1575 zawierał ugodę z G-otar- 
dem Kettlerem uwięziony rywal jego, ostatni 
komtur dobleński Thiess von der Recke, którą 
to ugodę jako przymusową później uroczyście 



odwołał (Porównaj wyżej artykuł DobUaa w 
niniejszym Słowu, tom II, str. 63). Tu także 
w dniu 2 1 maja r. 1596 nastąpiła ugoda po- 
między synami Gotarda Kettlera, książętami 
Prydrykiem i Wilhelmem, którym to obudwu 
synom nieoględny w tym razie Gotard (•{• 27 
maja r. 1587) testamentem przedśmiertnym 
przekazał kraj w niepodzielne władanie. Te- 
stament rozporządzał, ażeby w nierozdzielnem 
księstwie obaj młodzi książęta wspólnie pano- 
wali i wspólnie też przyjmowali lenno, Fry- 
dryk liczył wcedy lat ośmnaście, młodszy Wil- 
helm zaledwie trzynaście. Ten ostatni miałzy* 
skać udział w rządzie w r. 1594, po dojściu do 
lat dwudziestu. Był to ze strony oględnego 
zkądinąd Kettlera błąd, płodny w szkodliwe 
następstwa, a anać przewidywano je w Polsce, 
skoro w dwa lata później stanęła na sejmie 
warszawskim uchwała tej treści „że po wyga- 
śnięciu linii męzkiej Kettlerów stosunek lenny 
należy uważać za rozwiązany, kraj zaś, podzie- 
lony na województwa, ma się stać integralną 
częścią Rzeczypospolitej/' Tenże zamek hof'* 
cumberski był ulubionem miejscem wytchnie- 
nia dzielnego księcia Jakóba w czasie jego 22- 
letniego panowania. Tu po znojach i nieustan- 
nych zachodach około publicznego dobra od- 
dawał się chętnie rozrywkom myśliwstwa, a 
gdy w roku 1660, po ciężkiej 2-letniej szwedz- 
kiej niewoli, wrócił do swego ulubionego Hof- 
cumber^u, zastał ten zamek w wielkiej części 
przez Szwedów zburzonym. Zaledwie jedno 
skrzydło uroczo położonego zamczys'\a było o 
tyle niezniszczonem, że się w niem jeszcze dało 
urządzić skromne pomieszkanie. Lecz i ta je- 
dynie mieszkalna część zamku w r. 1701 ule- 
gła ostatecznemu zniszczeniu przez wojska Ka- 
rola XII, a odtąd Hofcumberge przedstawia już 
tylko opisaną powyżej ruinę. Go do obszernych 
dóbr hofcumberskich, zwanych niegdyś Ter- 
weten, te już 6 marca r. 1462 mistrz prowin- 
cyonalny inflancki Jan de Mengede przydom- 
ku 0.sthof oddał swemu wasalowi Klausowi de 
Medeheim na prawie lennem, wyłączając wsze- 
lako samą rezydencyą hofcumberską, która i 
nadal zostać miała siedliskiem wójta krzyżac- 
kiego zakonu. Dokument w tymże roku 1462 
przez krzyżackiego rycerza Glaubitza w dzień 
Św. Błażeja wydany, wykazuje, iż ów rycerz 
krzyżacki wspólnie z Dydrykiem Mengdenem 
przydomku Diinaw, ówczesnym komturem dy- 
ncburskim, temuż Klauijowi Medeheimowi ści- 
śle określił granice jego lenna i wyznaczył mu 
pewien plac do wzniesienia na nim kościoła. 
Po śmierci Klausa Medeheima dobra hofcum- 
berskie wróciły znowu do zakonu inflanckiego; 
następnie w r. 1561, dzięki szczodrobliwości 
króla polskici^o Zygmunta Augusta, zostały 
własnością dziedziczną książąt kurlandzkich, a 
w r. 1795, po ostatecznem przyłączeniu Kur- 



M 



H0h. 



9d 



iandyi do Rossy i, weszły w skład dóbr donia- 1 
nialnych cesarstwa. Aktem donacyjnym z 20 
października roku 1798 generał Piotr Pahlen 
otrzymuje dobra hofcumberskie wraz z wszyst- 
kiemi ich przyległosoiami na własność dziedzi- 
czną. lenie Piotr Pahlen, uzyskawszy w roku 
1799 tytuł hrabiowski od cesarza Pawła I, u- 
stanowił ordynacyą hofcumberską, załączając 
do niej i dobra Girkonci, w pow. szawelskim, 
parafii krupiewskiej, położone. Wszelako już 
synowie nowo-kreowanego hrabiego, tajny 
radzca Frydryk tudzież Jan i Mikołaj, prosili 
cesarza Mikołaja I o zniesienie tej ordyuacyi, 
co tez ukazem rządzącego senatu z 1 5 kwiet- 
nia r. 1830 uskutecznionem zostało, w skutek 
czego dobra Hofcumberge, już jako zwyczajna 
własność dziedziczna, przechodzą na hr. Fry- 
dryka Pahlena i jego syna Leonida. Okolice 
Hofcumberge z powodu oryginalnych formacyj 
górnych a także uroczego kontrastu wytwo- 
rzonego przez wyniosłe wyżyny i głęboko we- 
rznięte parowy i doliny, tudzież ciemne świer- 
kowe zarosłe i jasno zielone łąki, odznaczają 
się prawdziwą malowniczosoią. Za to sama re- 
zydencya niebardzo jest pokaźną i nie odpowia- 
da wcale oczekiwaniom ciekawego turysty. 
Natomiast godną uwagi jest znakomita biblio- 
teka hofcumberska, złożona przeważnie z naj - 
rzadszych druków epok rozmaitych, starannie i 
z niezwykłym kosztem przez obecnego wła- 
ściciela tu nagromadzonych; to też słynie on 
ogólnie w krajach nadbałtyckich jako najbar- 
dziej zawołany bibliofil. W zbiorach tych, 
istotnie nader ciekawych, mieszczą się pomię- 
dzy innemi także i wszystkie kruki białe wcho- 
dzące w skład bibliografii polskiej, tudzież 
zbiór kompletny Monitora francuskiego, począ- 
wszy od czasu wyjścia jego pierwszego nume- 
ru w zeszłem stuleciu, jeszcze w nader skrom- 
nych rozmiarach, aż do ostatnich obecnie wy- 
chodzących sążnistych arkuszy tej oficyalnej 
gazety. Literatura Hofcumbergu: oprócz po- 
wyżej cytowanych źródeł czytaj: Mirbach 
Kurische Briefe^' tom I, pag. 5 et seąuentes; 
August Bielenstein „Bericht uber angestellte 
wissenschaftliche Untersuchungen auf Torwe- 
ten bei Hofzumberge", rękopis nader poucza- 
jący, opracowany dla Tow. hist.; W. S. Sta- 
Tonhagen „Album baltischer Ansichten" Theil 
I, artykuł .Hofzumberge'' skreślony przez bar. 
E (ecke). Dalej „Bitzungsberichte der kurlan- 
dischen Gesellschafk fiir Literatur und Kunst" 
rok 1866, str. 50 — 55 i nakoniec „Magazm 
der lettisch-literarischen Gesellschafc" XLV 
Bandes 2-tes Stuck (wydane w r. 1869) a w 
nim artykuł „Terweten und Heiligenberg boi 
Hofzumberge", przez wspomnianego wyżej A. 
Biełensteina sumiennie opracowany, mieści się 

&a stronach 49—65. 

Ouetaw Manteuffel, 



HolTtiiannshof (niem.), ob. Mayganiechken 
(niem.). 

lIoiTiiang (niem.), leśnictwo, pow. między- 
chodzki, ob, NadziejewkL 

Hoirnuiig (niem.), dwie karczmy t. n. w 
pow. królewieckim. 

lloffiiiingsau (niem.), kol. niem., ^przysio- 
łek Nadziejowa w pow. doHńskim. 

HoiTiiuiiKShatte (niem.), ob. KuźnU, pow. 
raciborski. 

llofgarten (niem.), ob. Hobgard. 

Hoflebeii (niem.), ryc. dobra, pow. toruń- 
ski, ob. MŁeiciec, 

Honiiaiiiisflorr (niem.), wś, pow. wyrzy- 
ski, 32 dm., 243 mk., 206 ew., 37 kat., 48 
analf. Poczta i st. kolei żel. najbliższe w liia- 
łośliwiu (Weissenhohe). 

llofiiianówka, wie^ pow. zwiahelski, gra. 
Horodnica, należy do dóbr horodnickich. Jeat- 
to 08. niemiecka kolonistów, założona 1867 r. 
przez p. Wacława Kulikowskiego. Dom. 29, 
mk. ob. płci 177, prawie wszyscy ewangelicy, 
mają we wsi dom modlitwy, pastor mieszka w 
Żytomierzu. Erazm R. 

Ilofi^t&dt (niem.), wś, pow. wałecki, poczta 
Wielboki (Fuhlbeck), ob. Rudki. 

Ilołstadlerinahle (niem.), posiadłość z mły^ 
nem, pow. wałecki, ob. Rudkowski mhjiu 

llogendorf ("niem^), wieś, pow. braniewski, 
st. p. Packhausen. 

lloggerland (niem.), ob. Hockerland (niem.). 

Ilogjcjów, po węg. Yargede, wieś w hr. 
gomorskiem (Węg.), kościół paraf, kat., dobry 
grunt rolny, chów bydła, lasy dębowe, zdrój 
szczawiowy, 950 mk. W pobliżu szczątki waro- 
wnego niegdyś zamku, o którego zdobycie w 
XV w. daremnie się kusił dowódzca czeskich 
husytów Iskra (Giskra). 

Hogrozna, niem. Oggrosen, wieś w zniem- 
czonej części dolnych Łużyc, w pow. kalaw- 
skim. ^» ^' -P- 

Hoheheide (niem.), ob. Wysoka Hola. 

Holieu, wyraz niemiecki tegoż pochodzenia^ 
znacsdoia i utycia w imloDaclł własnych co Hoch (ob.)* 

Iloheiiau (niem.) 1.), os., pow. olecki, st. 
p. Ciche. 2.) H., os., pow. łeoki, st. p. Neuhof. 

Ilohenbaeh (niem.), kolonia niemiecka 
z ciasów Józefa II w pow. mieleckim, ma pa- 
rafię protestancką, szkołę ludową 1-klassową 
i 498 mk. wyz. hełweckiego. Wiek. pos. (hn 
Sobonfeld L.) wynosi 34 m. roli, 10 m. ogr. 
i łąk, 39 m. pastw, i 3038 m. lasu, parafia 
ewang. augsb, U. z filią Reichsheim ma 965 
wiernych; r. 1774—1867 była to filia parafii 
Reichsheim. Posiada drewniany dom modli- 
twy z r. 1834. 

Iloheiiberg (niem.), dwoje dóbr w Kurlan- 
dyi: 1.) ^ P^^* ilłukszciańskim, par. Dyne^ 
burg. 2.) w pow. talzeńskira, par. Zabelui 



94 



iMu 



fUii 



Heheiiberg (niem J. ob Trzeciewnioa, kró- 
lewszczyzaa, pow. wyrzyski. 

Iloheaberg (niem.), 1.) folw., pow. fryd- 
lądzki. et. poczt. Frydląd. 2.) H,, ws, pow. 
darkiemski, st. p. Szabienon. 8,) H.-Neuhof^ 
dobra, pow. ragnecki, et. p. Szillen. 

liohenberge (niem.), wb, pow. żuławski, 
flt. p. Łoppienen. 

lloheiibritck (niom.), dobra, pow. darkiem- 
ski* st. p. Boówinka. 

Hohenburg (niem.). Wyszogród w opłc- 
kiem tak był przez Krzyżaków narwany. . 

Hohendorf (niem.). 1.) rycer. wś, pow. 
hol%d«ki, Prusy wschodnie, należała zdawna 
do obszernych włości famili Denhofów, którzy 
w tej okolicy 25 wiosek posiadali. Dwóch 
braci Denhofów, starszy nieznanego imienia 
i młodszy Gerard Donhof (nie piszą którego 
czasu) tak je pomiędzy siebie podzielili, że 
starszy objął ważniejszy klucz Kwitajny (Q,ui- 
stainen) z przyległemi wioskami i zamienił je 
na familijny majorat. Młodszy zas Gerard 
zatrzymał dobra Hohendorf. Ą że był ów 
Gerard bezdzietny i wielce sprzyjał nowo- 
stworzonej luteiskiej sekcie tz. giditelianów 
(ob. pow, holądzki o tej sekcie), zapisał ją tejże 
sekcie na własność. Do dziś dnia posiadają 
to wieś, wartującą około 200000 tal., tutejsi 
gichtelianie, dość jeszcze gęsto, zwłaszcza po- 
między selachtą, rozszerzenL W obec prawa 
zapisana jest ta wieś na własność każdooze- 
snemu przriożonemu sekty, służy jednak wszy- 
stkim członkom wspólnie. ćWiadomoś zzacer- 
pnięta z najnowszych niem. gazet. 2.) H., 
rycer. dobra, pow. sztumski, ob. Ctemin, 3.) 
H., wś, pow. niborski, st. p. Dziładowo. 

floheoeiehe (niem.), ob Ossowa Oóra, dom., 
pow. bydgoski. 

Hohenfield, ob. Qady. 

flelieilfekle (niem.), ob. Wierzchucin^ dom., 
pow. bydgoski. 

Hohenfelde (niem.). 1.) wś, pow. złoto- 
wski, tak przezwana 1875 r ^ ob. Wyaoka. 2.) 
H*, diobra, pow. frydłądzki, st. p» Frydląd. 

HilheiiMde, (niem.) ob. WysoJdepoU^ pow. 
lęborski. 

Hohenfler (niem.), wś^ pow. złotowski, ob» 
ILcttnićń, 

flohenfriedberg (niem.), łub Friedeherg am 
Et€l, m. w reg. lignickiej, pow. bolkowiokim, 
niedaleko fitriegau; słynne z bitwy 4 czerwca 
1726 między Fryderykiem II a Austryakami. 

flolienfiirst (niem.), wś, pow. świętosie- 
kierski, st. p. Eisenberg. 

Hobenliagen (niem.), dobra i wś, pow. 
królewiecki, st. p. Łoewenhagen. 

Hohenhausen (niem.), ob. Trzebin, dom.^ 
pow. bydgoski. 

*fl«heiihlMi9eii (niem.), rycer. dobra, pow. 
toruński, przezwane 1877 r., ob. Skiódzewo. 



Hoheiiheide, Hohe Hmde (niem.), ob. Wy- 
soka Hola 

Ilohenłiof (niem.). pow. niemodliński, ob. 
SeheLd&rwitz. 

Holienkaiiip (niem.), król. lesn. do nadleś. 
Undenberg, pow. człuchowski, bud. 4, dusz 8, 
paraHa i poczta Chojnice. 

Hoheakirch (niem.), rycer. dobra i dwo- 
rzec kol. żel. toruńsko-wystruckiej, ob. Książki, 
pew. brodnicki. 

Hoheiilobe (niem.), ob. Wolnowiec. 

Hohenrade (niem.), dobra, pow. królewie* 
cki, st. p. Waldau. 

Hohenssee (niem.), Eadz$wskie olędry, pow. 
szremski. 

Ilohensee, (niem.) 1.) pow. wejrowski, ob. 
Foczemin. 2.) H., folw. rycer. dóbr Sadlinki 
pow. kwidzyński, na nizinach prawego brze- 
gu Wisły. Parafia Kwidzyn, szkoła Sadlinki, 
poczta i stacya kol. żel. Kwidzyn. Bud. 2, 
dom. 1, dusz 11. 

Hobensprindt (niem.), wś, pow. żuławski, 
st. p. Heinrichswalde. 

łlohensteiii (niem.), wa. i rycer. dobra, 
pow. wałecki, ob. Wysoki kamień. 

Hohenstein, (niem.), 1.) ob. OUztyntk, 2.) 
II., st. kol. żelaznej tczewsko^gdańskiej, ob. 
Pszczółki. 3.)II.,W8, pow. frydłądzki, st. poczt. 
Friedenberg. 

łlohenwalde (niem.) 1.) ob. Podlesie góme^ 
wś i dom., pow. wągrowicki. 2). H., ob. 
Drzewianowo, wś., pow. wyrzyski. 

Hobenwalde (niem.), 1.) dobra do wsi 
Pietrzykowy, pow. człuchowski, przy granicy 
Pomeranii, w okolicy lesistej i piaszczystej, 
nad znacznem jeziorem. Parafia Koczała, szko- 
ła Pietrzykowy, poczta Rummelsburg. Zre- 
sztą wieś jest etara. B. 1397 mistrs w. krjsy- 
żaoki Konrad Yon Jungingen daje na własność 
74 włók Szczepanowi tou Gotzendorf {.tak się 
pisali późniejsi Ghwbowwcy , których wieś rGhra- 
bow<o earaz leży w sąsiedztwie) .prawem chał- 
mińskiem, także jezion) Zynow wliczone było 
do tych dóbr. Zato miał im 2 służby w woj- 
nach pełnio zbrojne aa koniu (2 Platendienste) 
i inne ciężary podejmować. 2;) ^H., wś, pow. 
malborski, posiadł. 112, zagrodn. 5, wd:ók 70, 
parafia Tyrgast, pocita Elbląg, szkoła w miej- 
scu, ew. 6łl, luitol. 40, men. 167, dm. 11^. 
Odległosó od Malborka 4 i ówiecćinili. 3.)^!!., 
król. leśn., pow. elbląski, paiiafia i poczta Xol- 
kmioko. Odległość od Elbląga 2^4, aiH. Li- 
czy 1 dom, osoby 4. 4.) -II., <iobva, powiat 
świętosiekierski, st. p. Eisenberg. 

'Hoheowiese (niem), wś, pow. żuławski, 
st. p. Neukirch. 

4l0ber-Weg (niem.), wzgórze w pow. dro- 
hofoyckim. na płn.-«sach. od BcigidAU, na pra- 
wym brzegu potoku Łetniauka,'Sl<7ia. wys. 
Por. tom ir, str. IdS. Lit, Dz, 




\ 



Hok. 



Hot. 



95 



Hohlik, ssczyt, ob. Hale-Wiateme, 

Hohndorf (niem.), pow. głupczycki, ob. 
Buchtoałów, BuckoUw, 

Hofaole, wś, pow. latyczowdki, gm. Zeai- 
szkowce, parafia Wońkowce, mk. 472. Ziemi 
dwór. 351 dz., ziemi włosc. 334 dzies., młyn; 
należała do GzartoryBkich, dziś Lewickiego. 
R. 1868 miała 118 dm. 

Hohotów, wieś, pow. sokalski, leży śród 
błot i lasów na południowy- wschód od Sokala; 
przestrzeń pos. wiek. 801, w tern 563 mr. lasu 
włosc, 484 m. a., ludności 389 w tern rzym. 
kat. 58 należących do paraiii w oddalonym o 
20 kil. na wschód BAdziechowie, gr. kat. 322 
należących do paratii w oddalonych o 5 kil. 
BAdwańcach; sąd pow. Sokal, urząd pocztowy 
w oddalonym o 9.1 kil. na wschód Wilkowie 
nowym. Szkoła etatowa o 1 nauczycielu na- 
leżąca do rady szkolnej okręgowej w Sokalu. 
Właściciel wiek. posiadł. Możarowekiego spad- 
kobiercy. 

Hoierswerda (niem.), ob. Wojerecy, 

Hoinowitz (niem.), ob. Miłonótu, 
Hojec, ob. PopiMw. 

Hojenka, niewielka wieś we wschodniej 
stronie pow. borysowskiego. przy drodze wio- 
dącej z Wołkowszczyzny niedaleko granicy 
gub. mohilewskiej i mka Szepielewicz położo- 
na, ma osad 11, miejscowość poleska. 

Hojenko v. Chojenho (ob.), wś, pow. go- 
styński, gm. Bataje, par. Gostynin. W 1827 
r. było tu 6 dm. i 82 mk. 

Hojlewo, zaśc. rządowy, nad rz, Ostro- 
wiem, pow. dzisieński, o 38 w. od Dzisny, 2 
okr. adm., 2 domy, 15 mk. prawosł. (1866). 

Hola 1.) wieś i folw., pow. włodawski, 
gm. Tumo, par. Opole, od r. 1588 egzystuje 
parafia, erekcyi niewiadomej. W 1827 r. by- 
ło tu 50 dm. i 327 mk.; obecnie liczy 41 dm., 
328 mk. i 2739 mr. obszaru. Jest tu cerkiew 
dla ludności rusińskiej. 2.) H.^ lub Goła^ os., 
pow. bialski, gm. Sidorki, par. Biała. W 1827 
r. było tu 50 dm., 327 mk. 

Bola, także Oola, po niemiecku Haider wś 
serbska na pruskich Łużycach w pow. rozbor- 
skim, w parafii mużakowskiej. A, J, P. 

Hola, wyrazem tym mieszkańcy zachod- 
nich Karpat) jak np. koło Babiej góry, ozna- 
czają to 00 u nas nazywa się halizną^ a mia' 
nowicie wierzchołki i pochyłości gór z drzewa 
ogołocone, na pastwiska przeznaczone. 

Holay góra w pow. turczańskim, na płd. 
od Komarnik, na prawym brz. Stryja, 750 m. 
wys. Lu. Dz. 

Holacaki, mała wieś, pow. skwirski, poło- 
żona przy ujściu Kamionki do Irpenia, o 3 w. 
odl. od wsi Łuc^yna, z którym stanowi jedną 
gminę i pwrafię, a o 22 w. od m. Fastowa; 
ak. 249 wyzn. praw.; ziemi 804 dz. czarno- 



ziemu mieszanego z szarą glinką, należy do 
wielu właścicieli. KU Ih^zed 

łlolakj 1.) duża wieś, pow. skwyrski, o 5 
w. odl. od Didowszczyzny (ob.), o 26 w. od 
m. Fastowa, położona nad rzeką Zarką, wpa- 
dającą do Irpeuia; mk. 1177 wyzn. prawosł., 
cerkiew paraf, i szkółka, nazwa wioski pocho- 
dzi ztąd że na początku zeszłego wieku pier« 
wsi założyciele jej, osadniczy z Didowszczy- 
zny, byli bardzo ubodzy t. j. Hoły — goły; 
należy do Ohojeckich; zarząd gminny we wsi 
Didowszczyznie, policyjny w m. Chodor- 
kowie. 2.) H., duża wieś, pow. kaniowski, 
nad bezimienną rzeczką wpadającą do Bosi, o 
3 w. odl. od m. Tahańczy, mk. 1640 wyzn. 
prawosł., 4 kat., cerkiew paraf, i szkółka; na- 
leży do tahanieckiego majątku hr. Buturiina. 
3.) H., mała wioseczka w Winnickim pow., na 
granicy pów. lityńskiego, dm. 64. 

Holakówka, wś, pow. humański, o 3 w. 
odl. od wsi Werbowatej, a 19 w. od m. Hu- 
mania nad bezimienną rzeczką wpadającą do 
Ilumańki, mk. 564 wyzn. prawosł.; cerkiew 
paraf, zbudowana w 1756 r., szkółka, ziemi 
1006 dziesięcin wybornego czarnoziemu, na- 
leży do wielu właścicieli. KL Przed, 

Holakowsiczyina, wś w pow. sokolskim 
gub. grodź., o 27 w. od Sokółki. 

Holand, Holland, ob. Holąd. 

Iloiasowice, ob. Kreutzendorf (^jtiem.). 

Hola ty n, wś, pow. dubieński, własność ks. 
Czet werty oskich. W XVI w. był własnością 
Holatyńskich, którzy zostali „uciśnieui i wy- 
dziedziczeni" przez ks. Fedora Saoguazkę Ko- 
szyrskiego, star. włodz. Łustracya zamków 
wołyńskich, z r. 1515» mówi o tern w nastę- 
pujący sposób: ,a samych Holatyńskich aa 
niewolników derżyt (kniaź Szugnsako) i ses* 
try ich za prostych chłopów podawał". (Patrz 
Źródła Dziejowe, wydania Aleksandra Jabło- 
nowskiego, Warszawa, 1877 t. YII, str. 85). 
Spotykałem wskazówki w zaginionych, śród 
ostatnich klęsk krajowych, aktach wsr Smo- 
lą wy, w pow. dubień»kim i rodziny Dabiec« 
kich, iż Holatyn poprzednio nosił miano Zwi- 
nigorod; gdy jednak zame<»ek ten uległ zni- 
szczeniu, i tylko i»nagie oparkanienia" zeń 20^ 
stały, po rusińsku „hołatyń"<) Holatynem go 
przezwano. Musiało to jednak być w wieku 
XV lub i dawniej, gdyż w XVI w* już, jak 
wyżej się rzekło, osada i zameczek nosiły na- 
zwę Holatyna, chociaż i dawna Zwinogrodii 
nazwa jeszcze śród ludu istniała. Dotąd są tu 
widoczne wały zameczku. M, 2>. 

Holąd Pruski, zwany także F<izlęk (Kętrz.) 
zapewne od najdawniejszego posiadacza Paz<* 
lok, albo Wąska (Weseke), od położenia swago 
nad rz. Wąską, po niem Prema. HoUand, mii^ 
sto powiatowe w Prusach wschodnich, w ob- 
wodzie regeno, królowieękim^ na bitym trakcie 



m 



riot. 



hol 



holandzko-tniłomłyńskim, orneckim i elbląskim, 
3 mile od Elbląga, 14 od Królewca, pod 4P 
geogr. dług. i 54° szerok., 99 stóp nad poziom 
morza. H. jest najzoaczniejsze z 20 miast tak 
7jW, Hokerlandyi czyli I^ogezanii dawniejszej. 
Ha piękne położenie nad rz. Wąską (Weseke 
Fi.). Ćwierć mili powyżej miasta pod wsią 
Greisings odłączony jest za pomocą obmyśla- 
nych przez Kopernika przyrządów kanał osob- 
ny od tej rzeki, zwany po niem. Neu Weseke, 
którym woda sprowadza się 80 stóp wysoko 
do miasta, pędzi młyny, napełnia studnie 
miejskie (dawniej i fosy zamku zasilał) i łączy 
się poza miastem z Starą Wąską. Miasto jest 
prawie naokół murem otoczone, dość dobrze 
zabudowane. Domów liczy około 400, mieszk. 
5100, po największej części niemców i lutrów. 
Znajdują się tu zwykłe władze powiatowe, ko- 
ściół stary iuterski, kościół nowozałożony mi- 
syjny katolicki, synagoga, szkoła rea]na, kil- 
ka szkół elementarnych, stacya pocztowa i te 
legraficzna itd. Najbliższa stacya kolei żel. w 
Giildenboden 2 mile odległa. Z pomiędzy za- 
budowań na szczególną uwagę zasługuje zamek 
tutejszy, którego ruiny pozostałe teraz jeszcze 
świadczą o bardzo szerokich rozmiarach i nie- 
małem znaczeniu. Zbudowany jest na wyniosłem 
wzgórzu, zkąd daleki widok dosięga aż Gdańska 
i Malborka. Dokoła wysokiemi murami, f osia- 
mi głębokiemi otoczony, był przedtem obronny. 
Poprzez mosty zwodzone jedna tylko brama 
na zamek prowadziła. Fossy były szerokości 
60 stóp, głębokie 40 stóp, wodą kiedyś zapeł- 
nione. Jakich był rozmiarów ten zamek, po- 
wziąć można niejakie wyobrażenie, jeżeli się 
doda, że obecnie, kiedy już tylko tylna część 
zamku pozostała, mieszczą się w nim nietylko 
wszelkie klasy, coś około 7 szkół elementar. 
ale i kościół reformowany, magazyn wielki 
dla kilkn regimentów wojskowych, więzienie, 
sikawki miejskie, szpital wojskowy, mieszka- 
nia dla kilku urzędników, sala na zgromadze- 
nia towarz. biblijnego, amatorski teatr itd. W 
środku podwórza zamkowego znajduje się stu- 
dnia dość dobrze jeszcze zachowana, niezmier- 
nie głęboka, do której kamień gdy rzucisz, 
śmiało i do 30 naliczyć możesz, zanim kamień 
o grunt uderzy (wyraźnie tak opisują w uczo- 
nych zresztą Preuss. Provinc. Blatter r. 1838). 
Także i chodnik faktycznie znajduje się tu, od 
samku dość głęboko, bo pod łożyskiem znacz- 
nie niżej płynącej rzeki Wąski, około pół mili 
aż do wsi Kobity poprowadzony. Jest on cały 
mocno murowany, sklepiony, wysoki na chło- 
pa i dobrze dotąd utrzymany. Fossy i wały są 
obecnie już zrównane i na piękno spacerniki 
pozamieniane. Kościół tutejszy parafialny jest 
bardzo stary, istniał już r. 1293, posiada mię- 
dzy innemi piękny i wielki organ. Inny ko- 
ściół Św. Jerzego pomniejszy znajduje się poza 



miastem, na cmentarzu w którym zazwyczaj 
mowy pogrzebowe miewają. R. 1826 bardzo 
już nadrujnowany, miał być obalony, rok po- 
tem jednak prawie na nowo i zgruntu wznie- 
siony. Przed reformacyą był i klasztor w mie- 
ście, ale potem zaginął, i dziś nikt o nim nic 
nie wie. Także i szpital istniał za krzyżaków 
bardzo bogato uposażony i obszerny. Dla cho- 
rych był przy nim osobny kościół zbudowany. 
Przełożonymi szpitala był jeden z braci krzy- 
żaków, zwany po niem. Spittler, i proboszcz 
zakładu. Do odprawiania nabożeństwa i du- 
chownej obsługi chorych utrzymywano jeszcze 
7 wikarych. Fundowany jest ten szpital roku 
1396 przez mistrza w. krzyżackiego Konrada 
von Jungingen. K. 1426 Mikołaj Wilkop von 
Terbobitz zapisał wszystkie swoje dobra szpi- 
talowi. Oprócz tego posiadał on jeszcze od in- 
nych dawców wolne mlewo w tutejszym mły- 
nie, łąki i ogrody przy mieście, wolną ry bitwę 
w Druznic, 10 włók roli we wsi Kajty, czyn- 
sze znaczne doroczne, wieś Buchwitzhof w el- 
bląskiem itd. Tutejsza szkoła lealna dotąd ist- 
niejąca (Lateinschule), fundowana r. 1534, bu- 
dowana 1618. Pod względem historyi miasta 
tyle wiadomo, że osada istniała na tern miejscu 
odda w na; także i gród warowny istniał. Jak 
powyżej wspomniano, nazywał się pierwotnie 
(czysto po słowiańsku prawdopodobnie?) Pa- 
słęk, Patzlok od posiadacza swego pierwszego 
i Weseke od rzeki Weseke, która przy nim 
płynęła. Dopiero kiedy to, czasu zapewne pod- 
bojów krzyżackich, z Holandyi nowi i bogaci 
osadnicy przybyli, nazwę teraźniejszą Pruski 
Holąd otrzymała. A stało się to przybycie z 
dalekiej aż Holandyi takim sposobem, że tam 
niejaki Gisbert, pan Amsterdamu, wraz z wielu 
szlachty uczynili spisek morderczy naprzeciw- 
ko ks. Florencyuszowi V, dlatego za karę 
kraj swój opuścić musieli i tu się osiedlili. Do- 
kładnie rozwodzi się o tern pisarz holenderski 
Jan von Yondel r. 1637. A i na ratuszu daw- 
niejszym był stary napis, który to opowiada- 
nie potwierdzał: 

Urbs haec a Batavi8 refugis, Hollandia tan- 

[quam 

Tutamen, structa et nomen adepta fuit. 

8i Gei-eale Solum, prospectum et reliqua cer- 

[nas) 

In Regno paucas d]xeris esse pares. 
Podług dokumentu fundowane zostało miasto 
r. 1297. Kiedyby zamek l-szy raz był zbudo- 
wany, znikąd nie wiadomo. Tyle jednak pew- 
na, że krzyżacy go w należytym stanie utrzy- 
mywali i komturów swoich osadzili. Znani są 
holądzcy komturowie: Henryk von Łicker 
1331—1333, Henryk von Boventin 1334, Lu- 
dolf von Bussinburg 1337, Konrad von Ku- 
schewitz 1349 — 1354, Konrad von Lichten- 
hain 1467—1473, Filip von Angelach 1473 — 




Hol 



1484, Konrad voa Liohtenhain 1485 — 1487, 
Emeryk voa Drahe 1489 — 1492, Szymon von 
Drahe 1492—1499, Wilhelm von Schauenberg 
1501, Jerzy von Truchsos 1500, Michał von 
Drahe 1514, Bernard von Castolaltor 1517. R. 
1410 po bitwie pod Grunwaldem zamek tutej- 
szy przez polaków wzięty i od króla Włady- 
sława księciu AVitoldowi sprzedany, po krótkim 
czasie znowu został Krzyżakom ustąpiony. 
li. 1454 zamek i miasto dobrowolnie pod opie- 
kę Polski poddało się. Po niejakim czasie przez 
Krzyżaków zdobyte, r. 1556 ponownie pola- 
kom oddane, w mocy ich przez dłuższy czas 
spokojnie trzymało się. U. 1463 zdarzyło się, 
że główna załoga polska ztąd wyszła. Zaraz 
z tego zdrajcy niektórzy skorzystali i wojsko 
krzyżackie*pod wodzą Henryka von Plauen 
zawoławszy, miasto im oddali. W zamku je- 
dnak mężnie broniła się pozostała garstka po- 
laków. O czem posłyszawszy Piotr Dunin, 
pod Gniewem stojący, natychmiast pod H. 
z wojskiem swojem pociągnął i krzyżaków 
z miasta wyparł. R. 1466 po drugi raz Hen- 
ryk von Plauen na II. następował, ale i teraz 
na głowę porażony, cofnął się. Pomimo to 
pokojem toruńskim H. odstąpiony został krzy- 
żakom. R. 1480 odbywały się tu przez kilka 
tygodni zjazdy i narady licznych wydelego- 
wanych tak z pod krzyżaków jako i z Pruss 
królewskich pod osobistem kierownictwem mi- 
strza V. Marcina, którzy, jak niemcy donoszą, 
straty wynikłe w uprzednich wojnach obli- 
czali. R. 1496 panowała w H. i w całej oko 
licy straszna nęaza, za 4 włóki płacono 120 
m. R. 1620 z powodu wojny polacy połączeni 
z elbląźanami i gdańszczanami naszli Holąd 
i zamek zdobyli d. 30 kwietnia. Dowódzca 
załogi tutejszej sam mistrz krzyżacki xVlbrecht 
został raniony i zaledwie życie ocalił, ucho- 
dząc przebrany. Zamek liolądzki został po- 
dówczas prawie zupełnie zrujnowany. Polacy 
trzymali teraz Holąd aż do r. 1525, kiedy go 
na mocy pokoju krakowskiego napo wrót od- 
dali krzyżakom. Odtąd zlutrzały już krzyżak 
AlbFecht zniósł komturów tutejszych i osadził 
w ich miejsce świeckich starostów (Hauptleute). 
Znani są z tego czasu następujący holądzcy 
starostowie: Ecke yon Rapichau 1530, Fabian 
Brolhojer 1547, Hans yon Wittmannsdorf 1556. 
Heinholi von Krockow 1560, Achacy Czerna 
1563, Fryderyk Hondorf 1571, Krzysztof Cze- 
rna 1576, Fryderyk von Jantzen 1587, Seba- 
slyan Ton Gerhardt 1606, Erhard von Kuhn- 
heim 1626, Hans von Rauter 1636, Samuel v. 
Willmsdorf 1653, Hans Albrecht von Willms- 
dorf 1660, Jan Ulrj^k Dobrzeński 1669, Acha- 
cy. Borek 1680, Wilhelm Albrecht von Rauler 
1592, Jerzy Wilh, yonLittwitz 1603, Henryk 
von Hochwald 1697, Ernst graf von Donhoff 
1698, Krysztof burgraf und graf von Dohna 



Hoi. 



87 



1701. Ze zdarzeń historycznych są jeszcze 
zapiski. R. 1531 wskutek wojen i niepowo- 
dzeń panowało tu wielkie ubóstwo: za dom 
płacono m. 6, a za plac cały do budowli wmie* 
scie 3 m. (t. j. pół talara). R. 1533 otrzymało 
miasto przywilej odbywać 3 doroczne targi 
i 2 w tygodniu. Przytcm i t. z.jus stapulae od- 
dawna tu używane potwierdzone zostało, 
R. 1536 całe miasto zgorzało z wyjątkiem ra* 
tusza i fary. R. 1543 zaledwie w części od- 
budowane, ponownie zgorzało i to z okazy i 
odwiedzin księcia Albrechta, którego służba 
przez nieostrożność ogień zapruszyła. Za to 
pozwolił im książQ do odbudowania domów 
użyć drzewa z innego materyału pozostałego 
po zburzonym r. 1520 przez polaków zamku. 
Następca Albrechta margraf brandenburski Je- 
rzy Fryderyk kazał potem zamek zupełnie 
znowa, jak później był i teraz jeszcze w rui- 
nach się okazuje, odbudować. Świadczy o tem 
zachowany dotąd jeszcze napis stary, który 
był w murze zamku umieszczony: V. G. G. 
George Friedrich M, Z. B. I. P. Z. S. P. D. G. 
V. W. A. I. 8. Z. G. H, B. Z. N, V. F. Z. R., 
Voa Gottes G nadeń George Fridrich Mark- 
graf zu Brandenburg in Preussen zu Stettin 
Pomern der Cassuben und Wenden auch in 
Schlesien zu Grossen Herzog Burgraf zu Niirn- 
berg und Fiirst zu Riigen. R. 1568 tenże 
margraf Jerzy Fryderyk przyjmował tu hołd 
od miasta w nowo-zbudowanym zamku. R. 
1610 był pożar w mieście, także morowe po- 
wietrze pierwszy raz się ukazało. Ponownie 
srożyło się powietrze r. 1620, 1625, R 1626 
d. 27 lipca nadciągnął Gustaw Adolf z wojskiem 
pod miasto, rozłożył obóz, szańcami dotąd trwa- 
jącemi się okopał i na dobre myślał miasto 
szturmować. Odciągnął jednak d. 7 sierpnia, 
otrzymawszy okupu 14,000 m. R. 1627 d. 
29 października znowu tu przybył z cała swą 
armią i miasto zajął. Po trzech dniach wyru- 
szył pod Elbląg, zostawiwszy załogi 1000 
Szwedów. R. 1628 wojsko polskie z obozu 
pod Malborkiem miasto zajęło i okolice pusto- 
szyło. R. 1635 d. 24 stycznia angielscy ibrande- 
burscy posłowie podpisali traktat pokojowy 
pomiędzy Polską a Szwedami we farze tutej- 
szej na trójkątnym kamiennym stole. R. 1656 
król szwedzki Karol Gustaw i kurfirst branden- 
burski Fryderyk Wilh. mieli tu naradę i zjazd 
przez kilka dni, który ich jako przyjaciół miał 
połączyć; odjechali dobrze sobie nawzajem ży- 
cząc. R. 1657 morowe powietrze panowało 
w mieście. R. 1659 mimo życzeń i zobowiąż 
zań dawniejszych sz wędzi z całą mocą oblegali 
miasto, ale zdobyć nie mogli, ponieważ miesz- 
kańcy, wszyscy się uzbroiwszy, cudów walecz« 
ności i męztwa dokonywali. Roku 1663 i 
1695 miasto wiele uoierpiało przez pożar. B, 
1690 nadany został przywilej apteoe tuteJB^ej. 



Słownik fleografieany-Zflsayt XXTl,Ti.mTU. 



? 



98 



Hol. 



Hol. 



R* 1758 wojsko rossyjskie pod wodzą genera- 
ła Panina miasto i zamek wzięło i przez nieja- 
ki czas trzymało. R. 1762 po śmierci Elżbie- 
ty składało miasto pizysięgę wierności nowe- 
ma następcy, carowi Piotrowi d. 25 stycznia. 
R. 1807 dnia 20 stycznia oddziały wojska 
francuskiego pod wodzą księcia Ponte Gorvo 
(późniejszego króla szwedzkiego), wysadziw- 
szy załogę praską, miasto i zamek zdobyły w 
w liczbie 24000 ludzi. Zaraz następnego 
dnia odciągnął ten oddział do Elbląga (ob.), tu 
zaś przeniósł się główno dowodzący armią 
francuską książę Bernadettę z całym swoim 
sztabem i przelicznem wojskiem. Miasto wte- 
dy bardzo podupadło i zuboż^o dła ciągłych 
podatków. Dnia 25 stycznia wyszli francuzi, 
a weszli prusacy. Dnia 8 lutego znowu przy- 
było wojsko francuskie z księciem Ponte Cor- 
To i zostało aż do końca r. 1808. R. 1812 po- 
cząwszy od 3 kwietnia aż do końca niemal 
grudnia przechodzili francuzi ku Rosyi; w 
mieście i okolicy rozkwaterowywani, uwiedli 
ze sobą wszystko bydło, konie, wozy do Ro- 
syi. Od początku stycznia 1813 r. wracali 
francuzi w wielkiej nędzy. Dnia 8 stycznia 
1-sze wojsko rosyjskie przybyło. R. 1818 H. 
miastem powiatowem ogłoszony. R. 1820 wy- 
szła załoga z miasta, zawsze tu przedtem bę- 
dąca, i nigdy już więcej załogi nie było. Przez 
to niemało dochodów ubyło. W ogóle holąd- 
czanie nie bardzo są zadowoleni z rozwoju 
nowszych swych dziejów. Narzekają, ze da- 
wniej większy ruch, handel, dobrobyt pano- 
wał w mieście. Przedtem ti'akt główny ber- 
lińsko-królewiecki wiódł tu przez miasto, po- 
czty jedne' odchodziły, drugie przychodziły, a 
gości wciąż wiele bywało. Teraz wszystko 
kolej zabiera, o 9 kil. jeszcze odległa: Giilden- 
boden« Nawet nowy trakt bity znacznie poza 
miastem poprowadzony. Opowiadają też jesz- 
cze, że tu i okręty przybijały kiedyś pod H. 
O czem są niezbite dowody. Aż do niedawne- 
go czasu widywano w murze przyległym rze- 
ce grube koła żelazne, do których statki przy- 
mocowywano. A nietak dawno wykopano w 
rzece Wąskiej znaczne szczątki, niektóro już 
skamieniałe, po okrętach. Były i rzemiosła, 
przemysł w wysokiej mierze rozwinięte. Mia* 
sto słynęło z wyrobów swoich, piwo holądz- 
kie, sukno daleki miało odbyt. Przedtem nie- 
mal każdy dom w mieście był zarazem skła- 
dem towarów tu wyrabianych. Ztąd dziś je- 
szcze stare domy okazują przednie pokoje jak- 
by u kupców nadzwyczaj wielkie. Teraz za- 
stój i cisza w mieście. Ohyba targi doroczne 
nieco ruchu dodadzą, których jest ogółem 10, 
4 kramno po 2 dni trvirające i 6 na bydło i ko- 
nie. Z r. 1831 jest jeszcze do zapisania, że d. 
17 lipca rz. Wąska nagle pod wieczór bardzo 
wezbrała. Cftło dolne miasto przy młynach 



stało w wodzie, i tylko z wielkiem niebezpie- 
czeństwem zdołano ludzi wyratować na ko- 
niach. Ob. Dr. Creutzwieser, Beitr&ge zu ei- 
ner historisch - statist. Topographie von Pr. 
Holland, w Preuss. Proy. Blźitter, tom XIK 
str. 381. Powiat holądzki został nowoutwo- 
rzony ra/.om z ostródzkim z wielkiego morąs- 
kiego powiatu r. 1818. Obszaru zajmuje mil 
kwadr, niespełna 16. Na północ i wschód 
styka się z pow. braniewskim, na południe z 
morąskim, na zachód z malborskim i elbląskim. 
Miast 2 liczy: Holąd i Młynary (Miihlhausen). 
Kolej jedna berlińsko-królewiecka.. jriedzie 
przez powiat, która tu ma stacye 2, w Sohlo- 
bitten i Młynarach. Trakty bite w różnych 
kierunkach prowadzą do wszystkich niemal 
miast pobliskich^ jako do Elbląga, Młynar, 
Ornety, Zalewa i. t. d., nie licząc Holądu. Tak- 
że i wodne drogi przechodzą przez powiat, 
szczególnie kanał elbląsko-mazurski, łączący 
jezioro Druzno z jeziorami mazurskiemi. Wiel- 
kiego jeziora Druzna należy około połowa do 
powiatu: innych znaczniejszych jezior nie ma. 
Rzeki najgłówniejsze dwie: Weska (zapewne 
Wazka) z pod wsi Weskenit, sprowadza oso- 
bnym kanałem (Now^a Weska) wodę do mia- 
sta Holądu, przyjmuje tu dopływy Syrwis i 
Klepę, uchodzi do Druzna. Kiedyś okręty no- 
siła, obecnie niespławna. Dzierzgoń (Sorge 
FI.) płynie granicą pomiędzy holądzkim a maN 
borskim i elbląskim powiatem, bliżej ujścia do 
Druzna jest spławna dla mniejszych statków. 
Łasy tylko po mniejszych rozdzielonych prze- 
strzeniach znajdują się. Ludność niemiecka i 
luterska. Jeden kościół katolicki misyjny 
znajduje się na cały powiat w Uolądzie. Po- 
między protestantami szczególnie u szlachty 
rozszerzona jest sekta zwana gichtelianó w, przez 
Jana Jerzego Gichtel założona Urodził się 
ów Gichtel w Begensburgu r. 1638 i był ad- 
wokatem. Później popadł w fałszywe reli- 
gijne marzenia. Gichtelianie zowią siebie: bra- 
cia anielscy (Engelsbriider), ponieważ myślą 
być świętymi i chcą żyć jak anieli. Małżeń- 
stwo jako złe potępiają. Ztąd jedynie tylko 
nieżonaci albo od żon uwolnieni, mogą zostać 
braćmi. Do Prus przeniósł tę sektę gorliwy 
ich zwolennik hr. Denhof, który położone ta 
obszerne dobra swoje Uohendorf (ob.) dla nich 
zapisał (około 200000 tal. wartości). Oprócz 
tego posiadają znaczne kapitały. Każdoczosny 
przełożony sekty jest wobec rządu prawym 
właścicielem wspólnego majątku. Powiadają, 
że kto do tej sekty się zapisze, biedy nie u^ 
cierpi. Ki, F, 

Ilolbicj, dobra, pow. oszmiański, o 49 w. 
od Oszmiany, własność Jana Biegańskiego. 
Zarząd gminy liczącej 20 12 dusz. A. K. Ł. 

Ilolbsłtat, zapewne Halbstadt, kol., pow. 
berdiański gub. taurydzkiej, st. poczt. 



Hol. 



Hol 



99 



Holea, niem. Oolenz, wieś serbska w po w. 
budyszyńskim, w r. 1875 domów 37, mieszk. 
212. A. J. P. 

Ilolcy, W8, pow. piński, gm. Płotnica, 3 
okr. polic, WB koronna, 155 mk., częsó należy 
do Dąbrowskiego. Ki, 3f. 

Holcza, ws, pow. ostrogski, na zachód od 
Ostroga o w. 18, przy drodze niegdyś poczto- 
wej do Dnbna, rozrzucona nad stawem błotni* 
stym, pierwotnie należała do Janka Gzaplica, 
który sprzediJ; ją ks. ostrogskim Michałowi i 
Konstantemu, sam poszedł w służbę do nich 
a przytem dostał dworek w Międzyrzeczu os- 
trogskim (1499 r.). Ostatni ordynat ostrogski 
ks. Janosz Sangnszko przez akt sporządzony 
w Kolbuszowie 1753 r. wieś tę darował Igna- 
cemu Podlłorodeckiemu, podczaszemu wołyń- 
skiemu. Wybudował on tu pałacyk drewn. i 
obok kaplicę drewnianą. Był to pan roz- 
rzutny, wiele miał długów, więc dla wy- 
dźwignięcia się z kłopotów tak postąpił: od 
Ostroga wjeżdżając do Holczy po prawej 
stronie jest góra, mająca w sobie pokład ka- 
mienia, porośnięta lasem; tu więc pewną prze- 
strzeń oprowadził murem, a że z pod góry wy- 
tryskało źródło czystej wody (o którem Rzą- 
czyński wspomina, zaliczając wodę do uzdra- 
wiających), więc w miejscu tem wymurował 
kamienną grotę i umieścił w niej statuę św. 
Jana I^epomucena, przytwierdził okowaną 
skarbonę z zamkami, dalej urządził bassen, a 
jeszcze niżej sadzawkę. W lesie na górze wy- 
stawił pustelniczy domek^ przy bassenie na 
dole drugi domek dla stróża onego źródła, 
skarbony i całoj pustelni, albowiem wielu 
chorych przybywało tu dla picia cudownej 
wody. Wspomniona statua św. Jana stała na 
drodze z Holczy do Mizocza; Fodhorodecki 
stamtąd sprowadził ją do groty, zaprosił do 
tego obrzędu ka. franciszkanów z Międzyrze- 
cza ostrogskiego i obywateli swego powiatu. 
Pny stosownem nabożeństwie statua została 
przewieziona do miejsca przeznaczenia, tu naj- 
dostojniejsi obywatele na własnych barkach 
zanieśli ją do groty, gdzie na poświęconem 
miejscu ją ustawiono. Przebiegły Podhorodecki 
czwartą część dochodu przeznaczył na kościół 
i klasztor ks. franciszkanów międzyrzeckich a 
trzy części na własne długi. Umarł 1825 
roku bezdzietnie; dalecy krewni dostali H. 
w spadku. Dziś ta wieś jest w podziałach, 
lifa prośbę podcz. Podhorodeckiego, król Sta- 
nisław Poniatowski Holczę podniósł na mia- 
steczko. Bynek na jarmarki i targ był obszer- 
ny w czworobok, na rynku kilka sklepów, 
dwie duże i porządne austerye; od strony Du- 
bna są dotąd dwie cerkwie, jedna parafialna 
druga filialna. Po śmierci Podhorodeckiego 
sukcesorów ie, podzieliwszy miasteczko na częś- 
ci, nie mogli jitrzymaó go tak porządnie, więc 



też podupadło a dziś H. jest wsią. W pałacy- 
ku mieściła się kwatera stanowa, obscnie prze- 
niesiona do Zdołbicy. Przez lat 50 była tu 
stacya pocztowa ale w 1874 r. zniesiona dla 
kolei żelaznej obok przechodzącej. Większa 
częśó U. została sprzedana czechom 1872 roku. 
Ziemia w części czarnoziem, w części glinko- 
wata, góry obfitują w dziki kamień. Z. Róz, 

Holeiowice, ob. Albrechtice. 

llolczyce, wś nad Zelwianką, powiat woł- 
kowyski. 

Ilolde (niem.), os. pod Zabrzem, pow. by« 
tomski. 

Ilolderselber, lub Iloldiraselher (niem.) ob. 
Peteraheide (niem.), 

Holo. Tak górale karpaccy nazywają wyższe 
Karpaty, zowii^o niższe skrajne Beskidami. 

Ilole Weterne, pasmo górskie, ob. Hale 
Wiateme. 

llolenczyii, dobra, powiat siebieski, wła- 
sność Targońskiej. 

Holender, os., pow. sieradzki, gm. i par. 
Klonowa. 

llolenderki, wś, pow. włocławski, gmina 
Przedecz. Liczy 89 mk., 16 dm., 80 morgów 
gruntu. 

Iloleiidcriiia 1.) wś, pow. chełmski, gmina 
Bukowa, par. 8awin. 2.) II., os., pow. soko- 
łowski, gmina i parafia iSterdyń. Ma 2 domy, 
8mk. 

Ilolendernia, ob. Łauhiesa. 

Iloiendernia, zaśc. szlach. nad rz Bystrą, 
pow. oszmiański, 4 okr. adm., o 128 w. od 
Oszmiany, 6 dm., 51 mk, kat. (1866^. 

HoleiKli*^ V. Olędrij (floliander), nazwa osad 
zakładanych przeważnie w nizinach nadrzecznych, 
obiitujt^cych w ł%ki i pastwiska sprzyjające hodowli 
bydła 1 produkcyi nabiału. Nazwę t^ otrzymały 
pierwotnie od wychodźców z Fryzyi (Holandyi;, 
którzy w XVI w. ehroniąc się przed prześladowaniem 
religijnem (jako menoniei) osiadali chętnie w Polsce, 
w 2aławaeh początkowo, gdzie oddawano im ziemię 
za opłatą czynszu. FÓźniej zwano Holendrami wszel- 
kie osady, nawet przez polska ludnośó zakładane na 
podobnych warunkach. W obrębie królestwa naj- 
więcej H. spotykamy nad rz. Wart% w pow. konin* 
skim 1 słapeokim, tudzieł w nizinach nadwiślańskich. 
Mylnym jest wywód tej nazwy od Hauldnder (kar- 
czownioy) j^odany^ przez znanego historyka pruskiego 
Wnttkego i za nim powtarzany często po polskich 
pracach naukowych. Wattke chciał przez to pod- 
nieść znaczenie i rozmiary niemieckiej kolonizacyi w 
Polsce. Od tych osadników wzięła początek nazwa 
Holendernia, dawana oborom dla krów ]przeznaezo- 
nym. Br, Ch, 

Holendry 1.) wś, pow. garwoliński, gmina 
Wilga, par. Pilica. Liczy 11 dm., 118 mk. i 
146 mr. obszaru. 2 ) II., wś, pow. pułtuski, 
gm. i par. Zatory. 3.) II., wś włość, powiat 
kozienicki, gm. Trzebień, par. Magnuszew. 
Liczy 20 dm., 122 mk. i 165 mr. obszaru. 4.) 
II ., wieś włość, nad rz. Wisłą, pow* kozienic- 
I ki, gm. i par. Kozienice. W 1827 r. było tu 
' 48 dm.y 299 mk., obecnie zaś 45 dm., 445 mk.^ 



100 



Hot 



Hol 



ziemi 817 mr. 5.j II., wś, pow. kielecki, gm. 
Szczecno, par. Pierzchnica. (>.) II., wś, pow. j 
kalwaryjski, gm. Kirsna, par. Krasna. W r. [ 
1827 było tu 15 dm , 120 mk.; obecnie Uczą; 
16 dm., 84 rok., odl. 16 w. od Kalwaryi. 7.) 
U.-baranowskio, wś, pow. błoński, gra. i par. 
Kaski. Liczy 856 mk. Loży w pobliżu wsi Ba- 
ranowa (ob.). 8.) Il.-boruchowskie, wś, p)w. 
włocławski, gm. Boruchowo, par. Kłóbno. Leżą 
w pobliżu wsi Boruchowo. 9.) H.-białobłockie, 
ws, pow, nieszawski, gm. Służewo, par. Piotr- 
ków. 10.^ U.-brzeźno, wś, pow. koniński, gm 
Brzeźno, par. Konin. Odl. 7 w. od Konina I i 
pół w. od rz. Warty, liczą 558 mr. obszaru i 
281 mieszkańców. Ludność polskoniemiecka. 
Jest tu kantorat ewangelicki. Położenie niskie, 
stąd podlega częstym zalewom. Gleba żytnia. 
11.) H -bytońskie, wś, pow. nieszawski, gm. 
i par. Bytoń. 12.) II.- Chłapowskie, wś, pow. 
Btopnioki, gm. i par. Chmielnik. W 1827 roku 
było tu 19 dm. i 123 mk. 13.) H.-dobiowskie, 
wś, pow. gostyński, gm. Szczawin kościelny, 
.par. Żychlin. Liczą dm, 5, mk. 22, posiadają 
ziemi żytniej mr. 68. 14.) ll.-Drąźno v. JDrę- 
ino, nad rz. Wartą, pow. koniński, gm, Brze« 
źno, par. Krzymów; odl. 1 1 w. od Konina, li- 
czą 342 mr., 143 mk. Ludność mieszana pol- 
sko niemiecka. Położenie nizkie, podległe za- 
lewom, pokłady torfu, gleba żytnia. Jest tu 
ewangelicki dom modlitwy i kantorat (szkoła). 
Ludność trudni się koszykarstwem, (ob. Drę^ 
ino). 15.) II. Gadowskie stare i nowe, ob. Oa* 
dowskie Holendry, 16.) Il.-gostońskie i H.-G.- 
Hwinno, wsio, ob. Goetoń. 17.) II.-giwartow- 
skie, H.-ozerniaki, H.-lipnica, H.-doły, H.- 
brzoza, H.koohowskie, pow, słupecki, gmina 
Ostrowite, par. Giwartów. Mieszczą się one 
na brzegach jeziora powidzkiego, na samej 
granicy od Prus. 18.) H.-grabowskie, powiat 
opoczyński, gm. Radonia, par. Sławno, ob. 
Grabowa. 19.) H.-jaroszewickie, pow. koniń- 
ski, gm. Dąbroszyn, par. Grodziec, ob. Jaro- 
ezewice, 20.) Il.-kuźmińskie, pow. kozienicki, 
gm. i par. Świerże Górne, ob. Kuźmy, 21.) 
IL^maślane, ob. Maślaki, 22.) Il.-paprockie 
(stare i nowe), ob. Paprotnia (stara i nowa). 
23.) Il.-pątnowskie, kol., pow. koniński, gm. 
Gosławice, par. Morzyaław, ob. Pątnów. 24.)* 
H.-pyzdrskie, pow. słupecki, gm. Dłusk, par. 
Pyzdry. 25.) Jl.-sławskie, pow. koniński, gm. 
Rzgów, par. Konin, ob. Sławsk, 26.) Il.-sma- 
Bzewskio, ob, Smaszew, 27.) H.-strzeleckie, 
wś, pow. kutnowski, gm. Sójki, par. Strzelce, 
ob. Strzelce. 28.) Il.-szyszłowskie, pow. słu- 
pecki, gm. Młodojewo, par. Dobrosołowo, ob. 
Szijszlów. 29.) H.-węglewskie, pow. koniński, 
ob. Węglew, 30.) Il.-wilczkowskie, pow. ko- 
zienicki, ob. WUczkowice. 31.) II.- wóleckie, 
pow. włocławski, gm. Pyszkowo, par» Cho- 
riecz, 32.) II.- wrąbczynkowBkie, pow. słu- 



pecki, gm. Dłusk, par. Zagórów. 33.) Il.-zbyl- 
czyckio, pmv. turecki, gm. Zelgoszcz, parafia 
Grodzisko, ob. Zbylczyce. 34.) 11,-złotkowakie, 
ob. Złotków. Bv. Ch. 

Iloleilfiry, ob. Olędry. 

Iloleiiilry, st. dr. żel. Zmierzynka-Kijów, o 
21 w. od Koziatyna a 17 w. od Kalinówki. 

Holendry, wś włość, pow. wileński, 4 okr. 
adm,. o 34 w. od Wilna, 2 dm.. 13 mk. katol. 
(1866). 

Holendry, ob. Halicz. 

Holendry, przysiółki Chabówki, Podhajce 
i Słobódki. 

Holenderya, kol., pow. lubartowski, gm. 
Łuck, par. Lubartów. 

lloleiidrzanie, Żuławianie, tak zowią Kaszn- 
bi ludność zamieszkałą w pow. gdańskim, el* 
bląskim, malborskim. 

Ilolenicwo, niewielki iblwark w powiecie 
mińskim; własność Kisterów, ma obszaru w 
glebie dobrej przeszło 295 mr. 

lloleniszczów 1.) wieś, pow. latyczowski, 
gm. Wójtowce, nad rzeką Zharem, który two- 
rzy tu staw; parafia katolicka Łatyczów, pra- 
wosławna ma miejscową cerkiew, do której 
należy 41 dz. ziemi. Mieszk. 582, domów 101, 
ziemi włość. 617 i pół dzies., dworskiej 840 
dzies., młyn. Należała do hr. Markowa, dziś 
Maryi Liders-Wejmarn. Do tej wsi należy 
Majdan Holeniszczowski nad Zharem, 236 
mk., 420 i pół dzies. ziemi włość, a 481 dz. 
dworskiej, H. liczył 20 dm. w r. 1494. 2.) 
H., lub HeleniszczóWf wś, pow. kamieniecki, 
gm. Olchowiec, par. Kutkowce, nad rz. Zbru- 
czem, o 7 w. od Hasiatyna, 40 od Jarmoliniec, 
nadgraniczny posterunek. Mieszkańców z Żar- 
nówką do 600, w tej liczbie 48 jednodworców; 
ziemi włość. 518 dz., dworskiej 1601, część 
gruntów po drugiej stronie Zbrucza, młyn, 
gorzelnia, kamień wapienny. Wieś ta daro- 
wana urzędnikowi Łangiemu. Aleksander Lan- 
ge sprzedał ją Lipskim, do których dziś nale- 
ży. O kilka wiorst od tej wsi nad Zbraczem 
są wały ziemne, zwane zamczyskiem, niewia- 
domo z jakich czasów; według podania, miało 
tu być miasto Zwenigród, o nim jednak ża- 
dnych niema nigdzie śladów. Parafia prawo- 
sławna ma tu oddzielną cerkiew, do której na- 
leży 50 dzies. ziemi. Dr, M. 

IIolenlszczow$4ki .lląjdan, wieś nad rzeką 
Zharem, powiat latyczowski, par. Łatyczów; 
Ma 48 dm. Por. Holeniszczów, 

Iloleiiska, kol., pow. wiolkostrzelecki. 

Iloleny, ob. Haleny. 

Ilolesze^ lesiste pasmo górskie w pow. do- 
liniańskim, na płd. od Perehińska, między Ło- 
mnicą a potokiem Radowa. Szczyt najwyższy 
dochodzi 916 m. Na płn. od tego pasma rozło- 
żył się las pod Zastupką, ze szczytom 863 nit 



Hol. 



Hol. 



101 



wysokim. Ciągnie się on od płn, ka płd. i opa^^ 
da nagle ku dolinie Łomnioy. Lu, Dz. 

Iluleszów, wieś i tblw., pow. biaUki, gra. i 
par. Sławatycze. Jest tu cerkiew dla ludności 
rusińskiej, b. parafia unicka dek. włodawskie- 
go, którą erygował 1691 r. kg. Karol Stan. 
Radziwiłł; obecnie cerkiew z r. 1727; szkoła 
początkowa. W 1827 r. było tu 121 dm., 678 
mk., obecnie liczy 114 dm., 779 mk. i 4606 m. 
ziemi. 

Holeszów (z Łapczynem), wieś, pow. Bobr- 
ka, nad Dniestrem, o 3' 7 kil. na południe od 
stacyi kolei lwowsko -czerniowieokiej w Bort- 
nikacli i tyleż oddalona na płn. od sądu powia- 
towego w Zurawnie, 138*9 wzniesiona nad po- 
wierzchnią morza, przestrzeń posiadłości wiek 
1547, w tern 895 m. lasu, włość. 896 sążni; 
ladności 953, w tern 33 rzym. kat. obrz., nale- 
żącycli do parafii w Chodorowie miasteczku 
oddalonem o 10 kil.; gr. kat« parafia w miej- 
scu^ należąca do dekanatu żurawieńskiego dye- 
cezyi lwowskiej. B. E. 

Iloleszow, niem. Holscha, wieś serbska na 
saskich Łużycach^ w pow. budyszyńskim. W 
r. 1875 dm, 21, mk. 94. 

Holeszowska Dubrawka (Uolschdubrau), 
wieś serbska tamże, w r. 1875 dm. 18, miesz- 
kańców 83. A. J. P. 

Holetyii, wzgórze w pow. doHniańskim, na 
zachód od Turzy wielkiej, na granicy powiatu 
stryjskiego a mianowicie gminy Dzieduszyce 
roafe, na lewym brzegu Turzanki między dwo- 
ma potokami tutaj do niej uchodzącymi. Szczyt 
wzgórza wznosi sio 339 m. npm. Lu, Dz. 

Holewa 'Babaiika, ob. Babanka. 

llolędry, ob. Holetidry. 

flolgotz, ob. Habffowce. 

Ilolica, nazwa kilku szczytów w paśmie 
Karpat, a głównie w paśmie Tatr. 1) I tak w 
paśmie hal liptowsko -orawskich, na płn. od 
działu Chocza (ob.), na granicy Liptowa i Ora- 
wy, a gmin Łuczek (Liptów) i Leszczyn (Le • 
stiny, Orawa), wznosi się w głównym grzbie- 
cie tych gór szczyt Holica do wys. 1089 m. 
(pom. wojsk.), na zachód od przecznicy Łuczki- 
Osadka. Lesisty jej stok południowo-wschodni 
zowie się Praszywą. Północno-wschodni na- 
rożnik grzbietu Holicy wznosi się 907 m. Ho- 
licę tę uważać można za północną kończynę 
działu obu. Choczów. 2) W tern samem paśmie 
gór tatrzańskich, na ziemi liptowskiej, na gra- 
nicy gmin Huty i Kwaczan, wznosi się w głó- 
wnym grzbiecie tych gór szczyt skalisty, Ho- 
lica zwany. Dział tej Holicy przypada między 
dolinami potoków Huciańskiego od zach , a 
Suchego od wscb., bliżej atoli doliny p-^toku 
iSuchcgo, której tworzy zachodnie zbocze. Cią- 
gnie się ten dział zrazu na wschód po najwyż- 
szy szczyt (1338 m.), od którego zwraca się ku 
pin. wach., opadając zwolna w szczycie 1285 i 



1283 m. Ostatni szczyt, wznoszący si^ na gra* 
nicy Liptowa i Orawy, tworzy łącznik między 
grupą Holicy a grupą Białej Skały (ob.). 3) 
Tęż nazwę nosi także szczyt w Tatrach spi- 
skich, wznosi się w obr, gm. Jaworzyny, nad 
Białką, po wdcbodnim jej brzegu. Wznosi się 
on w ramieniu górtikiem, wybiegającem z głó- 
wnego grzbietu Tatr, między doliną Jaworową 
od wsch. a doliną Rówienek od zach., w płn. 
zach. kierunku aż ku Szerokiej Jaworzyńskiej. 
Tu dzieli się to ramię na dwie odnogi; 
wschodnia wprost ku północy się ciągnąca 
kończy się Uołym wierchem (1475 m.); zacho- 
dnia zaś ciągnie się ponad Białką aż po szczyt 
H)Iicę, której wzniesienie czyni 1630 m. (pom. 
wojsk.). W Holicy dzieli się ta odnoga znowu 
na dwie gałęzie górskie, zachodaią ponad Biał- 
ką, kończąca się Czerwoną Skałą (1386 m., 
pom. wojsk., ob.), i wschodnią dążącą ku Ja- 
worzynie i kończącą się Skałkami (1435 m.). 

llolihrady, wieś, pow. zaleszczycki, nad rz. 
Seret, o 20 kil. na płn. wschód od Zaleszczyk, 
w bardzo urodzajnej okolicy, przestrzeń pos. 
wiek. 477, włość. 696 m., ludności 616, wtem 
14 rzym. kat. należących do parafii w Zalesz- 
czykach: gr. kat. parafia w Winiatyńcach^ u- 
rząd pocztowy w oddalonych o 5'5 kil. Kaspa-^ 
rowcach. Właśc. większej pos. Meliton Lityń* 
ski. Piotr i Nikodem Zochauski i Leon Aksen- 
towicz. B, B, 

Holiki; wś w pow. sokolskim gub. grodź., o 
20 w. od Sok.-.łki. 

Holikowa, wieś, pow. czehryóski, o 5 w* 
odl. od wsi Bondurowa, a o 18 w. od m. Ąle- 
ksandrówki, położona nad niewielką rzeczką 
wpadającą do rzeki Suchego -Taśminu; mieszk. 
853 wyzn. ^ rawosł.; cerkiew paraf, i szkółka, 
ziemi 1722 dzies. drugorzędnego czarnoziemu, 
położenie wioski górzyste, góry okrążające po- 
kryte w części budulcowym dębowym lasem, 
a w części karłowatemi krzakami; własność 
Rohowskich. KL Przed. 

Iloiiśzaiika, potok, powstaje w obr. gm, 
Korszowa, w pow. kołomyjskim, ze źródeł le- 
śnych u stóp wzgórza Hważda, nieopodal źró- 
deł potoku Ozerniawy (ob.). Wkrótce w kie- 
runku północnym opuściwszy las, przerzyna 
linią czerniowieokiej kolei żelaznej, płynie w 
obr. gm Czeremchowa w kierunku płn. zach. 
wzdłuż tejże linii kolei żelaznej. Przyjąwszy 
z lew. brz. potok Iwanów, dostaje się w obr. 
gm. Chlebiczyna leśnogo, gdzie dwa razy prze- 
rzyna drogę kolei czerniowieckiej, następnie 
płynie między nią i gościńcem kołomyjskim, w 
końcu przerzyna obie trasy i płynie na północ. 
Pod Hrycówką przyjąwszy z pr. brz. potok 
Huczki, przechodzi w obr. gra. llołoskowa w 
pow. nadworniańskim i zwraca się na zachód. 
W tyra biegu przerzyna znowu trasę pomie- 
nionej kolei i przyjmuje z lew, brz. potok Ko- 



102 



HoL 



Hol 



żelów z Bobrówką i zmieniając kierunek na 
płn. zachód. W dalszym swym biega wcho- 
dzi w obr. gm. Uhorników w pow. tłumackim 
i tutaj po raz ostatni mija kolejową drogę, 
przyjmując kierunek północny i tak płynąc, w 
płd. zach. części m. Otyni, łączy się z Iow. brz. 
z Babianką, tworząc silny potok Otyóski (ob.), 
zasilający Woronę. Długość biegu 17 kil. 0- 
prócz powyżej wymienionych potoków przyj- 
muje H. wiele innych pomniejszych, a głównie 
z lew. brz., mających źródła swe na obszernem 
połogiem płaskowzgórzu Charosną zwanem 
(405 m.); jak np. potok płynący od Starej Po- 
tażami* Br. O, 

Hollaenderdorf (niemj, ob. Jędrzejmo^ ws, 
pow. obornicki. 

Ilollaenderei (niem.), wś, pow. wolawski, 
st. p. Fuschdorf. 

Hollaenderei-Grabia (niem.), ob. Orabia- 

holendry, 

Holland Preues," (niem.), miasto powiatowe 
w Prusach Wsch., ob. Holąd. 

Holland (Neu-)^ wieś, folw., nadleśnictwo, 
młyn, cegielnia, pow. labiewski, st. p. Łauki- 
Bchken. 

Hollni (niem.j, wś, pow. malborski, należy 
do Szkarpawy, na nizinach malborskich, obej* 
muje 7 osad, posiadł. 13, włók 34, ew. 154, 
dm. 20; parafia Tiegenhagen, szkoła Hornkam- 
pe, poczta Nowodwór (Tiegenhof); odległość od 
Malborka 5 mil. 

Holló-Loninttz (niefn.), HoUomnitz^ ob. Ło* 
mnica Krucza, Ł. Mała, Połumnica, 

Hdlstaedt (niem.), dobra^ pow. iławski, st. 
p. Kobyla buda. 

Hollstein (niem.) 1.), dobra i folw., pow. 
królewiecki, ob. Ilolstein. 2.) H., folw., pow. 
ostródzki, st. p. Miłomłyn. 

Holin (niem.) 1.), wieś pod Gdańskiem, ob. 
Chełm. 2.) II., os. do Będargowa, pow. wej- 
herowski, przy granicy pow. kartuskiego, pa- 
rafia Strzepcz, szkoła Będargowo, poczta Sma- 
zin; odległość od Wejherowa 3^\^ mili, 

Ilolni, wyspa przy ujściu Gdańskiego ra- 
mienia Wisły. 

Holuia, wś rządowa, pow. bałcki nad Ko- 
dyma, gm. Korytna, mioszk. 515, w tej liczbio 
32 jednodworców, domów 82, ziemi włościań- 
skiej 1139 dzies. Wieś ta należała do dóbr 
Państwa do klucza korytniańskiego; wraz z Pa- 
sata i Kory tną w 1816 r. nadana na lat 12 ge- 
nerałowi Dawydowowi; kwarta wynosiła 1456 
rs. W ostatnich czasach H. nadana została ge- 
nerałowi Hlebowowi. Ziemi dworskiej liczy 
1343 dzies. AL Jel. 

Holmhof (niem.), Salłaa-Mujża (łot.) 1.), 
dobra pod Rygą, między Boldcr-Aa i jez. Ba- 
bit, z wsią i parafią H. na lewym brz. Dźwiny. 
2.) H., dobra w Eurlandyi, pow. zelburski, 
par. Zolburg. 



Holnionclszkt, wieś wIośc. i folw. pryw. 
nad strugą Jodupką, pow. lidzki. 1 okr adm., 
o 24 w. od Lidy, przy drodze z Żyrmun do Kj- 
szyszek, 12 dm., 91 mk. (1866). 

Holomniea, ob. Połumnica. 

HoloschYlZ, Ilolusowice, ob. Kreuzendorf 
(niem.), pow. głupczycki, 

Holowce, ob. Hulousce. 

Holscha (niem.), łuż. Holeszow (ob.). 

Holstein (niem.), ob. Olsztyn. 

Holstein (niem.), zamek i fort w miejsca 
gdzie rz. Pregel wpływa w obręb twierdzy 
Królewiec. 

Ilolszanka, rzeczka w pow. oszmiauskim. 

Holszany, rzadziej OUzany, mko. w pow. 
oszmiańskim nad rz. Łustą lub Żygianką, do- 
pływem niemnowoj Berezyny, pod 54*15' szer. 
i 43* 40* dług. wschód., o 18 w. na południe 
od Oszmiany, 92'/4 w. od Wilna, w 1 stanie 
policyjnym, posiada 3 sąd pokoju 5 (smorgoń- 
skiego) okręgu, zarząd gm. włos., szkółkę 
wiejską, st. poczt, załatwiającą wszelkie kor- 
respondencye,dr. paraf, cerkiew prawost., koso, 
kat. ś. Jana i liczy 2679 mk., w tej liczbie 
1040 mężczyzn i 1639 kobiet. GhrześciaAska 
ludność mka., oprócz rolnictwa, trudni się wy- 
robem wełnianych rękawiczek, pończoch i ka- 
ftanów zwanych holszańskiemi. Izraelioi zaś 
jak wszędzie handlem i propinacyą. Liczne 
szynki holszańskie wyprzedają co rok wódek 
przeszło za 10,000 rs. Jest tu niewielki bro- 
war piwny, w którym pracuje 5 robotników, 
4 garbarnie zatrudniające tyleż familij żydow- 
skich, 1 rymarz i 2 stolarzy. Wł. gm. H. dzie- 
li się na 8 wiejskich okręgów: holszański, 
siemiernicki, goreckowski, bieniuński, giej- 
stuuski, bałwanopski, rogincienięcki i mioha- 
łowski, zawierających 59 wsi z 5496 mk., 
mówiącymi białorusko-polskiem narzeczem. 
H. okrąg wiejski liczy wsie: II., Krenta, Ale- 
ksandrya, Kurhany, Czurpie, Koraby, Woło- 
wiki, Plebańce i Kozłowszczyznę. H. paraf, 
prawosł. oszmiuńskiego błahoczynija (dek.) 
liczy parafian: mężczyzn: 1001, kobiet 913 
osób, a kat.9 klassy 3, oszmiańskiego dek. 
8378, posiada filią w Bohdanowie i kaplicę 
na cmentarzu w II. H. były dzielnicą, nadaną 
przez W. Ks. L. Nary munda, kr*. Algimuuto- 
wiczom-Uolszańskim herbu Ilippocentaurus, 
których ród Stryjkowski wyprowadza od ks. 
Lit Romunta, a Baliński od ks. Trabusa. Za- 
mek Algimuutowiczów wznosił się na sztucz- 
nie sypanej górze, o '/^ mili na płn. od m., 
panującej nad otaczającemi ją do koła mniej* 
Bzomi pagórkami dziwnie oryginalnych form. 
Górę tę, zwaną dziś horodyszczem, pokrywały 
przed laty kilkunastu gęste zarośla, dzii pozła- 
cają piękne zboża mieszczan holszańskich. Przy 
uprawie często się wyorają kawałki szkła i 
fajansu, a za lada głębszem przekopaniem na- 



Hol. 



Hoł. 



103 



trafia się na cegłę z fandamentu dawniejszego 
zamku, nie tkniętą jednak pomimo swej do- 
skonałości z powodu odstraszającego zabo- 
bonny lud miejscowego podania, przepowia- 
dającego każdemu amatorowi tego materyału 
niechybną śmierć w łanach wzgórza, następnie 
zalanie wodą miasteczka jeżeliby się ośmielił 
wynieść choć jedną cegiełkę z podziemia, strze- 
żonego przez duchów wygasłych właścicieli. 
Paweł, biskup wileński, ostatni z ks. holszań- 
skich, zapisał Zygmuntowi Augustowi w r. 
1551 między innemi dobrami i H. z przyległo- 
ściami. Nie stało się jednak zadość woli testatora, 
gdyż jego synowica Anna, zaślubiona Bohda- 
nowi Sapieże, wdzie. wileńskiemu, wniosła 
w ten dom H. Ten Bohdan ozy syn jego Pa- 
weł, podkanclerzy W. Łit., wzniósł tuż za 
miasteczkiem kwadratowy mur. zamek trzy- 
piętrowy, opuściwszy warownię Algimonto- 
wiczów. Połowa tego zamku utrzymuje sie 
dotąd w stanie mieszkalnym, ale już niema 3 
piętra, kaplicę obrócono na skład różnych ru- 
pieci, tylko w kilku pokojach pozostały ślady 
malowideł na płótnie w sufitach; parę da- 
wnych widoków nade drzwiami, wreszcie por- 
tret któregoś z Sapiehów i stół marmurowy 
dop<$łniają szczupłej garstki niemych świadków 
przeszłości sapieżyńskiego zamku. W XVI w. 
był w H. znakomity zbór kalwiński, skasowa- 
ny przez Pawła Sapiehę, który w r. 1618 
fundował ogromny tutejszy kościół w stylu 
romańskim bez wież i osadził przy nim dnia 
6 sierpnia tegoż roku franciszkanów, wznió- 
słszy dla nich wielki mur. klasztor, obrócony 
w ostatnich czasach na wojskowo koszary. 
Z dawniejszych pamiątek pozostał w tutejszym 
kościele granitowy sarkofag jednego z Sapie- 
hów z 3 żonami; leżące figury dobrej są ro- 
boty, tylko samego Sapiehy nieco uszkodzona. 
Piękny ołtarz marmurowy został rozebrany 
przez zakonników, którzy mieli go przenieść 
na inne miejsce; zamiar ten jednak nie do- 
szedł do skutku i marmury poszły napomnik dla 
Jeremiego Chreptowicza w Warszawie, W r. 
1642 drogą eksdywizyi, pierwszej na Litwie, 
połowa dóbr H. rozdrobniona została pomiędzy 
kilkunastu innych właścicieli, rezydencya 
z drugą połową pozostały w posiadaniu Sapie- 
hów. Pierwsza ta eksdywizya odznaczyła się 
prawnem pokrzywdzeniem wierzycieli, ponie- 
waż prezydujący w niej, oszmiański starosta 
sądowy S., rozpoczął dekret od wydzielenia so- 
bie i geometrze Narkiewiczowi za pracę po 
najlepszym folwarku. W XVIII w. z rąk Sa- 
piehów H. przeszły w posiadanie Zabów, od 
których w lej ćwierci b. stulecia także przez 
eksdywizya oderwali kredytorowie kilka fol- 
warków. Tak obszarpana sapieżyńska po- 
łowa H. z miasteczkiem przesta do Korsaków, 
a od nich przed kilku laty nabył ją Gorbuniów. 



(Baliński: Staroż. Polska. Suryn: ŁisŁy z po- 
dróży po kraju w 6 tomie seryi 3 Tygodnika 
Illustr. ^ /. W. 

Ilolszewki, wś, nad rz. Swieczanką, w gub. 
witebskiej. 

Ilolszfynek, ob. Olsztynek, 

Ilolunderei (nicm.) ob. Grabowno. 

Holiinki, wś, pow. staro -konstantynowski, 
par. Staro-konstantynów. W r. 1867 było 
102 dm XM.O. 

Holumwice, ob. Holo8chvit. 

Ilolzort (niem.), smolarnie w pow. kościer- 
skim, ob. Drzewin. 

Holadoliiia, wś w pow. sokolskim gub. 
grodź., o 28 w. od Sokółki. 

Ilolbiea rz., dopływ rz. Dzisny(ob.), przyj- 
muje rz. Łosicę. 

Hotbiii, po niem. Taubenheiniy wieś niemie- 
cka na saskich Łużycach. 

llołeowice (niem.), HiUersdarf, dwie wsie 
na Szlązku Austr. H. dolne mają: par. kat., 
par ewang., szk. lud., szk. pryw. ewang., st. 
poczt., straż ogn. ochot., poster, źandarmski, 
tstwo polit. „Fortschntf* ; a H. górne szk. ew. 
prywat. Par. ewau. H. istnieje od 1782, ko- 
ściół od 1604; wiernych 6000; w H. 1600 
ewang. 

Hołdanów, Alt-Antkalt i Neu^Anhak, kolo- 
nia niemiecka w pow. pszczyńskim. 

Hołdów, dawniej OldowOy dobra ziemskie 
w powiecie lidzkim na trakcie 1 elwiańskim. 
Cerkiew parafialna unicka fundacyi Tryznów, 
obecnie prawosławna. Dom modrzewiowy. Od 
ks. Wiszniowieckich w 1581 r. nabyty przez 
Tryznę kasztelana sanockiego; w 1622 roku 
dziedziczy Jan Niewiarowski starosta buko- 
wiecki, w 1718 roku. Franciszek Więckowicz 
pod woje woda trocki; 1762 r. przechodzi wia- 
nom na Antoniego Skarbka-Ważyńskiego 
skarbnego W. X. Lit. i dotąd w dziedzictwie 
Ważyńskich zostaje. R. 1866 H. miał 21 dm., 
247 mk. 

Hołdo wice czyli Hołodowice także Hołtamce, 
wieś, pow. Bobrka, oddalona o 16 kil. na połu- 
dnie od Bobrki, nad rzeczką Łuk i wierzchowi- 
nami stawu wŁuczanac h, przestrzeń poś. wiek. 
141, włość. 382 m. Łudn. 243 wtem rzym. 
kat. 12 należących do parafii w oddalonym 
o 12.3 kilm. na połuduie Chodorowie, reszta 
gr. kat. mających parafla w miejscu, należącą 
do dekanatu Chodorowskiego dyecezyi lwów • 
skiej i obejmują z filiami w Zuszkowcacb i 
Znaczanach razem 762 par. Sąd pow., notar. 
urząd poczt, i telegraficzny i stacya kolei że- 
laznej Iwowsko-czerniowieckiej w Chodoro- 
wie. Właściciel większej posiad. każdoczesny 
rzym. kat. proboszcz w Chodorowie. 

Hołdowicie, wś i dobra w dawnem woje- 
wództwie nowog^dzkiem, dziś w pow. słu- 
ckim, w okolicach historycznego miasteczka 



104 



Hoł. 



Hoł. 



Laohowicz. W połowie wieku XVII były 
własnością sławnego Michała Judyckiego, woj- 
skiego rzeczyckiego, który broniąc w 1660 
r. mężnie twierdzę lachowiecką oblężoną przez 
Bossyan, ściągnął zemstę nieprzyjaciół na sie- 
bie, więc ci zniszczyli jego dobra w pobliżu 
znajdujące się, a w tej liczbie i Hołdowicze. 
Następnie sejm walny r. 1661, wynagradzaiąc 
szkody Judyckiego, uwolnił Hołdowicze na lat 
30 od wszelkich ciężarów rządowych opłat 
(ob. Vol. Leg. T. 4. str. 378 szp. 805, wyd. 
Ohryzkij. Drogą spadku Hołdowicze prze- 
szły w dom Kossakowskich i do dziś dnia zo- 
stając w ręku tej rodziny, wchodzą w skład 
klucza dóbr lacho wickich. Al. JeL 

Ilołe z Łuszkami i Świękowicami^ wś, pow. 
rawski, o 13.5 kil. od Kawy oddalona; prze- 
strzeń poś. wiek. 479 w tem 267 m. lasu, wło- 
ścianie 2856 m. a.; ludność 1310 w tem 11 rz. 
kat. Parafia w miejscu należąca do dekanatu 
potolićkiogo dyecezy i przemyskiej liczy się z uro- 
czyskami Hołe mało, Synkowatycze i Łużek. 
W 1687 roku kupił ksiądz Jakób Łucyk 
u Stanisława Suchodolskiego za 250 zł. pol. 
gruntu na 6 kor. zasiewu i sianożęć na 10 
kosarzy: to przyłączył do dotacyi parafialnej 
i był pierwszym parochom w Hołera. O wsi 
Hołe jest mowa w akcio rozgraniczenia wsi 
Kamionka wołoska od włości sąsiednich w r. 
1646. Sąd pow, notar., urząd pocztowy i tole- 
graficzny oraz rzym. kat. parafia w Kawie. 
Właśc. wiek. posiadł. Izydor Łączyński. 
11. są przysiółki Kamionki wołoskiej i Kawy. 

Ilołepole, llolopol, Olhopol. 

Ilułhocze, wś, pow. podliajccki, nad rz. Ko- 
ropioc, o 9.1 kilm. na połud. Przestrzeń posiadł, 
większ. 3024, w tom 1672 m. lasu, włość. 3716 
ro. a. Nad Koropcom duże i dobre sianożęcie na 
stawisku; pola urodzajne chociaż wysoko lecz 
ku południowi położone; lożą bowiem na po- 
chyłości wysoczyzny podhajeckiej kuDniestro- 
wcj dolinie. Ludność 1997, w tem rz. kat. 
157, należących do oddalonego o 8 kilm. na za- 
chód Zawałowa, gr. kat. paralia w miejscu 
należąca do dekanatu podhajeckiego dyecezy i 
lwowskiej liczy wraz z filjami w Zastawcach 
i Holicy 2204 parafian; właściciel większej 
posiadł. Franciszka Torosowicza spadkobiercy. 
H. były około r. 1622 dziedzictwem Maryi 
Mohylanki, córki Jeremiego Mohyły hospoda- 
ra wołoskiego, a żony Szczepana Potockiego 
wojewody bracławskiego. Wnuk jej Piotr 
Potocki, wojewoda czernihowski, starosta czer- 
kaski, mostowski i t. d., dziedziczył tu około 
r. 1700. Po jego śmierci dzieląc się córki do- 
brami, oddają Annie Hołhocze, która będąc I-o 
Toto za Szaniawskim, 2 -o Yoto za Grodzickim, 
3-0 Yoto za Koźmińskim kasztelanem kaliskim, 
pozostawiła Hołhocze Teodorowi Koźmińskie- 
mu wojewodzie poznańskiemu. Wr. 1772 posia- 



dał Hołhocze Mikołaj Woronicz, r. 1778 Józef 
Karczewski; później kupił majątek ton Fran- 
ciszek Stadnicki, starosta niegdyś ostrzeszo- 
wski, który je zamienił z Piotrem Wodzickim 
za Radomyśl i zapisał Kazimierzowi Wodzi- 
ckiemu. 

Hołło, jez. a raczej błoto w pow. kijow- 
skim, 5 w. dł., 2 w. szer., w pobliżu wsi Za- 
hali. Lu. Dz. 

llołiiiaiika, rzeczka, ob. Zapsia. 

Ilołiiy, jezioro, w pow. sejneńskim, na wschód 
od jez. Graładuś i równoległe z nim — długie 
około 3 w., szerokie 200 do 350 sążni, głęb. 
35 stóp, brzeg wschodni cały wzgórzysty, za- 
chodni w części. Na brzegach wsie Ogrodnik i, 
Rachelany, fol. Hołny Mejera i Dusznica. 

Ilołiiy Mejera, folw., pow. sejneński, gm. 
Hołny .AVolmera, par. Berżniki. Ma 4 dm., 
29 mk., odl. 10 w. od Sejn. Folwark Hołny 
Mejera z przyległościami Elżbiecin, Polesie, 
Szłejty, attynencyi Wesolówka i wsi: Poło- 
dzioje, Kalwiszki, Ogrodniki, Omiany i Ra- 
chelany. Rozległość wynosi mórg 813 a 
mianowicie: grunta orne i ogrody m. 393, łąk 
m. 182, pastw. m. 9, lasu m. 215, nieużytki 
i place m. 14; bud. mur. 2, dr. U; w niektó- 
rych miejscowościach są pokłady torfu i mar- 
gUi. Wś Polozdzioje osad 25 z gr. m. 36; wś 
Kalwiszki osad 7 z gr. m. 305; wś Ogrodniki 
osad 16 z gr. ui. 54; wś Okraiany osad 37 
z gr. ra. 1359; wś Rachelany osad 7 *z gr. m. 

flołiiy (Wolmora), folw., pow. sejneimki, 
gm. Hołny Wolmera, par. Berżniki. Jest tu 
gorzelnia; leży o 40 w. od Suwałk a 10 w. od 
Sejn; H. Wolmora liczą (j drn., 44 mk. Folw. 
Hołny Wolmora z osadą młynarską Kubełd/ie, 
przylcgłością Karki ina, oraz wsiami i jeziorami 
niżej wymienionemi wynosi m. 2197 a miano- 
wicie: grunta orne i ogrody m. 407, łąk mor. 
170, past. m. 160, wody m. 25, lasu m. 16, 
osady karczemne m. 4; bud. mur. 3, dr. 21, 
goiTsolnia, młyn wodny i smolarnia, pokłady 
torfu i kamienia wapiennego. Rzeka Hołnian- 
ka i Marycha przepływa; jezior jest 19 rozl. 
niewiadoma i w r. 1871 odłączone zostały od 
dó!)r tych. Wsie: Kuciany osad 55 z gruntem 
morgów 1075; wieś Miszkinio osad 139, z gr. 
morgów 1030; wieś Ogrodniki osad 10, zgrun- 
tem m. 130; wś Markiszki osad 6, z gr. mor. 
126; wś Jurczuny osad 15, z gr. m. 346; wś 
Kejmele osad 7, z gr. m. 294; wś Kukle osad 
28, z gr. m. 697; wś Subaczo osad 6, z gr. 
m. 435; wś Kowale osad 16, z gr. m. 999; wś 
Polaczany osad 10, z gr. m. 507; wś Bur by 
osad 10, z gr. m. 485; wś Korejwiczc osad 18, 
z gr. m. 769; wś Zielonka osad 3, z gr. m. 3; 
wś. Pieniacze osad 4, zgr. ro. 135; osada Wit- 
kowo, z gr. m. 30; wś Zegowszczy zna osad 13, 
z gr. m. 267; wś Łcdnardowo osad 5, z gr. m. 



Hoł. 



Hoł. 



106 



88; W8 Pudzisaki osad 17, z gr. m. 347; wź 
Par winie osad 14, z gr. m. 628; wś Kazany 
osad 11, z gr, m. 428/ Gmina H. W, liczy 
3210 mk., rozległości 13305 mórg. s. gm. ok. 
list. p. m. Sejny o 10 w. W skład gminy 
wchodzą: Awiiańce, Elżbiecin, Holny-Mejera, 
H. Wolmera, Jarosław, Jurczuny, fol. Każany, 
Kajmele, Kalwiniszki, Kłopotka, Kotkiszki, 
Kubołdzie, Kuciuny, Kukle, Leonardowo, Mar- 
kiszki, Miłaszewszczyzna, Miszkinio, Niera- 
WBzozyzna (Stara i Nowa), Nierawy, Niekrony, 
Ogrodnik! (Klonowskiego i Baszkiewicza), 
Ochotnik, Ochnowce, Pieniacze, Podpołoz- 
dzieje, Połozdzieje, Pudziszki, Rachelany, Sa- 
łacie, Witkowo, Zagoszczyzna, Zielonka (Bion- 
kiewicza i Klonowskiego^. Jest w tej gm. 
kassa pożyczkowa. 

Iloło.., ob. Golo,.,y Olo,.„ Woło..., 
Ilołobieji^k, dobra, pow. dzisieński, były 
własnością hr. Rajnolda Tyzcnhauza, dziś hr. 
Przeździeokiej, miały dusz 237. 
llołobfti, ob. Jlohiom. 

IIołobIii«zki, okolica szlachecka lladziwil- 
łowiczów, pow, oszmiański, 3 okr. adm., od 
Oszmiany o w. 47, od Dzicwicniszek w. 28, 
dm. 4, mieszkańców 34 (1866). 
Ilołobok, ob. Olohoh. 

Ilołobówka, wioska, pow. mohylowskf, gm. 
Tereszki, par. Bar; 280 mieszk., domów 40; 
ziemi włość. 222 dzies. Własność Majewskich 
i Falborków. 

Ilołobiifów (po rusku Hołobutiw), wś 
w pow. stryjskim, 7 km. za zach. od st. poczt. 
i kolejowej tudzież parafii rz. kat. w Stryju, 
na praw. brz. Kłodnicy, w miejscu gdzie do niej 
uchodzi Uliczanka. Kłodnica wchodzi do wsi 
od połud. i płynie w kierunku płn.-wsch , trzy- 
mając się wschód, krawędzi gminy. Na pra- 
wym jej brzegu wznosi się obszar wsi najwyż- 
szym punktem 321 m. npm., na lew. brz. roz- 
łożyło się nad samą Kłodnica wzgórze, bezleś- 
ne, dochodzące 317 m., na zachód od niego, 
Wielki las ze szczytem 330 m. wysokim, a da- 
lej na zach. już na granicy pow. drohobyckie- 
go, Lu ty czy na ze szczytem 344 m. wysokim. 
Wody płynące z Lu ty czyny i Wielkiego lasu 
tworzą potok Stupnicę, płynący na płn. wsch. 
do Kłodnicy. Wzdłuż wsch. granicy Luty- 
czyny płynie potok Lutyczyna od płd. ku płn. 
Wedle obliczeń z r. 1869 było w gminie dm. 
53, mk. 447 (215 m., 232 k.) a na obszarze 
dworskim domów 15, mk. 62. Wedle szema- 
iyzmów z r. 1881 jest 460 mk. obrz. gr. kat. 
a 18 obr. rz. kat. Większa posiadłość obej- 
muje roli ornej 358, łąk i ogr. 313, pastw. 49, 
lasu 1328 mr.; mniejsza posiadł, roli om. 616, 
łąk 1 ogr. 1597, pastw. 34, lasu 3 mr. Parafia 
gr. kat. jest w miejscu, należy do dekanatu 
stryjskiego, a obejmuje jeszcze filie: Zawado w 
i l^ieżuchów. We wsi jest cerkiew. Właści- 



cielka większej posiadłości Karolina hr. Tar- 
nowska. L. J3. 

llołoby, ws, pow. kowelski, gm. Hołoby, 
o 25 w. od Kowla, ma zarząd gminy i okręgu 
policyjnego (stan), kościół paraf. kaL i dwo- 
rzec drogi żel. brzesko-kijowskiej (między Ko- 
wlem a Różyszczem, o 141 w. od Brześcia lit), 
145 dm., 760 mk. prąwosł. Obok wsi jest ko- 
lonia złożona z 70 rodzin Niemców i Mazurów 
katolików. Ziemi włość 2091 dziesięcin, kolo- 
nistów 1000 dzieś. a folwarcznej blisko 3000 
dzies., przeważnie lasu. Gleba piasek i rę- 
dzina. Paraf, kościół kat. w H. pod wezw. 
ś. Michała Arch., z muru wzniesiony 1727 przez 
Józefa Jeruzalskiego, podstolego podlaskiego. 
Paraf, katol. dek. kowelskiego: dusz 664. Ka- 
plica w Kaszówce. A, Br. 

IIołoehwa.sty, wś, pow. proskurowski, gm. 
i par. Szarawka, okr. adm. i poczta Jarmolióce, 
o 15 w. od Jarmoliniec, o 20 od Proskurowa, 
67 dm., 560 mk., 577 dzies. ziemi włość, i 30 
dzies. należącej do cerkwi. Parafia prawosł, 
do Perekonki. Wieś ta nadana w 1608 r. 
przez Jakóba Gawron Pretficza, wojewodę po- 
dolskiego klasztorowi księży dominikanów 
w Szara wce, po zahraniu klasztoru na cerkiew 
przeszła w posiadanie rządu. 

Ilołocze, kolonia, pow. bałcki, gm. Czarna, 
par. Rybnica,48 domów, 152 dzieś. ziemi, osie- 
dlona przez żydów, 126 męż. i 119 k. 

llulodki, 1.) wś, pow. lityóaki par. Mań- 
kowce, nad rzeką Rowem, o 6 w. od m. Baru, 
440 mieszk., 560 dzieś. ziemi włościaósk., 1051 
dr. dworskiej. ' Wieś ix w pięknem położeniu, 
ma duże ogrody: owocowy i angielski. Był tu 
browar, gorzelnia, cukrownia, duże młyny. 
Ziemia czarna, grunta urodzajne, margiel, ka- 
mień wapienny i rudy zdatne do wyrabiania 
żelaza (Marczyński?). Jest tu cerkiew h. Mi- 
chała z 39 dzies. ziemi. Należała do Sarnec- 
kich, dziś Dacenki. 2.) II., wś, pow. żytomier- 
ski, par. Berdyczów, ma kaplicę katolicką, 
cerkief parafialną murowaną, gorzelnię, młyn, 
należy do Dębczyna. Dr, M, i X 3/. O. 

Hołodki, także Holoiki, wś, pow. zbaraski, 
przestrzeni dwór posiada 631, włość. 1111 m. 
w zupełnie bezleśnej okolicy. Ludność 604, 
w tem 128 rz. kat , należących do parafii w od- 
dalonych o kilm. Tokach, gr. kat. par. w Ko- 
szlakaoh, urząd poczt, w oddalonem o 7.5 kil. 
Nowemsiole. Właściciel większej poś. Kański 
Edward. B. B. 

llolodilica, wś i folw., pow. konstantynow- 
ski, gm. Rokitno, par. Janów. W 1827 roku 
było tu 14 dm. i 91 mk.; obecnie liczy 13 dm., 
174 mk., 21 osad; gruntów włość. mr. 280 a 
folwarcznych gruntów mr. 304. 

Hołoilówka 1.) wś, pow. mościski, o 3.8 
kil. od Kruszewa, należy do parafii rzym. kat. 
Milczyce a gr. kat. Kikłowice. 2.) U., wieś, 



i 

L 



106 



Hoł. 



Hoł. 



pow. rudecki, 12 kil. na pld.-wsch. od Rudek, 
w okolicy pagórkowatej. Najwyższe wznie- 
sienie (313 m.) znajduje się w płn.-zach. stro- 
nie wsi. Na wschód dochodzi punkt jeden 299 
m. Na płd. opada obszar wsi ku dolinie Dnie- 
stru. Przez środek wsi płynie od półn.-zach. 
ku płd.-wsch. potok Grząski, uchodzący do 
Wereszycy. W tym że samym kierunku pły- 
nie na półn. od wsi potok Łukacz, uchodzący 
również do Dniestru, płynącego na płd. od 
od wsi w oddaleniu 2 kil. Wedle obliczeń z r. 
1866 było w gminie domów 68, mk. 498 
(257 m., 241 kob.) a w obszarze dworskim dm. 
3, mk. 14. Wedle szematyzmów z r. 1881 jest 
230 mk. obr. gr. kat. a 147 obrz. rzym. kat. 
Obszar dworski obejmuje roli ornej 375, łąk i 
ogr. 17, pastw. 2 mr., włościanie mają roli 
orn. 446, łąk i ogr. 29, pastw. 40 mr. Par. 
gr. kat. w Podolcach, rzym. kat. w Tuligło- 
wach. We wsi jest cerkiew drewniana. Urząd 
pocztowy w Eomarnie, oddalonem 6 kih na 
półn.-wsch. od wsi. Właścicielem większej 
posiadłości jest kapituła łacińska we Lwowie. 
3.) H., przysiółek do Podzwierzyńca w pow. 
rudeckim. 4.) II., przysiółek do Mokrzan w 
pow. sambordkim, na półn. od Mokrzan, w do- 
linie Bystrzycy, na lewym jej brzegu. 5.) II., 
przysiółek Wiśniowczyka. Lu, Dz, 

Ilołodryiice, ob. Wołudryńce. 

II<>łodzica, ob. Uświata, 

Ilołojcwszczytna, dobra rządowe, powiat 
lepelski. 

Ilołojów, ob. Chołojów. 

Ilołomuniec, niem. Olmuetz^ ob. Ołomuniec, 

Ilołoiiiyńl, dobra, pow. dzisioński, miały 
dusz 85, należały około r. 1790 do Andrzeja 
Wazgirda^ powiatowego marszałka szlachty, 
i żony jego Bogumiły z Jeleńskich. Później 
przeszły do córki ich Franciszki Mirskiej, dziś 
własność syna ostatniej PiofrA Kwiętopełk- 
Mirskiego. We wsi cerkiew, do której należy 
4150 parafian, A. K, Ł. 

Hołonety, dobra, pow. wiłkomierski, par. 
rogowska. R, 1788 własność Synuka, w za- 
stawie pałkownika Frąckiewicza, później Ru- 
dominów Dusiackich, rozl. 107 włók. 

Hutopupowka, Iloiopopótcha, Uołopujiowce, 
wś; raczej przedm. Bracławia, pow, bracław- 
ski, nad rz. Bacówką, wpadającą do Bohu, o 
kilka wiorst od Bracławia, 62 domy, gmina 
Grabowiec, par. Bradtaw. Należała do sta- 
rostwa bracławskiego, dziś rządowa, ob. Gra- 
bowiec. 

Ilołosiewicze, wś w pow. lidzkim, gmina 
Wasiliszki, odl. od Lidy w. 48, od Wasiliszek 
w. 10, dm. 10, mk. 104, wyznania rzym. kat. 
(1866). 

Ilołosko małe i wielkie, z Kapitańskiem 
i Zubrzycami, wsie w powiecie lwowskim. H. 
ciałe leży o 3 kil,, wielkie o 4 kil. na półn. od 



Lwowa Cały obszar sąsiaduje na płd* z Kle - 
parowem, na wsch. z Zamarstynowem, na 
półn. z Brzuchowicami, na zach. z Rzęsną pol- 
ską. Południowo-wschodnią część obszaru zaj- 
muje podmokła dolina Pełtwi, reszta jest pa- 
górkowata. Na półn. od H,-wielkiego wzno- 
si się jeden punkt 359 m., na zach. od H.-ma* 
łego 347, na półn.-zach. 389 m., dalej na półn. 
zach. lesiste wzgórze „Na starych piecach" 
dochodzi swym szczytem 392 m. a na półn. 
odeń „Pohorylo'' ze szczytem 388 m. wyso- 
kim. Wszystkie te wzgórza tworzą część pier- 
wszego pasma Roztoczy żółkiewskiej, rozpo- 
czynającej się na półn. od Lwowa. Obszar obu 
tych wsi leży w dorzeczu Wisły, za pośred- 
nictwem Pełtwi. Pełtew wchodzi w obręb wsi 
od płd. a płynie łukiem na półn.- wschód wy- 
giętym. Od pół.-zach. zasilają ją tutaj liczne, 
mniejsze potoki. Wedle obliczeń z r. 1869 
było w H.-małem domów 53, mk. 343 (164 
m. 179 k.), w H.-wielkiem dm. 89, mk 450 
(223 m. 227 k.), zaś na obszarze dworskim H. 
wielkiego domów 2, mk. 15. Wedle szematy- 
zmów z r. 1881 jest w H,-wiclkiem i małem 
wraz z filiami Zamarstynów i część Brzucho- 
wic dusz gr. kat. 401, w H.-małem dusz rzym. 
kat. 289 a w H.-wielkiem 256. VI iększa po- 
siadłość obejmuje roli orn. 24, łąk i ogr. 36, 
pastw. 3, lasu 1045 mr.; włościanie mają roli 
ornej 857, łąk i ogr. 83, pastwisk 195, lasu 
249 mr. Parafia rzym.-kat. u św. Marcina we 
Lwowie, par. gr.-kat w H.-wielkiem, należy 
do miejskiego dekanatu lwowskiego. W H.- 
wielkiem jest cerkiew pod wezwaniem św. 
Anny, szkoła filialna i młyn amerykański. 
Obie wsie powstały na uroczysku, należącem 
niegdyś do obszaru przedmieść lwowskich. 
H. -wielkie założył Piotr Zimmermann r. 1402, 
a małe Jan Zimmermann r. 1422. Katarzyna 
z Zimmermannów, żona Januszka, tłumaczem 
zwanego, poborcy podymnego, cedowała 30 
sierpnia r. 1413 przed sądem ławników lwow- 
skich folwark Hołosko, dziedziczną swą wła- 
sność, mężowi swemu. Odnośny akt obacz w 
akt. ziem. i gród: ser. IV str. 84 i 85. Doku- 
ment ten ławników lwowskich z r. 1413 po- 
twierdza Władysław Jagiełło aktem wyda- 
nym w Krakowie 9 marca r. 1424; obacz akta 
ziem. i gro. ser. IV str. 122 do 124. l)oku- 
monta odnośne do dziejów Hołoska z r. 1463 
i 1464 mieszczą się w akt. ziem. i gro. ser. IV 
str. 220, ser. V str. 53, i ser. VI str. 78 i 85. 
W r. 1470 pozwala rada lwowska mieszcza- 
ninowi Janowi Hanel osadzać tutaj rolników 
za opłatą pewnego czynszu do kasy miejskiej. 
Później dziedziczyli tu Szymonowicze, rodzina 
d:awnego Simonidesa. W latach 1610 i 1615 
kupiło kolegium ławników lwowskich część 
tych wsi i miało tu swoje dworki, ozęść do- 
chodów sada jednak zawsze do kasy miejskiej. 



J 



Hoł 



Hot. 



107 



Właścicielem większej posiadłości jest obecnie pcw. brodzki, leiy w okręga ce1no*graiiicfr> 



miasto Lwów. Lu. Dz. 

Hoto9ków 1 .) wie6 nądowa, powiat laty- 
csowski, gmina i parafia Międaybóż nad rzeką 
Bohem, który rozlewa tu w znaczny staw. 
Brzegi jego wysokie wskazują ostatki war- 
stwy wapiennej, leżącej na granicie; ważny 
ten pnnkt zetknięcia 2 skał tak różnej forma* 
oyi znalesc można także pod Snitówką nad 
Wołczkiem (Andrzejewski). Wieś leży przy 
trakcie pocztowym prowadzącym z Froskiro- 
wa do Międzyboża o kilka wiorst od tego os- 
tatniego. Mieszkańców 938, domów 185, ziemi 
włościan 2253 i pół dz., oprócz tego, cześó 
Kozłowskiego 269 dz., młynów 2. Cerkiew 



nym, o 9 kil. na południe od Brodów, przes- 
trzeń posiadł. WLQk« 562, włość. 1826 mr., w 
tem 652 mr. łąk; ludności 821, w tern 95 rz. 
kat. należących do parafii w oddalonej o 6 kil. 
na poład.-wschód Ponikwie; gr. kat. parafia w 
miejscu, należąca do dekanatu brodzkiego dy- 
ecezyi lwowskiej, liczy z przysiółkiem Głu- 
szyna 850 parafian, szkoła etatowa o 1-nau- 
czycielu, należąca do rady szkolnego okręgu w 
Brodach, właściciel większej posiadłości Wen- 
dorfa spadkobiercy. 
Iloloskowski ]łl2\jdan, ob. Majdan Hohs^ 

kawahi, 
Ilolosiówka, wieś, pow. nowogradwołyń- 



pod wezwaniem św. Mikołaja z 41 dz. ziemi, ski, gm. korecka, dusz włość. 152, ziemi włość. 
Hotosków należał do klucza międzyboskiego 1 544 dzies., ziemi dworskiej 454 dzies. STależa- 
ks. Adama Czartoryskiego i za niego było tu ła do dóbr koreckich; od ks. Jerzego Łubomir- 



liczne stado arabskich koni. Po skonfiskowa- 
niu majątku, było jakiś czas wojennem posie* 
leniem. 2.) II., małe miasteczko, pow. bałcki 
przy ujściu Mołdawki do Bohu, gm. Wielka 
Meczetna, par. Krzywe jezioro. Mieszkańcó% 
do 500, w tej liczbie 23 jednodworców; 1 00 
żydów. Ziemi włość. 40S dzies. Właściciela 
730 dzies. Należy do sukcesorów Janiszew- 
skiego. Jest tu synagoga, sklepów 24, rze- 



śkiego nabyta przez Podleskiego, przeszła na 
prawach sukcesyi do Rudnickiego i w jego jest 
obecnie posiadaniu. L.B. 

Ilolosiyiice^ wieś, pow. zbaraski, niedale- 
ko Koziar; przestrzeń posiadł, wiek. 33 L, wło- 
ściaóskiej 393, ludności 210, w tom 170 rz. 
kat., należących do parafii w odległych o 10 
kil. Tokach, gr. kat. parafia w Nowemsiole od- 
dalonem o 3*7 kil., tamże sąd pow. notar., i u- 



mieślników 41, domów 107, przeprawa pro- rząd poczt.; właśc. większej posiadłości Broni- 
mem przez rz. Boh. 3.) Ii., wieś, pow. kamie- sław Pokrzywnicki. Koło wsi staw duży i 

'piękny. Ptastwo wodna. Znaczne trzciny i 
szuwary 

Ilolotki, wioska, pow. taraszczański, nad 
bezimienną rzeczką, wpadającą do Roski, o 13 
w. odl. od m. Żywotowa; mieszk. 751 wyzn. 
prawosł., szkółka, cerkiew paraf, zbudowana 
w 1774 r.; przez wieś przechodzi duża droga z 
Żywotowa do Piatyhor; ziemi 1682 dzies. 
wybornego czarnoziemu, należy do Kopczyń- 
skich, zarząd gminny w tejże wsi, policyjny w 
m. Tetyjowie. KŁ. Przed. 

Ilolotki, ob. Holodki. 

Hołoty, ob. Gołoty. 

Ilołowacze, wś, pow. słucki, niedaleko go- 
ścińca z Kiecka do Cimkowicz, 15 osad. 

Ilołowaczówka, ob. Giawaozówka. 

Ilołowaiiiewskie, mko, pow. bałcki nad 
rz. Taszłykiem, w płn. wsch. części powiatu, 
o 45 w. od Olwiopola, o 48 od Humania; mk. 
ma 3000, ziemi włość. 1942 dzies., dworskiej 
2460 dz., kościół paraf, murowany w 1826 r. 
p d wezw. Św. Stanisława (dekanatu bałckie- 
go) przez hr. Potocką na miejscu dawnego 
drewnianego wybudowanego 1797 r. Parafian 
2540 rozrzuconych na bardzo znacznej prze<- 
strzeni. Jest tu okrąg adm., poczta t wydawa- 
niem korespondencyi, cerkiew ze 100 dz. zie- 
mi, synagoga, 4 domy modlitw, domów 611, 
szkoła wiejska, apteka, sklepików 89, rzemie- 
ślników 214, fabryka świec, jarmarków 26. 
'■ Zarząd gminny^ do którego należą wsie: Mię- 



nicki, gm. Dłużek, parafia Zińkowce, nad rz. 
Smotryczem, o 8 w. od Kamieńca. Mieszkań- 
ców 700, w tej liczbie do 100 jednodworców, 
domów 130, ziemi włość. 893 dz. dworskiej 
wraz z Kubaczówką, Tatarzyskami i Reptyń- 
cami 1758 dzies. Wieś ta należała do staro- 
stwa kamienieckiego darowanego 1795 roku 
przez cesarzową Katarzynę hr. Markowowi; 
dziś jest własnością Korsakowa-llimskiego. 
Jest tu cerkiew pod wezwaDiom N. P., do któ- 
rej należy ziemi 45 dzies. Dr, Al. 

Ilołosków, wieś, powiat nadworniański, 
przestrzeń dwór. 914, w tem 279 rar. lasu, 
włość. 910 mr., ludności 960; wieś ta leży 
przy kolej żelaznej lwowsko- czerniowieckiej o 
o 5.6 kil. od stacyi w Ottyni, gdzie jest oraz 
urząd pocztowy i telegraflczoy i rzym. katol. 
parafia licząca 1 1 parafian. Gr. kat. parafia w 
miejscu, należąca do dekanatu tłumackiego 
dyecezyi lwowskiej licząca z f*Iią wMołodyło* 
wie, z Siedliskami i Bednarówką 1261 para- 
fian; jest tu szkoła niezorganizowana należąca 
do rady szkolnej okręg, w l^adwórnie i kasa 
pożyczkowa z kapitałem 900 złr. a. w. Tu w 
majętności ojczystej narodził się 4-go paździer- 
nika 1741 roku Franciszek Karpiński, które- 
mu naród przyznał tytuł „poety scrca'\ a któ- 
rego pienia po wiejskich świątyniach i po cha- 
tach, lud prosty powtarza. Właściciel wiek. 
posiadł. Wincenty Dobrowolski. B. R, 

Holoskowce, Holodcowice (z Gajem), wieś, 



108 



Hoł 



Hol. 



dzyrzoozka, Szepiłówka, Kowofiiołka, Bosko- 
Bzna, Krasnohorka, Aleksandrówka i Hołowa* 
niewska Jurydyka; w ogóle do gminy tej na- 
leży 4340 mk., ziemi dworskiej 11945, włośo. 
7986 dzies. H. wzięło swoje nazwisko od pier- 
wszego posiadacza Hołowy (Marczyński). Na- 
leżało do I, pustkowia Humańskiego" darowa* 
nego przez Zygmunta III w 1609 r. Walente- 
mu Aleksandrowi Kalinowskiemu, staroście 
bracławskiemu i generałowi ziem podolskich, 
które zajmowało w promieniu 30 mil obwodu i 
tworzyło następne 4 klucze: humański, hoto 
waniewski, bohopolski i chaszcsowacki. Prze- 
szło pół wieku władali nim Kalinowscy, osta- 
tnia z Kalinowskich Helena Morsztynowa. 

Hołowaiiiwka horb, góra w pow. turczań- 
skim, między wsiami Wołcze a Przysłup, 706 
m. wysoka. Na płn. stoczystosoi tej góry wy- 
pływa jeden z potoczków zasilających Dniestr 
(ob.) w jego zaczątku; wody zpłd. stoku ucho- 
dzą do potoku Łitmirz, uchodzącego do Jabłonki 
(dopływu Stryja). Lu. Dz, 

llołowaszewka, st. dr. żel. sumskiej wgub. 
charkowskiej. 

llołowczanka, także IMowiczanka, znaczny 
potok górski, powstaje z połączenia się poto- 
ków Tucholki (ob. Brynówka) i Wądrówki, w 
obr. gm. Pławią w pow. stryjskira. Silny ten 
potok noszący także nazwę Ukiernika, płynie 
krętym biegiem na płn. wschód, a potem płd. 
wschód przez wsie Ryków i llołowiecko, od 
którego nosi nazwę, dolioą zwartą znacznymi 
wzgórzami lesistymi. Od północy wznoszą się 
Kiczera (843 m.J, Ostry wierch (1026 m.), Ja- 
rowiszcze (909 m.) i Putyszcza (832 m.). Od 
południa zaś mamy czubki Jlorby (869 m.), 
Pliszkę (1019 m.), Makówkę (958 m.) i Klewę 
(1069 m.). Dolny bieg tej rzeki należy do gm. 
Tuchli. Naprzeciw wsi Tuchli wpada H. do 
Oporu z lew. brz. Długość biegu od połączenia 
się potoków 12 kil. Przyjmuje liczne dopływy 
między nimi z pr. brz. Pszaniozny, Grabowiec, 
z lew. brz. zaś Kozebiwski potok, Smoczanka, 
Ukiernyi Kamienisty. Wzniesienie zwiercia- 
dła wody 633 m. (połączenie się potoków); 596 
m. (górny koniec wsi Hołowiecka, młyn); 559 
m. (ujście Grabowca); 541 m. (ujście). Br, G, 
Hołowczyce, wieś i fol w., pow. konstanty- 
nowski, gm. Hołowczyce, par, Sarnaki. Jest 
tu szkoła elementarna. W 1827 r. było tu 70 
dm., 400 mk., obecnie liczy 85 dm., 574 mk., 
gruntów dworskich 1067 m,, włość. 1973 m. 
Podług opisu z r. 1856 dobra rządowe H. i 
Mierzwica składają się z folwarków: U., Mio- 
rzwioa i ZSbuże; z wsi: U., Uoroszki, Borsuki, 
Mierzwica, Klepaczów i Serpelice. Ogólna roz- 
ległość wynosiła m. 16604, w której posiadłość 
rządowa w folwarkach wynosi m. 2906 i lasu 
m. 29f 4 czyli razem m. 5860. Włościanie w 
wymienionych wyżej wsiach posiadają mórg 



10744. Gmina H. liczy 3533 mk., rozl. m6rg 
17451, graniczy z gm. Ohlebczyn, Kornica i 
Zakanale, sąd gminny okr. II w Horoszkacb o 
8 w., st. p. Janów Podlaski, urząd gm. we wsi 
Bonin, od Janowa 12% w. W gminie dwie 
szkoły początkowe. W skład gminy wchodzą: 
Bonin, Borsuki, Hołowczyce, Horoszki- Wiel- 
kie, H.-małe, Klepaczów, Łitewniki-nowe, Ł.« 
folw., Ł.-stare, Płosków, B.aczki, Sierpielice, 
Terlików, Wojków, Walim i Zabuże. 

Hołowczyce 1 ), dobra, pow. wołfcowyski, 
par. łyskowska, miały kaplicę katol. 2.) II.i 
obszerne dobra poleskie w zachodnio-północnej 
stronie pow. rzeczyckiego; niegdyś własność 
znanej rodziny Oskierkow, skonfiskowane i 
oddane jenerałowi Sywersowi, od którego w 
pierwszej połowie b. stulecia nabyli Horwato^ 
wie i dotąd to miejsce jest własnością rodziny 
Horwatów. Dobra U. wraz z Dudziczami (ob.), 
mają obszaru przeszło 67000 mr. w glebie lek-* 
kiej, posiadającej w podłożu glinę. Łąki w U. 
są w lasach, wyrabia się tu dużo smoły i spła- 
wia się na Niż. Czynność wyrobu smoły doko- 
nywa lud w tym fachu specyalny zwany Rud- 
nikami i Budnikami, pracownicy ci mają nie- 
wielkie nadziały gruntów, lecz praca w smo- 
larniach stanowi ich główny zarobek, (rospo- 
darstwo rolne w II. staranne, duża owczarnia, 
piękne ogrodownictwo; pałac murowany z kil- 
ku pamiątkami i dziełami sztuki, posiada ka- 
plicę katolicką Hołowczyce są miejscowością 
oblitującą we wszystkie dary poleskiej natury, 
atoli lasy bardzo zniszczone i bez najmniejszej 
uwagi na przyszłość eksploatowane, do czego 
jest pokusą wielkie zapotrzebowanie drzewa na 
Niż i dogodne spławy rzeką Prypecią. Stan 
policyjny 3-cikalenko wieki. 3.) II., wieś i 
folwark w płn. stronie powiatu mozyrskiego, 
przy drodze z Komarowicz do Kaszenic i Jew- 
siejewicz, w głuchej poleskiej miejscowości. 
Wieś nalaży do gminy komarowiokiej, ma osad 
włościańskich 42. Folwark, dziedzictwo dawne 
Jeleóskich wraz z folwarkiem Komarowicze ma 
obszaru przeszło 2300 mr. w glebie piaszczy- 
stej, położony na wzgórzystej śród błot oazie, 
nad głuchą strugą w rodzaju rzeki, bez ujścia, 
ginącą w błotach. Stan policyjny 2-gi petry- 
kowaki. Okrąg sądowy 2-gi petrykowski. 

Ilołowczyii, mko nad Wabiczem, wpadają- 
cym do Druci, pow. mobilewski, gub. mohil., 
własność niegdyś ks. Rapałowskich, Hołow- 
czyńskich, potem Słuszków. Hołowczyńpcy 
fundowali tu zbór kalwiński, któren Słuszko- 
wie oddali katolikom na kościół i osadzili przy 
nim dominikanów. Obecnie kościół i klasztor 
w zwaliskach; majętność zaś należy do Wojz- 
bunów, Karol Xli stoczył tu zwycięzką bitwę 
z rossyanami w 1 708 r. Jeszcze pierwej bo ro- 
ku 1654 Janusz Kadzi wiłł zwyciężył tu Ros- 
syan. F. S. 



Hoł 



Hoł. 



109 



Holowczyiice 1.), mała wioska, po w. laty- 
C£0W8ki, parafia kat. Międzybóz, nad rzeką 
Bohem. Jeat tu nadetatowy monastor założony 
jeszcze 1540 r. W czasie unii zajmowali go 
bazylianie, a w 1794 r. zajęli prawosławni. 
Jest tu cudowny obraz sw. Onufrego. Odpust 
obchodzi się 6 sierpnia. Cerkwi jest 2, jedna 
ogrzewana; Św. Mikołaja. Mnichów 17; do mo- 
nasteru należy do 200 dziea. ziemi. Cesarz A- 
letLsander I zwiedzał ten monaster w 1820 r. 
2.) H. (z Starym Majdanem), wios, pow. lityń- 
ski, par. meżyrowska, należała dawniej do sta- 
rostwa barskiego i jego losy podzielała. Wła 
sciwe starostwo barskie składało się: według 
inwentarza Orlika z roku 1552, rewizyi z roku 
1564, lustraoyi z 1607 r., inwentarza Piekar- 
skiego 1613 r. przy oddaniu starostwa Żółkie- 
wskiemu, tudzież z lustracyi 1616 r. i nako- 
nieć gdy ks. Radziwiłł ustępował J. Wyhow- 
ftkiemu z następujących dóbr: Mańkowce, Sło- 
bódka, Sieliszcze, Meżyrów, Bilikowce, łlołow- 
ozyńce, Łuka przysiółek, Iwanowce, Kara- 
czyńce Rymowe, Szczodrowa, Susłowce, Po- 
powce, Derażnia miasteczko, Derażnia wieś, 
Karaczyn Odrowążowy, Łuka, Derażnia Ka- 
lińska, Derażnia Wysiołek, Nowosielce, Kru* 
toborodyńce, Pokutyńce, Makarów, Miszczu- 
rowce (?) i Jałtuszków miasteczko. Do Barsz- 
czyzny liczyło się wprawdzie wiele innych 
dóbr, uroczy szcz, raz pustoszonych, znowu za- 
siedlanych z temiż lub innemi nawet nazwiska- 
mi, lecz te miały innych posiadaczy, jak to 
wiadomo z dekretu komieyi warszawskiej na 
d. 26 stycznia 1788 r. w aktach grodu laty- 
czowskiego obiato wanego. W r. 1659 staro- 
stwo to nadane było przez sejm prawem dzie- 
dzictwa Janowi Wyhowskiemu wojewodzie ki- 
jowskiemu. Syn jego Eustachy sprzedał to 
dziedzictwo w 1698 r. ks. Jerzemu Dominiko- 
kowi Łubomirskiemu, lecz że to były czasy za- 
borów tureckich na Podolu i zawichrzeń krajo- 
wych, przeto i posiadanie Lubomirskich także 
zachwiane zostało, dopiero ks. Jerzy Marcin 
Lubomirski konstytucyą z r. 1774 uzyskał po- 
twierdzenie praw dziedzictwa i w posiadanie 
objął, gdzie jest wzmiankowana i wieś H. w 
spisie, lecz widzimy już w r. 1776 ze staro- 
stwa barskiego, klucz meżyrowski składający 
się z miasteczka Meżyrów, ze wsiami: H., Mar- 
tynówka, Słobódka, Rów, Hamernia i Bieli- 
kowce nabył Józef Potocki krajczy koronny od 
Mikołaja, Junoszy Piaskowskiego podkomorze . 
go krzemienieckiego, a w r. 1784 tenże J. Po- 
tocki sprzedał klucz cały Andrzejowi Orłow- 
skiemu, sędziemu ziemskiemu podolskiemu za 
700,000 złp*, od którego nabył wieś U. ze sta- 
rym Majdanem w r. 1791 Andrzej Piegłow- 
skiy łowczy ciechanowiecki; żył on do r. 1816, 
zostawiając dożywocie żonie swej Rozalii z 
Baoiborakicb Fiegłowskiej, po śmierci której w 



1832 r. objęli majątek trzej jej synowie: Igna- 
cy sędzia powiatu lityńskiego, Ludwik i Adam 
po śmierci braci bezdzietnych. Adam Piegłow- 
ski posiadał całą wieś H. w 1879 r. Znajduje 
się tam kaplica katolicka fundowana przez An- 
drzeja Pieglowskiego, w której odbywało się 
parafialne nabożeństwo w tym czasie gdy się 
budował 1794 r. kościół w MeAyrowie funda- 
cyi Orłowskiego. Adam Piegłowski zrestauro- 
wał tę kaplicę w 1878 roku. W księgach me- 
tryk koronnych lustracya z r, 1564 pod nr. 12 
karta 359 (teraz znajduje się przy 8 departa- 
mencie senatu) podaje: „Hołowczyóce, wieś 
w czterech milach od Baru (dziś liczy się 25 
wiorst), jest natenczas w niej kmieci 9, pocze- 
snych, okrom Yatamana, diją pohołowszczy- 
zny, owsa trzecienników po 10, pszenicy po 
4 trzecienniki, kur po dwoje, jajec po 20, pu- 
szkarewszczyzny po gr. 2, podymnego składa- 
ją dwa na groszy półpięta, a stacya morę alia- 
rum yillarum, składają valor etia ut in alliis 
Yillis Iwachno, Wasil, Matjeoz, Hanko Suhak, 
Olichwer, Damko, ialczycz, Juniecz, Sysop- 
han, Wąsko, Summa czyni od nich złotych 66 
y groszy 9, y denar 13, cum medio. Vataman 
ten polachowczyzni nie dawa, ani staoij, ani 
puszkarewszyzny, podymnego. Wieprze, wo- 
ły, barany dawa jako i drudzy. Lazar, ten 
na czynszu siedzi dawa złotych 4 i stacyą ja- 
ko i drudzy, a tak wszystko komputująo od 
niego uczyni złotych 5 y gr. 19 y denar pół- 
tora.'' Actum przy objęciu majątku przez 
Lubomirskich 1774 r. (Oblata z d. 27 Inni w 
aktach grodzkich latyczowskich) podaje, że 
było we wsi gospodarzy poczwórnych 8, po- 
trójnych 22, parowych 36, pojedynków 20 i 
pieszych 6. Wysiewów dworskich było: żyta 
korcy 69, pszenicy korcy 20. W r. 1789 Ho- 
łowczyńce płaciły podatku do skarbu koronne- 
go 318 zł. 15 groszy. Dziś wieś H. ma 866 
mieszk., 186 dom., ziemi włość. 1277 dzies., 
dworskiej używalnej 1261. Cerkiew N. P. z36 
dzies. ziemi. Ziemia czarna urodzajna, kamień 
wapienny. Maryan Wadutyńshi. 

IIotowczyAce, wieś, pow. zaleszczycki, nad 
rzeką Dupą, o 2 kiL na południe od Toustego^ 
dokąd należy do rzym. i gr. kat, parafii i urzę- 
du pocztowego; przestrzeń posiadł, wiek. 1L54, 
włość. 899 m., w bezleśnej okolicy ale nad* 
zwyczajnie urodzajnej podolskiej glebi^j lttd-< 
nośó 777, w tem 155 rzym. kat. Właśo. wiek. 
posiadł. Baraniecka Marya i współwłaśo. 

Ilotoweiiki, wś, pow. bracławski, nad rz, 
Zamczykiem, parafia Niemirow, 186 domów, 
nałoży do klucza niemirowskiego, dawniej Po- 
tockich, dziś Strogonowa. 

Hołowiatyii, duża wś, pow. ozerkaski, odl. 
od wsi Buzukowiec 2 w.« a od m. Umiły 2 1 
wiorst, położona na prawjnn górzystym brza-^ 
g^n rz. Taśmina, mi^szk, 1011 wyc. prawo^l 



i. 



no 



Hoł. 



Hoł. 



cerkiew paraf, pounicka zbudowana w 1730 
roka (wizyty ozybryńskiego dekaaatu), za 
1741 r. tak opisana: cerkiew sosnowa słomą 
pokryta w niej z aparencyi jeżeli co jest „non 
constat ex quo" W. O. Michael przy tej cer- 
kwi zostający podczas wizyty generalnej 
uciekłszy klucz cerkiewny zaniósł, a gromada 
wizytować cerkwi niedopuściła dla tego o 
interdict tę cerkiew podaliśmy. Ziemi 986 dzieś. 
wybornego czamoziemiu; własność Nejmanów 
zarządy gminy we wsi Zalewkach, policyjny 
w m. Śmile. KL Przed. 

llołowica albo Hołowiazcza^ niewielka rze* 
czka, wypływa z niedostępnych bagien na 
płd. pow. ihumeńskiego, niedaleko wsi poleskiej 
Btarewa, i ubiegłszy 10 wiost w kierunku płd. 
zachód., poniżej wsi Huliki, już w pow. słuc- 
kim, uchodzi do rz. Wiesie! . Bagniste brzegi 
H. obfitują w ptastwo wodne. AL JeL 

Uotowicie, wieś w pow. czausowskim, 
w okolicach Drybina, pamiętna bitwą i zwy- 
cięztwem Karola XII. F. Sur, 

llotowicipol, fol w. należący do Hubare- 
wicza, pow. lidzki, 5 okr. adm., od Łidy odl. 
w 45, Wasiliszek w. 10, mk. wyz. rz. katol. 
(r. 1866). 

llołowiecko (po rusku Hołowećko) 1.) 
dolne i górne, wieś w pow. staromiejskim, na 
granicy pow. staromiejskiego a turczańskiego, 
22 kil. na płd.-zach. od Starego Miasta a 6 
kil. na zachód od gościńca wiodącego z Stare- 
go Miasta do Turki. Na płd. od wsi leżą w 
pow. turczańskim osady: Dniestrzyk hołowieo- 
ki, Hypiany i Grwożdziec, w pow. staromiej- 
skim zaś Tysowica na półn.-wsch., Wiciów na 
półn. a Graniowa na wsch. Wieś rozłożyła się 
w dolinie Dniestru na lewym i prawym jego 
brzegu, tudzież w dolinie Mszańca. Dniestr 
wchodzi w obręb gminy z Dniestrzyka hoło- 
wieokiego i płynie na półn., ale zaraz potem 
skręca na wschód i płynąc już w tym kierun- 
ku przeważnie tworzy kilka zakrętów. Dolina 
jego wznosi się tutaj 452 in. i 448 m. n. p. m. 
W obrębie gminy płyną jeszcze dwa ważniej- 
sze dopływy Dniestru od lewego brzegu: 
Hszanieo i 2^łotnowiec, oba od półn.^zach. na 
{dd.-W8ch. Z wyjątkiem dolin rozłożonych nad 
wodami bieżącymi jest cała wieś górzysta. 
Południowa jej część na prawym brzegu Dnie- 
stru wypełnia wzgórze przeważnie lesiste, ze 
szczytn Tomen (671 m.) na samej wsch. gra* 
nioy powiatu. W zach. części tego obszaru le- 
ży las Dmytryki zo szczytami 647 i 693 m. 
wysokimi a wznoszącymi się również na sa- 
mej granicy powiatu południowo-zachodniej. 
Górzysta ta część opada na półn. ku dolinie 
Dniestru i w tym kierunku wysyła też swe 
wody do tej rzeki. W półn. części wsi ciągnie 
się między Mszańcem a Zołotnowcem pasmo 
{[orskie lesiste od doliny Dniestru na półn.- 



zach. W części płd. dochodzi ono 649 m. a 
kończy się w części płn. szczytem Dział (pod 
Wiciowem) 755 m. wysokim. Po nad lewym 
brzegiem Zołotnowca rozłożył się las Werwi- 
szczyk ze szczytem 688 m. wysokim a oddzie- 
lony od wsch. doliną bezimiennego potoku od 
długiego pasma górskiego Werchorowy, idą- 
cego od półn.-zach. ku płd.-wsch. a leżącego 
na granicy Hołowiecka, Tysowicy. Wedle ob- 
liczeń z r. 1869 było domów 311, mk. 1443 
(713 m., 730 k.), wedle szematyzmu z r. 1881 
jest w H. -górnem mk. 345, zaś w H. dolnem 
1125. Własność większa obejmuje lasów 659 
mr., włościanie mają roli ornej 2234, łąk i ogr. 
194, pastw. 1165, lasów 189 mr. ]?arafia rz. 
kat. w Turce. Par. gr. kat. dla IL-górnego w 
miejscu. Jest tu cerkiew drewniana, założona 
r. 1742 a posiadająca metryki od r. 1796. Dla 
H.-niższego jest par. gr. kat. także w miejscu. 
I tutaj jest cerkiaw drewniana zi^ożona roku 
1500; asekurowana na 2000 złr. a posiadająca 
metryki od r. 1785. Jest tu także piękna mu- 
rowana kaplica nad Dniestrem, założona roku 
1855, w której odprawia się msza św. Poda- 
nie niesie, że cerkiew w Hołowiecku założona 
była w lesie i że była monasterską, a przez 
czas jakiś jedyną w tej okolicy tak, że z mia- 
steczka powiatowego obecnie, z Turki, wierni 
w święta wielkanocne do niej święcić przyno- 
sili. W H. jest kasa pożyczkowa gminna z 
kapitałem 744 złr. Wieś należała dawniej do 
dóbr stołowych w krainie gwoździeckiej (ob.), 
ekonomii Samborskiej a ziemi przemyskiei. 
W H. kopią naftę z kilku szybów ale w ma- 
łej aż dotąd ilości, pokrywającej tylko ko- 
szta roboty. 2.) II., wieś w pow. stryjskim, 
55 kil. na płd.-zach. od Stryja a 5 kil. na płd. 
wsch. od stać. pocztowej Koziowa i od gościn* 
ca wiodącego ze Stryja przez Skole do Yerecz- 
ke na Węgrzech. Na płd. od H. leżą osady 
Ryków i Grabowiec^ na wsch. Tuchla, na pół- 
noc Koziowa, na zach. Orawa. Cały obszar 
leży w Beskidzie lesistym, w głębokich gó- 
rach pokrytych bujnemi lasami. Najważniej- 
szą doliną jest dolina Hołowczanki. Potok ten 
wchodzi tutaj od wsi Ryków pod nazwą poto- 
ku Ukiernik od płd.-zach., w obrębie wsi wy- 
gina się w łuk wygięty ku półn., przybiera 
nazwę Hołowczanki i kierunek płd.-W8ch. i w 
tym kierunku płynie do sąsiedniej wsi Tuchla, 
uchodząc tamże do Oporu. Od prawego i lewe- 
go brzegu zasilają Hołowczankę liczne dopły- 
wy, z których wymieniamy Smorzankę od le- . 
wego brzegu. I^a prawym brzegu Hołowczan- 
ki wznosi się we wsi najwyżej Pliczka (1019 
m.) a na wsch. od niej opada Makówka do 
958 m. Ku półn. opada ta część wioski nagle 
i stromo ku dolinie Hołowczanki, wzniesionej 
596 m. n. p. m. w stronie zach. a 559 m. w 
stronie W9ob. Kad lewym brzegiem Hołow- 



i 
^ 



Hof. 



Hoł. 



111 



esanki wznoezą się góry takie dosó nagle a 
wzbijając Bię najwyżej na zachód gdzie szczyt 
Ostry dochodzi 1026 m., opadają na wsch. ku 
dolinie Orawy. Na półn.-wsohód od Ostrego 
opada Kiczera do lOOO m., Omucha wznosi 
siQ 1068 m., las Fohar zaś opada do 998 m., 
Jarowiszcze do 909 m., Solagan do 949 m., 
Jahistów do 886, Futyszcza do 832 a na płd. 
od niej jeden punkt do 732, dragi do 638 m. 
ku dolinie Oporu 528 m. wzniesionej. Wedle 
obliczeń z r. 1869 było w gminie dm. 173, 
mk. 723 (373 m., 350 k.) a na obszarze dwor- 
skim dm. 2, mk. 16. Wedle szematyzmów z 
roku 1881 jest 889 mk. obrz. gr. kat. a 3 obrz. 
rzym. kat. Par. rzym. katol. w Skolem, gr. 
kat. w miejscu, należy do dekanatu skolskiego 
i ma iiiie w Kykowie i Grabowcu. We wsi 
jest cerkiew i szkoła jednoklasowa niezorga- 
nlzowana* Lu, Dz, 

Hołowienki, ws, pow. sokołowski, gmina 
Sabnie, par. Zembrów. W 1827 r. było tii 41 
dm., 289 mk.; obecnie liczy 46 dm., 406 mk. 
Dobra U. do r. 1879 istniały pod tą nazwą, 
lecz po dopełnionym rozdziale główna nazwa 
istnieje folw. Wymysły. Nabyty w r. 1873 
za rs. 47175. Rozległość wynosi mr. 873, 
grunta orne i ogrody mr. 432, łąk mr. 113, 
pastwisk mr. 154, lasu mr. 155, nieużytki i 
place mr. 19. Bud. mur. 2, drewn. 16, płodo- 
zmian 9-polowy. Pod dawną nazwą H. z grun- 
tem mr. 156 rozprzedaną została częściowym 
nabywcom wsi H. Wieś H. osad 61, posiada- 
ją gruntu z tytułem uwłaszczenia mr. 821, 
za serwituta nadano lasu i pastwisk mr. 96 
i z dokupna mr. 156, razem włościanie posia- 
dają mr. 1073. 

Uolowili, Hołobin, wieś, pow. żytomirski, 
o 12 kil. od mka Gzerniachowa na wschód od- 
legła. Aleksander król 1502 r. nadaje majątek 
Hołowin z dworzyszczami Panflłowskie, Jan- 
ko wickie, WołkowickieiPomidołowskie księciu 
Semenowi Jurjewiczowi z Holszan, staroście 
łuckiemu. Ten buduje tu zamek, który nastę- 
pnie często jest wspominany. Hołowin, prze- 
szedłszy we władanie książąt Ostrogskich, za- 
liczony został do ich ordynacyi i stanowił ma- 
jętność, która dawana była zwykle zasłużo- 
nym ojczyźnie w dożywocie, z tem, że sam o- 
Bobiście i z przyzwoitą przysługą stawać był 
powinien na każde zapotrzebowanie pułkowni- 
ka regimentu Ostrogskiego, i z każdej wypra- 
wy dokonanej pokwitowanie brał od niego. 
Ostatni przywilej wydany był 1715 r. Ada- 
mowi Bujnowskiemu. Dziś wś ta słynna oborą 
rasy styryjskiej, należy do księcia Czartorys- 
kiego, liczy mieszkańców 530 o. p. 

Hołowiiiciyce, wś pod Mohilowem gub., 
ma kaplicę katolicką. 

Hołowinfoiki, wś, pow. rossieński, parafia 
iridukle^ 9\%. 



Hołowisłcza, ob. Hohwica. 

Hołowki, mała wioska, pow. radomyski, 
nad rz. Łumlą, wpadającą do Irszy, o 2 w. 
odl. od wsi Pirożek, a 10 w. od miasta Mali- 
na, mk. 400 wyzn. prawosł., należą do par. 
Pirożek, ziemi 1719 dz. piaszczystej, miejsca^ 
mi błotnistej, prawie pokrytej lasem, własność 
ks. Szczerbatowej^ zarząd gminny i policyjny 
w m. Malinie. Jest tu 200 kurhanów (mchy- 
łek), z których siedm prof. Antonowicz rozko- 
pał 1881 r. i znalezione w nich szkielety oraz 
ozdoby odnosi do Drewlan IX w. 

Hołowkówka, duża wieś, pow. czehryń- 
ski, o 6 w. odl. od m. Medwiedówki, a o 2 w. 
od wsi Iwkowiec nad rzeką Taśminem, okrą- 
żona lasami, w położeniu górzystem; mk. 2307 
wyznania prawosł., szkółka, cerkiew paraf, 
zbudowana w 1775 r.; zasługuje na uwagę 
młyn, wiatrak położony za wsią; należy do 
Fundukleja. £L Przed, 

Ilołowle, wś, pow. ostrogski, na drodze z 
Ostroga do Żytomierza, od Ostroga ku wschód, 
o 19 w. położona, między lasami, pokład grun« 
tu czarnoziem; z lasu Kurasz wychodzi niewieU 
ka rzeczka Ghotyczyn, oddzielająca wieś Ho- 
łowle od przysiółka Ohotyczyn; rzeczka for* 
muje obok dworu dziedzica staw, na którym 
jest młyn; grunt od zachodu nizki i błotnisty 
a od płd.- wschodu i północy wyższy, lecz zie- 
mia urodzajna. Jest' tu cerkiew parafialna i 
szkółka wiejska. W dziale między Januszem 
i Aleksandrem ks. Ostrogskiemi w 1602 roku 
ta wieś» nazwana „Hołobel", należała do klucza 
annopolskiego dziedzictwa ks. Jabłonowskich^ 
lecz w 1802 r. przeszła na własność obywa* 
tela Erazma Frankowskiego, który wymuro- 
wał elegancki dom z ogrodem angielskim nad 
stawem; był on marszałkiem pow, ostrogskie- 
go. Tu była stacya pocztowa, dziś jest porzą« 
dna austerya, cerkiew parafialna, przy której 
dom parocha. Domki wiejskie w nowym guś- 
cie i porządnie pobudowane, lud wiejski zamo- 
żny, pozaprowadzał sady owocowe. Po zbu« 
dowaniu drogi bitej brzesko-kijowskiej, stacya 
pocztowa przeniesiona ztąd na szosę do Sa- 
mostrzał w 1858 r. a tutejsza droga pocztowa 
została zamieniona na wojenną. Z, R6z, 

Hołownia 1.), zaśc. pryw, pow. wilejski, 
o 37 w. od m. Wilejki, 1 okr. adm., przy byłej 
drodze pocztowej z m. Wilna do Mińska, 1 
dom, 11 mk. żydów, własność Swiętorzeckie- 
go (1866). 2.) II., wieś pryw., pow. dzisień- 
ski, o 33 i pół w. od Dzisoy, 1 okr. adm., 10 
dm., 9 mk. (1868). 3.) II., folw. szlachecki, 
pow. lidzki, 5 okr. adm., od Łidy odległa w. 
52, od Ejszyszek w. 37, mk. 13 wyzn. rzym. 
kat. (1866). 

Hołownia, potok górski, wypływa w obr. 
Łużka górnego, w pow. staromiejskim, z pod 
połudu. stoku góry Uolowni (668 m.), któn| 



L 



m 



Hoł. 



H«ł. 



opływa od płd. i płd. wsoh. Płynie zrazu na 
wschód, potem płn. wsch. i wpada do Dniestru 
E lew. brz. po niespełna 4 kil. biegu. Br, G, 

Ilołowiiia, lesista góra, 668 m. wysoka, w 
pow. staromiejskim, na płd. zachód od Buso- 
wisk, na lew. brzegu Dniestru. Na płn. wsch. 
opada ona ku dolinie Dniestru, 383 m. wznie • 
słonej, na płd. ku potokowi Hołowni, uchodzą- 
cemu do Dniestru, na płn. ku debrze innego 
potoku, rówuieź dopływu Dniestru a na zach. 
łączy siQ z innymi lesistymi górami, jako to: 
Duben (640 m.) i Oleny (659 m.). Lu. Dz. 

Ilotownica, wieś, pow. no wograd wołyński, 
gm. korecka, włościan dusz 329, ziemi włość. 
1236 dzies. Należała niegdyś do Korca, przez 
zamążpójście jednej z 5 córek ks. Józefa Czar- 
toryskiego, Teresy, za Ilenryka Lubomirskiego 
przeszła na syna jego ks. Jerzego, od którego 
Hołownicę z innemi wioskami i przestrzenią 
ziemi 2352 dz. nabył Załęski, w rodzie którego 
i dziś się znajduje. II. odległa od m. Korca o 
wiorst 2, leży prawie przy samej brzesko- ki- 
jowskiej szosie, posiada ładną rezydencyą dzie- 
dziców i ogród ze stuletniemi drzewami. 

Ilołowiiicze) wieś włość, pow. lidzki, 2 
okr. adm., przy drodze wołkowyskiej, o 51 w. 
od Lidy, 13 dm., 124 mk. (1866). 

Hołowno, wś, pow. włodawski, gm. i par. 
Opole. Jest tu cerkiew dla ludności rusińskiej, 
par. unicka, już r. 1700- istniała; i szkoła ele- 
mentarna. W 1827 r. było tu 74 dm , 457 
mk., obecnie liczy 89 dm., 66d mk. i 2337 mr. 
ziemi. H. należało d) dóbr opolskich. Dobra 
H. lub Antopol składają się z folwarków: An 
topól, Feliksów, Kaniuki, przyległości łąki 
Bierak i wsi H. Antopolskie. Rozl. wynosi m. 
2893; folw. Antopol grunta orne i ogrody m. 
566, łą^ m. 484, pastw. m. 32, lasu m. 598, 
nieużytki i placem. 34, razem m. 1713, bud. 
mur. 3, drew. 26, płodozmian 5- polowy; folw. 
Feliksów grunta orne i ogrody m. 119, łąk m. 
186* past. m. 55, lasu m. 76, nieużytki i place 
m. 13, razem m. 449, bud. mur. 1, drewn. 4, 
płodozmian 5 -polowy; folw. Kaniuki grunta 
orne i ogrody m. 223, łąk m. 202, nieużytki i 
place m. 13, razem m. 438, bud. mur. 3, drew. 
4, płodozmian 5-polowy; nadto w gruntach z 
pustek m. 121, łąk m. 169, nieużytki i place 
in. 2, razem m. 292. Wiatrak i pokłady torfu. 
Wieś H. Antopolskie osad 93, m. 1879. 

Itołowno, wieś w pow. włodzimierskim, u 
źródeł Prypeci. 

Ilołowoi*u«iawa9 duża wieś, pow. jampol- 
uki nad rzeką Rusawą, parafia Tomaszpo), 641 
roieszk., 665 i pół dzies. ziemi włość, 972 dz. 
dworskiej; 114 domów. Cerkiew, do której na- 
leży 70 dz. ziemi. Należy do Dzieduszyckich. 
Por. Susawa, Dr* Af. 

Hotow}<k, dobra, pow. dzisiouski, własność 
Platerów, dziś \\r. Feliksa^ liczyły dusz 553. 



Hołow$ka (al. Hołowsko) z Kręciałą (al. 
Krentulą), Wuwką i Zubrzycą^ wieś w pow. 
turczańskim. II. leży 14 kil. na wschód od 
Turki, Kręciala 3 kil. na wschód a Zubrzyca 7 
kil. na płd. od H. Cały ten obszar sąsiaduje na 
wschód z pow. drohobyckim, a mianowicie z 
Majdanom, na płn. od niego leży wieś Kondra- 
tów, na zachód Jasionka steciowa i Radycz, a 
na płd. Bachnowate. Położenie górzyste, góry 
pokryte gęstymi lasami. Na płd. od Zubrzycy 
nastaje potok Rybnik Zubrzyca. Tworzą go 
wody płynące z lasu Jaworzystego, tudzież z 
gór: Prypir (1068 m.), Minczot Zubrzycki 
(1108 m.), Kropiwniczek (1144 m), MałaSze- 
bela (1170 m.), Medwedie (1069 m.) i Roso- 
haczka (1014 m.). W płn. wsch. biegu swoim 
płynie on przez Zubrzycę i Kręciałę, a nastę- 
pnie opuszcza granice powiatu^ wchodzi do po- 
wiatu drohobyckiego i w Rybniku wpada do 
Stryja. Oi prawego brzegu zasilają go jeszcze 
wody płynące z lasu Capów (szczyt 1 108 m.) 
i z Lipowatego (941 m.), od brzegu lewego zaś 
potok Czornoszów, zbierający wody z lasu Ła- 
byciówka, rozłożonego na prawym, i z lasu 
Czeregna (szczyt 1087 m.) rozłożonego na le- 
^yiu jogo brzegu; mały potok płynący z lasu 
Gzerteż (szczyt 886 m ), potok Chodorowiec 
płynący z góry Szymoaiec (1132 m.) a zasilo- 
ny od lew. brz. dopływami z góry Łisowej 
(987 m.), nakonieo potok płynący przez wieś 
Hołowska a zabierający dopływy z gór okala- 
jących tę wieś, jako to: Kiczera (922), Bachna 
(1060), od płd zach. a Poher lahowa, Wieża 
(1028) i Kruhła (867 m.) od płn. wsch. We- 
dle obliczeń z r. 1869 było dm. 87, mk. 543 
(288 męż., 255 kob.); wedle szematyzmu z r. 
1881 jest w II. z Kręciałą i Wuwką mk. 376, 
w Zubrzycy 156 a 6 izraelitów. Ludność wiej- 
ska należy do górskiego rodu Bojków. Włas* 
ność większa obejmuje roli ornej 44« łąk i ogr. 
113, pastw. 27, lasu 9397 mr.; włościanie ma- 
ją roli ornej 488, łąk i ogr. 748, pastw. 229, 
lasu 69 mr, St. pocztowa w Turce. Par. gr. 
kat. jest w miejscu, należy do dekanatu staro- 
Samborskiego. W H. jest cerkiew pod wezw* 
Św. Mikołaja a w Ż. pod wezwaniem św. Mi- 
chała. We wsi ruda żelazna, ślady nafty. Da- 
wniej należała II. do dzierżawy Dołhe w Ziemi 
Przemyskiej, była królewszczyzną z kwartą 
1534 złp. Właścicielem wiek. posiadłości jest 
obecnie Tow. dla płodów leśn. w Wiedniu, 

lIotowHzezyca, mko na trakcie z Połocka 
do Siebieża, nad x^ iszczą, gub. witeb>łka. 

IIoIoHy, wś, pow. kossowski, w głębokich 
górach karpackich nie jest to osada lecz poje- 
dyncze zagrody rozsypane po górach śród ja* 
rów i lasów nad potokami, o 10.3 kil. na po- 
łudniowy zachód od urzędu pocztowego w Uście- 
rykach a o 5 kil. na północny zachód od gr. 
kat par, w Tereskul; wazyHckie tutejszo poto- 




Hół 



ki są dopływami Czeremoszu, płynącego pl^zeż 
Uścieryki. Przestrzeń posiadł, większej 1 144 
m. lasuywłosó. 501 5 m. a mianowicie 300 m. roli 
2200 łąk, 1683 pastw., 831 lasu, ludność HOL 
Włość ta należy do dóbr rządowych. 

łfotouibiiice, wś, pow uszycki, nad rz. Stu- 
denicą, gmina Kachnówka, paraf. Dunajowce, 
ma kaplicę katolicką filialną na cmentarza. 
Cerkiew murowana pod wezwaniem ś. Miko- 
łaja« do której należy parafian 1535 i ziemi 41 
dz. Ziemi dworskiej 1396 dz.; do majątku tego 
należą wsie: Iwankowce, Sosnówka, Czeńków, 
folwark Melania i Bohdanówka, młyn. Nale* 
żała do klucza dunajowieckiego Krasińskich, 
dziś własność sukcessorów Wiktora Skibniew- 
skiego. WVol. legum pod r. 1665 znajduje 
my pozwoleaie Jana Kazimierza dane wo- 
jewodzie kijów. Michałowi Stanisławskiemu, 
aby ten dobra swe dziedziczne Hołozubińce 
i fizeczyńce obrócił na prowizye na szpital dla 
żołnierzy pokaleczonych w usługach Rzpospo- 
litej, ale zdaje się że nie przyszedł on do 
skutku. Dr, M. 

Hołta, wś, pow. olwiopolski, nad brzegiem 
Bohn, naprzeciw miasta Olwiopola, a w bliz- 
kości Bohopola już w powiecie Bałckim. 
Wszystkie te trzy miejscowości są od siebie 
odległe o jakie 50 sążni. Wieś U. jest najbar- 
dziej zaludniona i ruchliwa. Posiada 600 do- 
mów i około 4,500 mieszkańców. W niej 
znajduje się stacya kolei żelaznej odeskiej, na- 
zywa się jednak nie U. lecz Olwiopolem. Przy 
stacyi znajduje się wielki warsztat i szkoła 
techniczna z czterema klasami a stu uczniami 
Jest też tam szkoła ludowa i pensya prywa- 
tna. Z zakładów przemysłowych ma U. dwa 
browary, z których jeden, należący do spółki, 
ma rocznego obrotu 200,000 rubli; jest też fa- 
bryka żelaza i dwie wód mineralnych. Zakład 
rymarski Ungern-Sternberga, mający także 
200,000 rubli obrotu na rok, wszystkie swe 
interesa załatwia w H., chociaż leży na brzegu 
olwiopolskim. Latem przyjeżdża tu sporo go- 
ści do kąpieli. 2iarząd wsi ma różnych docho- 
dów około 5,000 rs. Jest to dochód sporego 
miasta powiatowego, a tymczasem H. nie jest 
wcale miastem, nie jest nawet osadą. Dla 
ozego nosi tytuł miasta Olwiopol, leżący śród 
jarów, mający tylko 300 domów 12,000 ludno- 
ści? Miasteczko Bohopol ma przynajmniej 
4,000 mieszkańców, przeważnie żydów; ma 
też porządne sklepy, szkołę ludową i sędziego 
pokoju, a więc także słuszniej może być mia- 
stem niż uprzywilejowany Olwiopol. Powita- 
nie tych osad jednej przy drugiej objaśnia się 
tern, że tam była linia graniczna: Olwiopol na- 
leżał do Bossyi, a Hołta do Turcyi. 

Hałfna, niem. AUnmtf, wś w zniemczonej 
części dolnych Łuiyo, w pow. kalawskim. 

Hołtowiee, ob. Eołdowioe, 



iioł 



112 



Hołtwa. Ołtwa, ob. tom. I, p. 807. 

Hołub, ob. Holuhie. 

.llołubecie, wś, pow. olhopolski, obok sta« 
cyi kolei odesko -kijowskiej Krzyżopol, gm. 
Ternawa, 700 dusz męz., ziemi włość. 779 dz., 
ziemi dworskiej używalnej 529 dz. i we wsi 
Zieleniance tegoż właściciela Alfonsa Wejdli- 
cha 250'dz. Dawniej należała do Hołodec- 
kiego i Korczewskiego. Cerkiew ś. Mikołaja, 
mająca 59. dz. ziemi. Druga połowa tejże wsi 
pod nazwiskiem Nowosiółki należy do Rub- 
czyńskiego, dawniej Pułaskich. Na gruntach 
jej o 1 i pół wiorsty leży stacya Krzyżopol. 

Hotiibica (z Żarkowem), wś, pow. brodzki, 
nad Seretem a właściwie na północno-zacho- 
dniej stronie pieniackiego stawu, o 5 kil. w tym 
samym kierunku od rzymsko kat. paraf, i 
urzęd. poczt, w Pieniakach. Przestrzeni po- 
siadłości większej 1349 w tem 1189 morgów 
lasu; włość. 1428 mr. Ludność 1099 w tem 
111 rz. kat obrząd. 6r. kat. paraf, w miejscu 
należąca do dekanatu załozieckiego, dyecezyi 
lwowskiej liczy 865 parafian, szkoła filjalna 

1 nauczycielu. Właściciel większej posiadł. 
Włodzimierz hr. Dzieduszycki. Wieś ta na- 
leżała w 1687 roku do króla Jana III Sobies- 
kiego, który cerkiew tutejszą z dworzyskiem 
parochialnem nadał bazylianom podhoreckim, 
aktem fundacyi d. Ztoczów 15 października 
1687. Jakób Ludwik Sobieski królewicz, na 
Złoczowie dziedziczny pan, potwierdza i roz- 
szerza t^ fundacyą dokumentem wydanym 
w Oławie dnia 5 Sierpnia 1724 (znajdującym 
się w kięgach hypotecznych czyli tabularnych 
galicyjskich we Lwowie). 

Ilołiibieka Dacia, cztery niewielkie fol- 
warki w pow. borysowskim, dziedzictwo Buj- 
nickich; jeden ma obszaru 375 mórg., drugi ty- 
leż, trzeci 543 mórg., czwarty 264 mórg. 

Hołubickiele, dobra, pow. wiłkomierski. 
1) r. 1783 własność Mikulicza, w zastawie 
Dominika Jałowieckiego. 2) r. 1788 wła- 
sność Ferdynanda Radeckiego Mikulicza. 

Hołubicie, mko, pow. dziśnieński, w 1 okr. 
policyjnym, o 215 w. od Wilna, o 60 w. od 
Dzisny, 116 mk., własność Andrzeja Siekie* 
rzyna. Obok znajdowała się st. p. Zaborze. 

Ilotubiczek, las w pow. drohobyckim, na 
zachód od Delawy, przy gościńcu drohobycko- 
stryjskim. Lu. Dz. 

Holubiczka, las w pow. drohobyckim, na 
zachód od Koenigsau, na prawym brz. Letnian- 
ki. Szczyt 309 m. npm. Lu. Dz. 

Hołubię, wś, nad rz. Bagiem, pow. toma* 
szewski, gm. Dołhobyczów, par. Kryłów, o 4 
mile od Hrubieszowa, o 8 od Tomasze wa> o 
milę od Dołhobyczowa, ma 90 dm., 535 mk., 
w tem 28 r. 1.; 994 m. roli ornej, 100 m. lasUf 
gleba w części gliniasta. Cerkiew wystawie* 

1 na z drzewa 1776 r. przez ksi Leona Orskiego 



Słownik asograflesn7«»Zes)tjt XXTl,TumIU. 



8 



114 



Hoł 



Hot. 



wtedy już odwieczna. Szkółka. Dwór z ogro- 
dem w pięknem położeniu. Dobra II. z folw. 
Pasieczne mają 1228 m. roli ornej, 480 m. la- 
su. Własność niegdyś marsz. Jeżewskiego, 
dziś żonatego z Jeżewską Eustachego Świeża* 
wskiego. R. 1827 H. miało 82 dm., 570 mk. 

Ilohibiec, ob. Hluboczek, 

llohibiewicze (z rudniami Wielką Osicz- 
ną i Małą Osiczną, i futorami: Ferebytkow i 
Bohdanowka), dobra, pow. owrucki, własność 
Mikołaja Koleczyckiego, 5150 dzies. rozl. 

Ilotiibiii, wieś, powiat no wo^ rad wołyński, 
gmina roraanowska, dusz 29, ziemi włość HO 
dzies. Należy do dóbr romanowakich, pierwej 
Ilióskich, obecnie Steckich. L. R. 

Ilołiibka, rz., ob. tom I, str. 931. 

Ilohibla, wś, pow. siedlecki, gm. KrześHn, 
par. Paprotna. Jest tu cerkiew dla ludności 
rusióskiej, b. par. unicka, którą erygował r. 
1545 ks. Bogdan Sapieha. W 1827 r. było tu 
48 dra. i 325 mk.; obecnie liczy 46 dm., 351 
mk. Dobru. II. składają się z tolw. Hołubią, 
Paprotna kościelna, attynencyi Paprotna Po- 
dawce i wsi H.; podług opisu z r. 1866 rozl. 
wynosi mr. 2256, grunta orne i ogrody mr. 
888, łąk mr. 93, pastwisk mr. 53, lasu mr. 
1065, nieużytki i place mr. 67 Wieś II. osad 
31, z gruntem mr. 614. Dobra te w r. 1844 
oddzielone od dóbr Mordy. 

Hołiibne, wś, pow. rówieński, okrąg poli- 
cyjny trzeci, włość pieczałowska, w zupełnie 
leśnej pozycyi, lasy w 7^ czarne, w, % sosno- 
we; są i błota nieużyteczne. Osada bardzo stara, 
należy do rzymsko-katolickiej paratli kazi- 
mirzeckiej, do prawosławnej jabłoneckiej, prze- 
robionej z unickiej zapewne około I8l3 roku. 
Dokument z 1595 r. po białorusku pisany za- 
czynający się od słów „ja Iwan na Hulewi- 
czewie Hulewicz podkomorzy łucki, zichaw 
na hrnnt seła Holubnoho*', świadczy, że Ho- 
łubno już wtedy wraz z kluczem jabło- 
neckim, jak dziś pieczałowskim, należało do 
Kadziwiłłów ordynatów i do ordynacyi ołyc- 
kiej» Tenże dokument wspomina, że gdy tenże 
Hulewicz zjechał do H. w onym roku tak dla 
prowadzenia linii granicznej, jako też dla wy- 
śledzenia zabójstwa popełnionego przez Da- 
niłłowiczowskich wsi Mokwina strażników na 
leśniczym Radziwiłowskim we wsi H. w uro- 
czysku Perebih Bobrowiny, wtedy założył 
był jurysdykcyą swoją w radziwiłlowskim 
hołubeóskim folwarku, poło^.onym nad mo- 
czarami śród okopów t. j. wałów, a gdy pytał 
się ludzi najstarszych kiedy i przez kogo sy- 
pane, na to odebrał odpowiedź, że nie tylko 
oni ale ich ojcowie nie pamiętali i im nie 
wspominali o czasie usypania. Istotnie wały 
te od bardzo dawna egzystują. Ciekawy jest 
takt, że do tej pory trzy rodziny włościan w 
H, egzystują, których protoplaści są w doku- 



mencie jako świadkowie wspomnień!. Hołu- 
bne leży na drodze idącej z Tuczyna do Be- 
rcznego, od mka Tuczyna wiorst 25, od Be- 
reznego miasteczka wiorst 12.iH. posiada wie- 
le błot rudnych, z których dawniej, gdy ru- 
dnia w tch stronach egzystowała, wyko- 
pywały się wielkie ilości rudy. Hołubeńskiej 
ziemi mr. 7500, z tego dworskiej 6232, włość. 
1101, cerkiewnej 66; ornej i sianożętnej dwor- 
skiej 777, włość, ornej i sianożętnej 611, cer- 
kiewnej ornej i sianożętnej 40 mr. Chat włośo. 
48. !Na ziemi dworskiej kolonistów polaków 
katolików chat 5, niemiecka chata 1. Ziemia 
w 'Ys czarnoziem, '/a trochę piaszczysta, po- 
mieszana z szarą glinką. O wsi H. pisze T. J. 
Stecki: „Nazwisko tej wsi czysto leśnej pow- 
stać mogło od wyrazu Hołubka, który w języ- 
ku flisów czyli orylów miejscowych oznacza 
drąg z krukiem, którym wicie w czasie kręce- 
nia około chlubownicy obwijają. Kraszewski 
ma jakichś kniaziów Hołubów na Wołyniu, od 
których późniejsi Hołubscy powstaó mieli i o 
nich drukował przed laty fantastyczno-heraldy- 
czny obrazek. Kto wie, może to tych knia- 
ziów dawna, gniazdowa siedziba. To pewna, 
że II. jest niezmiernie starożytną osadą, sta- 
rożytniejszą od domniemanych knaziów Ho- 
łubów, starożytniejszą od akt, które o jej za- 
łożeniu świadczą — osadą przedhistoryczną^ 
przedchrześciańską. Są na to dowody, jest ta 
przedhistoryczne hordyszcze, okop, na którym 
dwór dzisiejszy stoi, a w pobliiu którego znaj- 
dują się w ziemi szczątki z epoki kamiennej, 
misternie wyrobione strzały, toporki i t. p. 
zabytki z krzemienia. Z czasem znikła z po- 
wierzchni ziemi ta ludzka siedziba i w wiele 
wieków później, nową dopiero na jej miejscu 
osadę, dzisiejsze II. założono. Z papierów wi« 
dać, że założycielem wsi tej na gruntach ja- 
błońskich, był przy końcu XVI wieku Stani- 
sław Radziwiłł, pan na Ołyce i Nieświeżu, 
znany pod przydomkiem Pobożnego, marsza- 
łek W. Ks. Lit., ojciec Albrychta. Kiedy 
książę włjść tę zakładał, był tylko jej zasta- 
wnikiem, włość należała do Sanguszków. W 
aktach podkomorskich z 1631 roku, takie kil- 
kakrotnie spotykamy wyrażenie: „Seło H. od 
kilkudeset let na hrnntie kniażat Jabłonow- 
skich jest osażeno.'* A więc jest dowód i pe^ 
wnośó o czasie założenia. Dwór wystawiono 
wówczas nad sadzawką, ze źródeł tworzącą 
się, która w owych czasach musiała być gra- 
nicą między majętnością Kadziwiłłów Jabłoń- 
ską, a książąt Koreckich Mokwinem. Pobo-* 
żny Stanisław, osadzając swych włościan na 
nowym gruncie, zapewne i cerkiew zaraz im 
zbudować musiał, bo już w początkach XVII 
wieku jest takowa w H., pod wezwaniem św. 
Trójcy, taż sama w 1753 roku odnowioną zo- 
stała. Po śmierci Stanisława, syn jego Al« 



M 



Hoł. 



116 . 



brycht został dziedzicem H., że zaś w czasie 
je^o podróży po obcych krajach, jak sam po- 
wiada, sąsiedzi wiele ma gruntów pozabierali, 
przyzwał więc książę sąd podkomorski i dnia 
20 listopada 1631 roku uczynił objazd tej 
majętności, posypał kopce i Odtateczuie spory 
graniczne pokończył. W r. 1810 Kurdwauow- 
ski kupił II. od Dominika Radziwiłła, wraz z 
całą fortuną jabłońską, a już po jego śmierci 
pani generałowa dym I to wała tę wioskę w r. 
1822 mężowi wnuczki swojej Adamowi Zył- 
łokowi. Tym sposobem wieś ta ocalała przy 
sprzedaży reszty majętności i dotąd należy do 
synów Adama Żyłłoka." 

IIotubów-8taw, mała wioska, po w. rado- 
myski, nad rz. Woźnią, wpadającą do Irszy, 
o 10 w. odl. od m. Malina; mk. 51 wyznania 
prawo8ławneg3, należą do gminy i par. Wo- 
rzówki, zarząd zaś policyjny w m. Malinie, 
położenie wioski lesiste śród bagien; mieszkań- 
cy trudnią się przeważnie leśnym przemysłem, 
własność fieliny. A7. Przed. 

Ilołiibowiee, wś, pow. hrubieszowski, gm. 
Hrubieszów, par. Horodło. 

llołiibówka 1.) wś, pow. mohylowski, gm. 
Tereszki, par. Bar., 300 mk., 222 dz. ziemi 
włość, 350 dworskiej. Ziemia glinko wata. 
należy do Majewskich. 2.) II., duża wieś, po- 
wiat berdyczowski, nad rzeką llastawicą, o 5 
w. odl. od m. Różyna i w takiej że odległości 
od wsi Derhanówki, mk. 1153 praw. i 319 
katol. (dawniej jednodworców); cerkiew pa- 
rafialna i szkółka; ziemi 2164 dzie<>* pierwszo- 
rzędnego czarnoziemu; wioska położona na 
równinie, zo wschodu i z północy okolona du- 
żym lasem; zasługują na uwagę na polu w 
kierunku Derhanówki dwie wielkie mogiły, a 
takie starożytne cmentarzysko i ślady jakiejś 
osady; wyorują tu często kawałki żelaznych 
narzędzi i skorupki fajansu; podług miejsco- 
wej legendy mieli tu niegdyś mieszkać Tata- 
rzy. W 1780 r. wioska ta należała do Włady- 
sława Grłuchowskiego, oześnika wieluńskiego, 
później do Jana Klemensa B'-anickiego, córka 
którego Marya księżna Badziwiłówna daro* 
wała Hołubówkę razem z innemi wsiami Ja 
nowi Potockiemu w 1816 r. Potocki sprzedał 
H(^bówkQ chorążemu Ludwikowi Mazora- 
kiemu, do potomków którego i obecnie należy. 

Ilolnbowo. dobra, p)W. dzisieńaki, wła* 
sno^ó Józeia Żarakowskiego, 249 dzies, ziemi. 
B. 1811 miały dusz 50. A. £, £. 

Iliiłuby 1.) wś włość, nad rz, Hułub, pow. 
lidzki, 2 okr. adm., o 61 w. od Łidy, 29 dm., 
231 ak. (1866). 2.) II., niewielki fol w. w 
pow. borysowskim, blisko stacyi Bojary drogi 
żelaznej m)8k.- brzeskiej, w miejscowości po* 
leskiej^ gdzie rz. Bołotnica m t swoje źródła 
3.) H.y to samo oo Hołob^y st. dr. żel. brzesko- 



kijów. 4.) II., wś, nad rz. Fejmanką, w gub. 
witebskiej. 

Ilołuczków, wś w pow. sanockim, w okoli- 
cy górzystej, 613 m. n. p. morza, pod 49M5' 
geogr. długości a 40^35* geogr. szerokości, na- 
leży do parafii gr. kat. w Tyrawie dolnej a 
rzym. kat. w Tyrawie wołoskiej. Z mieszkań- 
ców należy do gr. kat. wyznania 340 a do 
rzym. kat. 53. Większa posiadł, (hr. Włodz. 
Dzicduszycki) wynosi 283 mr. roli, 24 mr. 
ogr. i łąk, 30 mr. pas^w. i 481 mr. lasu; mniej- 
sza posiadł. 333 mr. roli, 51 mr. łąk i ogr., 64 
mr. pastw, i 5 m. lasu. Mac, 

Ilohidrytice, ob. Wołudryńce. 

Ilołiidza, wś, pow. stopnicki, gm. Olganów, 
par. Chotel czerwony. Piękna wieś, gleba 
pszenna, piękne sady, liczne stawy i sadzaw- 
ki; pokłady gipsu krystalicznego. W 1827 r. 
było tu 19 dm. i 175 mk. W KV w. należała 
do Dersława Zborzeńskiego (Dług. I, 420); 
druga Hołudza (par. Irządze), stanowiła wła- 
sność klasztoru miechowskiego (Dług. Hi 
325). Są w H. dziwnej budowy figury ka- 
mienne z daszkami, na jednej wyryty rok 
1311. P^olw. H. z wsią tejże nazwy, od Stop- 
nicy w. 12, od Buska w. 4. Rozl. wynosi mr. 
577, grunta orne i ogrody mr. 465, łąk mr, 
43, pastwisk mr. 1 , wody mr. 6, lasu mr. 3 1 , 
nieużytki i place mr. 31. Badowli murów. 9, 
drewn. 12, młyn wodny i pokłady gipsu. 
Wieś H. osad 27, z gruntem mr. 139. 

Hołudza, ob. Żebrówka, rzeka. 

Hohizy, niewielka wś poleska w powiecie 
słuckim, śród niedostępnych moczarów, nad 
rz. Łanią z lewej strony, przy małej drożynie 
z Odtrawczyc do Burdziejek; 8 osad. 

Hołuzya, wś, pow. łucki na Wołyniu. W 
XVIII w. dziedzictwo Konopackich. Jest tu 
kaplica katol. parafii Włodzimierz. 

Ilołuino, wś i folw., pow. hrubieszowski, 
gm. i par. Grabowiec. W 1827 r. było tu 20 
dm. i Ul mk. Folw. H. od Grabowca w. 4, 
od Wojsławic w. 5. Rozl. wynosi mr. 344, 
grunta orne i ogrody mr. 291, łąk mr. 7, past. 
mr. 8, lasu mr. 33, nieużytki i place mr. 10 
płodozmian 10 polowy. Budowli drewn. 9' 
Pulwark ten w r. 1868 oddzielony od dóbr* 
Białowody. 

Hołybicka dacza, dwa folwarki w pow. 
borysowskim, każdy przeszło po 620 mr. ma- 
jący, dziedzictwo Suszyńskich. 

Hołycia, góra w pow. stryjskim, na płn.- 
zachód od Tarnawki, 937 mr. wysoka. 

Hołyii, wśy pow. doliniański, 18 kil. na 
półn.-wschód od Doliny, nad Siwką i na płd. 
od niej aż do doliny Czeczwy. W zach. stro- 
nie wsi wznosi się punkt jeden 325 m., we 
wsch. 334 m. n. p. m. Na półn. od wsi leży 
wzgórze Złota gruszka (335 m.), na póło.-za- 
chód las Dubrawka, na zachód las pg^icz (349 



lie 



Hoł. 



Hot. 



m.). Siwka płynie przez póła. ct^k6 wsi od 
zachodu na wschód.; Gzeczwa płynąca na płd. 
od wsi w tym samym co i Siwka kierunku, 
dzielr się tutaj na ramiona obejmujące wyspy 
a ostatnie płn. z tych ramion płynie przez 
płd. część wsi. Wedle obliczeń z r. 1869 było 
dm. 227, mk. 11S6 (571 m. 625 k.) w gminie, 
a na obszarze dworskim dm. 29, mk 196. 
Własność większa ma roli ornej 402, łąk i ogr. 
999, pastw. 25 mr. Włościanie mają roli ornej 
1078, łąk i ogrodów 983, patwisk 64 mor- 
gów. Parafia grecko katolicka w miejscu 
We wsi jest cerkiew i szkoła etatowa jedno- 
klasowa. Przez środek wsi idzie gościniec 
wiodący z Doliny do Kałusza i kolej Albre* 
eh ta, mająca tutaj swój przystanek między 
Krechowicami a Kałuszem, o 133 kilom, od 
Lwowa. Lu, Dz, 

Hołynka, wieś i iblw., po w. augustowski, 
gm Hołynka, par. Teolin. Leży na drodze z 
Lipska do Sopoćkiń, o 62 w. od Suwałk a o 47 
w. od Augustowa. W 1827 r. było tu 57 dm., 
367 mk., obecnie liczy 72 dm. i 898 mk. Ist- 
niała tu cerkiew par. unicka, erygowana roku 
1714 przez Chreptowiczów. Gmina H, liczy 
4280 mk., rozległości 15695 mr.. sąd gm. okr. 
III i st. poczt, osada Sopoćkinie o 8 w. Mły- 
nów 2, wiatrak 1, smołami 2, gorzelnie 3, ce- 
gielnia, tartak i folusz, szkół początkowych 2. 
W skład gm. wchodzą: Andzin, Bartniki, Bo- 
jary, Bubcin, Dolinczany, Dorguó, Ginowicze, 
Hołynka wieś i folw., Kopczany, Komisaro- 
wo, Kulikowszczyzna, Kułakowszczyzna, Li- 
ohosielce, Lipszozany wś i folw., Marko wce, 
perstuń wś i folw., Prolejki wś i folw., Pucia- 
to wszczyzna, Racicze, Rakowice, Zofijewo, 
S łomkowszczyzna, Straż- Wygoda, Witko w- 
gzczyzna i Wnuczko wszczyzna. Dobra H. 
gkładają się z folwarku H., Bubcowo, awulsu 
£abcin, attynencyi las borek i wsi: H., Bortni- 
ki, Kopczany, Bubcin i Bubcowo. Rozl. wy- 
nosi m. 3346; folw. Bubcowo grunta orne i o- 
grody m. 171, łąk m. 71, pastw. m. 12, lasu 
m. 1084, nieużytki i place m. 10, razem m. 
1348, bud. drew. 5; folw. H. z awulsem Bub- 
cin grunta orne i ogrody m. 859, łąk m. 616, 
pastw. m. 23, lasu m. 241, nieużytki i place 
m« 52, razem m. 1792, bud. mur. 11, drew. 19, 
płodozmian 4-polowy; attynencya las Borek, 
lasu m. 200, nieużytki i place m. 2; w osadach 
karosemnych m. 4, razem m. 206. Gorzelnia, 
tartak, folusz, młyn wodny, pokłady torfu, 
kamienia wapiennego i rudy żelaznej. Wś H 
osad 66, z gruntem m. 41; wieś Bortniki osad 
89, z gruntem m. 976; wś Kopczany osad 37, 
z gruntem m. 875; wś Bubcin osad 3, z grun- 
tem m. 4; wś Bubcowo osad 8, z gruntem m. 6. 

Hołynka 1.), zaśo. pry w. nad rz. t. n., pow. 
lidzki, 1 okr. adm., o 19 w. od Lidy, 13 mk., 
młyn wodny i karczma przy drodze t Źyrmun 



do l^jszyszek (1866). 2.) II., wieś rząd. nad 
rz. Rudzicą, pow. lidzki, 2 okr. adm., o 56 w. 
od Lidy, 10 dm., 100 mk. (1866). 3.) II., 
wś włość, nad !Niemnem, pow. lidzki, 2 okr. 
adm., o 55 w. od Lidy, 10 dom., 100 mieszk. 
(1866). 4.) II., zaśc. szlach., pow. trocki, 1 
okr. adm., 24 w. od Trok, 2 domy, 26 mk. 
katol. (1867). 5.) II., wś, niegdyś mko, pow. 
grodzieński, 2 okr. adm., o 62 w. od Grodna, o 
16 w. od Krynek, ma zarząd gminy wiejskiej. 
Leży nad Świsłoczą. Gmina H. ma 2613 dusz. 
6.) II., mko, pow. Słonimski, o 21 w. od Sło- 
nima, nad Łukowicą, między Dereczynem a 
Stonimem, miało 1 stycz. 1878 r. 923 mk., w 
tem 525 izr. 7.) H., wś i dobra w południo- 
wo-zachodniej stronie pow. słuckiego, nad rz. 
Naczą z lewego jej brzegu, o 3 mile od miaste- 
czka Kiecka, na pograniczu Polesia, w pięknej, 
żyznej i obfitującej w łąki miejscowości poło - 
żona. Jestto dawne dziedzictwo Wendorfów, 
opisano w ciekawych pamiętnikach Ewy Fe- 
liódkiej z domu Wendorfówny. Piękne wspo- 
mnienie o H. i o okolicach znajdujemy w I to • 
mie wzmiankowanych Pamiętników. Tu się 
wychowywała w domu stryja Jana autor- 
ka i wyniesione ztąd święte wrażenia przeka- 
zała w opisie potomności. Postać czcigodnej 
matrony z Malczewskich Wendorfowej tak pię- 
knie przez pokrewną autorkę odmalowana, na« 
zawsze zostanie pamiętną dla H. Do dziś dnia 
H. zostaje w ręku Wendorfów, a pomimo po- 
działów familijnych dobra posiadają około 1800 
mr. w glebie piaszczystej, ale urodzajnej z po- 
wodu łąk. obfitych, Niegdyś była tu fabryka 
płócien, teraz jest gorzelnia, młyn i kaplica 
katol. 8.) II., stacya pocztowa w pow. bob- 
rujskim, na małym trakcie nadberezjrńskim, 
pomiędzy Bobrujskiem a miasteczkiem Świsło- 
czą, na wpół drogi, nad Berezyną. 9.J U., wa 
w pow. ihumeńskim, nad jez. z którego Olsa 
wypływa. 

Ilołynki, st. dr. żel. orłowsko-witebekiej, 
na przestrzeni Witebsk-Smoleńsk, między Ru- 
dnią a Kuprynem, o 86 w. od Witebska, w 
gub smoleńskiej. 

Hołysza, rz., ob. Drybin. 

Hołysze* ob. Chałaimgródek, 

Hołyszki, mały folw. w pow. ihumeńskim, 
o 6 wiorst na płn. od Błonia. 

Hoły wierch 1.), szczyt w Tatrach liptow- 
skich, na południe od głównego grzbietu Tatr, 
zwłaszcza grupy Bohaczów. W tymże grzbie- 
cie wznosi się szczyt Płaczliwy (Płaczliwo, 
2126 m. szt. gen.); od niego ciągnie się na po- 
łudnie ku Wielkiemu Wierchowi (2184 m. 
szt. gen.), grzbiet 300 m. długi, jako ściana za- 
chodnia doliny Jamnickiej. Tutaj rozdwaja 
się ten. grzbiet na wschodnie ramię z szczytem 
Gładkim (1949 m. szt. gen.) i zachodnie^ 
tworzące granicę gmin św. Andrzeja i Okolica 



Kom. 



HOM 



m 



nej. W tym zaohodnim ramieniu rozlega aic w 
poładniowej jego ozęści rozłożysty i skalisty 
szczyt Hoły. Wzniesienie jego 1722 m. (szt. 
gen.). Od niego 875 m. na pin. szczycik wyższy, 
1879 na., a od tego 600 m. ku Wielkiemu W., 
szczycik 1989 m. Od szczytu Hołego ku płd., 
w odległości 225 m., szczycik niższy 1681 m., 
wysyła dwie odnogi: jedne wschodnią ku doli- 
nie potoku Terno wca, z czubkami 1470 m. i 
1199'6 m. (szt. gen.), a drugą zachodnią, bie- 
gnącą na płd. zachód ku potokowi Smreczance. 
W niej szczyt Stara Stanka (1290 m.), Między 
grzbietem Hołego a grzbietem Gładkiego try- 
szczy zpod Wielkiego W, potok Ternowiec, 
dopływ Wagu/ 2.) Il.-werch (Goły wierch), 
w^rze w Beskidzie lesistym, na dziale wod- 
nym między Czeremoszem czarnym a rzeką 
Czarną, jego dopływem, w obrębie Żabiego, w 
pow. kossowskim, nieopodal granicy gm. Kra* 
snowicy. Wzniesienie 830 m. Na stokach jego 
leżą rozrzucone chaty wsi Żabia. Dł. geogr. 
wsch. 42^3r50"; szer. geogr. płn. 48^*39*'. 
3.) IL-wierch, szczyt w Tatrach spiskich^ ob, 
Goltf wierch, 

Hooiarówka, dwa bliskie siebie zaścianki 
w pow. ihumeńskim, przy drodze z Żarnowca 
do Francuskiej Grobli, śród lasów i błot poło- 
żona Zasiedla je drobna szlachta; w obu osad 
12. AL Jel. 

Hombarg, ob. Fakttyński potok. 
łfouiel, miasto powiatowe gub. mohilew- 
skiej, nad Sożem, na prawym brzegu, przy ko- 
lei libawsko-romeńskiej, o 257 w. od Romn, 
o 281 od Mińska, o Ul od Mohilowa. Fo Mo- 
hilowie największe miasto w gubernii, ma bo- 
wiem 17000 ludności. Pięknie zabudowane, 
posiada wspaniały pałac Paszkiewiczów, wznie- 
siony wedle planu architekta Idźkowskiego. 
Są tu bogate i piękne zbiory pamiątek histo- 
rycznych, po większej części blisko nas obcho- 
dzące. W ogrodzie np. pomnik ks. Józefa Po- 
niatowskiego, dłuta Thorwaldsena, zakupiony ze 
składek 5-groszowych (miał stadna placu Kra- 
sińskich w Warszawie), i wiole innych. Jest 
tu progimnazyum męskie. H. należał do miast 
czernihowskich. Król Kazimierz Jagielończyk 
uposażył nim ks. Możajskiego. W r. 1508 
Gliński kusił się napróżno o zdobycie H. Lecz 
H. wpadł potem w ręce Rossy an i próżno sta- 
rano się o odzyskanie takowego w 1516 roku. 
Łcdwo w r. 1 535 odzyskali go litwini; wedle 
rozejmn w 1537 r. pozostał przy Litwie. W 
czasie buntów kozackich za Jana Kazimierza 
w okolicach H. wrzały rozruchy i bunty. Od- 
działy kozaków po kilkakroć zajmowały go- 
to nawzajem wydzierali litwini. Najpamięt- 
niejsze oblężenie Zołotareńki w 1654 r. Mały 
oddział obrońców litewskich bronił się boha- 
tersko. Gdy Zołotareńka napróżno szturmował 
zamek, zbudowany na stromem wzgórzu, wtedy 



sprowadził kilka armatek do cerkwi spaskiej 
zkąd rzucał pociski którymi pożar wzniecił w 
zamku. Wtedy załoga zdecydowała się na roz- 
paczliwą wycieczkę, celem zdobycia spaskiej 
cerkwi lub sprzedania drogo życia swojego. 
Zawrzał bój nierówny, litwini polegli co do 
jednego. Zołotareńko stał się panem bezbron- 
nego H. Pokojem andruszowskim H. powrócił 
do Polski i był stolicą jednego z największych 
starostw na Litwie. Starostami bywali najza- 
służeńsi ludzie w kraju a w ich liczbie kanclerz 
Michał Czartoryski. Staraniem jego ufundo* 
wano tu a może tylko odnowiono kościół kato« 
licki Wniebowzięcia N. M. P. który w 1822 p, 
na nowo wybudował z muru ks. Kumlancow, 
Przed przyłączeniem do Litwy H. był stolicą 
sożskiej prowincyi, składającej się z powiatów; 
homelskiego, czerykowskiego i rohaczewskie* 
go. Ma H. fabrykę papieru. Na nowy rok sła^ 
wny jarmark na konie. Parafia katolicka H. 
liczy dusz 2223. Katolicki dekanat homelski, 
inaczej bielski, archidyecezyi mohilowskiej, 
rozciąga się na pow. homelski, czę6ó rohaczo- 
wskiego i część gub. czernihowskiej. Parafij 
posiada 5, kaplic 20, wiernych 5830. Staro- 
stwo niegrodowe homelskie leżało w wdztwie 
mińskiem, pow. rzeczyckim, po lewej stronie 
Dniepru. Podług metryk litewskich wielkie i 
dochodne to sstwo było w posiadaniu najzna- 
komitszych familij litewskich. Od r. 1610 i 
dawniej Andrzej i Paweł Sapiehowie, od roku 
1635 Służka Aleksander, wojew. miński i syn 
jego Zygmunt, wreszcie na mocy przywileju 
króla Augusta II z d. 17 kwietnia r. 1730 Mi- 
chał ks. Czartoryski, podkanclerzy w. ks. lit., 
po śmierci Krasińskiego, z kolei dzierżyli to 
sstwo. Składało się z miasta Homla nad So- 
żą z zamkiem i z wsi: Daniłpwicze, Jurkowi^ 
cze. Zielona Łąka, Suchowszczyzna i Morozo- 
wicze; od r. 1766 opłacano z niego kwarty złp, 
20752 gr. 15, a hyberny złp. 3960. Powiat 
homelski graniczy z rohaczewskim, gnb. czer • 
nichowską i mińską; przestrzeni ma 4719 w. 
kw. Soż przepływa przez cały powiat od płn. 
na południe, dzieląc go na dwie prawie równe 
części. Pod Łojowem na samej granicy pow. z 
mińską i czernichowską gub. Soż wpada do 
Dniepru. Dniepr stanowi zachodnią granicę 
powiatu tego z rzeczyckim gub. mińskiej. In* 
ne pooiniejsze rzeki są: Ipuó, Choropuć, Uó, 
Uża itd. Z powodu położeniu swego nad Dnie- 
prem i Soźcm, pow. homelski należy do naj- 
bardziej przemysłowych i handlowych w gnb. 
mohilewskiej. Grunta są niezłe, żytnie po 
większej części. Lasy więcej wytrzebione niż 
w innych powiatach guberaii. Ludaośó od- 
miennie niecii wygląda jak w innych powia- 
tach co do stroju i języka. Język białoruski 
bardziej tu upstrzony wyrazami małoruskiemi. 
Prócz rodowitych bialorusinów, polaków i ży- 



118 



Horn 



Hm 



dów jest tu dosyć znaczna liczba starowierców. 
Wietka nad Dnieprem jest ich siedzibą i od- 
grywa ważną rolę u starowierców w ich dzie- 
jach. Staro włercy są dosyć przemyślni, zaj- 
mują się umiejętnie uprawą ogrodów a ponie- 
kąd i handlem, lecz słyną także jako zuchwali 
i przedsiębierczy rabusie. Handel wiec, który 
bardzo się ożywił w skutek przeprowadzenia 
kolei przez całą niemal długość powiatu, nie 
zostaje tu wyłącznie w ręku żydów, biorą bo- 
wiem w imn udział i starowiercy. Ogromne 
dobra Paszkiewiczów (dawniej starostwo ho- 
melskie) zajmują znaczną część powiatu; mniej 
więc tu posiadłości mniejszych, szlachta zaś 
zaściankowa mieszka od granicy rohaczewskiej 
i mińskiej zwłaszcza około Uadohy w okoli- 
cach Chalczy. Katolików liczą w powiecie 
2500 (1 parafia katol. w Homlu i 9 kaplic). 
Ogół ludności 120300. Fel. Sut^n. 

Homel, mko, pow. połocki, na lewym brze- 
gu potoku Turowlanka, nad jeziorem Homel, o 
23 w. od Połocka, o 54 od Lepla, przy trakcie 
kupieckim lepelsko-połookim. Na prawym brz. 
potoku na wyniosłej górze są ślady okopów i 
fosy, jedyna pamiątka obronnego niegdyś zam- 
ku, wzniesionego w XVI w. za Zygm. Augu- 
sta. Mko i wieś należały wtedy do Żuków, o- 
becnie własność Missunów. R. 1867 mko li- 
czyło 14 dm. i 68 mk., wyłącznie żydów. 

Ilouiel (niem.), ob. Ilomula, 

Hoiiierek, niem. Hamer, wieś w pow. lębor- 
skim, Ziemi pomorskiej. 

IIoniiiiel-Fliiss (niem.)^ rzeka do Elbląga 
uchodząca, pow. elbląski, ob. Ilomula, 

Honiola lub Suchagóra, ob. Czarna, rz., str. 

738, 1. 1. 

Hoiiiole, parów w czerwonym wapieniu 
amonitowym w Jaworkach, u północnych stóp 
Wysokiej, najwyższego szczytu wschodniego 
pasma Pienin. Wspominany już około r. 1470 
w Długosza Lib. bencf. III, 357. Obacz Gusta- 
wicz, Wycieczka w Czorsztyńskie, Br, G, 

Ilomonna, ob. Ilumenowa. 

Hoinotówka, góra w pow. doliniańskim, na 
płn. wschód od Lecówki, 739 m. wysoka. Wy- 
pełnia ona cały obszar między dwoma potoka- 
mi tworzącymi Dubę i jest słabo zalesiona. 

Homry, ob. Hammer. 

Ilonirzycba, przys. Złotnego, pow. sądecki, 
należy do par. rz. kat. w Nawojowy i ma 298 
mk. rz. kat. Mac. 

Homilia, jak piszą stare dokumenta łaciń- 
skie, niem. Hommel FI., mała rzeka, pow. el- 
Ibląski, najznaczniejsza, która tu z gór (Hocker- 
and) przychodzi. Początek bierze w lesie 
przy wsi Rakowie z nowego i starego stawu 
czyli jeziora. Kierunek ma przeważnie połud- 
nic wo-zachodni. Ponieważ z góry wartko pły- 
nie, staje się bardzo użyteczną i obraca wiele 



tymże lesie rakowskim przechodzi przez wielki 
staw, 40 mr. obszaru zajmujący, Skąpcem zwa- 
ny (Geizhals), wykopany r. 1642—1645. Wy- 
ohodzącz niego, wzmacnia się kilku dopływa « 
rai po lewej stronie, pędzi hamer żelazny nale- 
żący do wsi Drewshof, zwany Waldburg, roku 
1843 założony. Następnie obraca starą papier- 
nię dąbrowską (od r. 1828 hamernia, r. 1831 
znowu papiernia, obecnie młyn), dalej zaraz 
hamernię miedzi do wsi Roland należącą (roku 
1791 założoną, obecnie na młyn zamienioną), 
potem olejarnię do wsi Benkenstein przyległą 
(zdawna papiernię, podupadłą z czasem, roku 
1747 na nowo wzniesioną, od r. 1770 olejar- 
nię, znowu r. 1856 na hamernię obróconą). Po- 
tem obraca hamernię przy wsi Wessolu (roku 
1839 zbudowaną), dalej młyn stary, zwany po 
niem. Strauchmiihle (oddawna wałkownię sa- 
kienniczą i zarazem garbarnię miejską, r. 1806 
w wieczystą dzierżawę puszczoną, obecnie 
młyn i hamernię od r. 1837; wałkownię daw- 
niejszą sukna zniesiono r. 1861). Poza tym 
młynem (Strauchmiihle) w czasach najdawniej- 
szych krzyżackich odłączony jest od Homuli 
kanał osobny (Hommel-Kanal), który wodę 
sprowadza prosto do miasta Elbląga, poprzed- 
nio jeszcze 4 młyny i fabrykę zapałek pędzi 
studnie miejskie wodą zapełnia, dawniej także 
fosy zamku zasilał, poozem uchodzi do rzeki, 
Elbląg. Beszta pozostającej zbytecznej wody 
płynie starem korytem (Alte Hommel) około 
dworca kolei żel, berlińsko- królewieckiej przez 
przedmieścia elbląskie, także nieco powyżiej od 
kanału do rz. Elbląg. Stara ta Homula, nie 
mając dostatecznej wody, latem często wysy- 
cha, na wiosnę zaś jest zwykle silna i nieraz tu 
groble usypane przerywa. Długość biegu na- 
.der pożytecznej tej rzeki wynosi około 2 mile. 
Ob. Rhode, der Elbinger Kreis. EL F, 

Ilonatycze, ob. Hontatycze. 
Iloncznrówka, rz., ob. Buzanka, 
Ilouczary, wś, pow. piński, 2 okr. pol.» gm, 
Żabczyce, mieszk. 34, własność Bylewskiego, 
część należy do klasztoru prawosławnego w 
Pińsku, dawne dziedzictwo bazylianek pińs- 
kich. Por. II, 438. Ks. M. 

Iloneda al. Huntowo, niem. Huniau, Hunie* 
naUf w najstarszych dokum. także Wuntenowe, 
ziemia u dawniejszych pogańskich prusaków, 
teraz w Prusach wschodnich, w pow. święto- 
mirjskim. Graniczyła na północ z zatoką Świe- 
żą (Frisches Haff), na wschód ze strugą Fri- 
Bching. na płd. z dzisiejszym pow. iławskim 
(Pr. Eilau), na zachód ze wsiami: Goppeinen, 
Rippen itd. Podług sławnej mapy Henneber- 
gera z r. 1595 i w długości i szerokości zawie- 
rała około milę. Obecnie obejmuje 13 wiosek 
w parafii Porschen. Na czele tej okolicy stał 
gród warowny zwany także Huntowo czyli 



młynów i zakładów fabrycznych. Najprzód w i Honeda, po którym teraz jeszcze zachowały się 



/ 

Hon. 



Hoił. 



m 



niejakio snaki. Leżał on na wyniodłem wzgó- 
RH przy njsciu małsgo strumyka Stradnik do 
re. Prisching. Wysokość góry dochodzi 50 
kroków, obwód u szczytu, gdzie stał zamek, 
600 kroków. Zarzucone już niemal całkiem fo- 
sy i wały rozkopane można dość wyraź aie roz- 
poznać. Widok z góry przepyszny na zatokę i 
na całą okolicę. R. 1249 pobici przez krzyża^ 
ków pomezańczycy obiecują wystawić kościół 
we Wuntenowe (lluntenowe) czyli Ilonedzie, 
Ob. Zeitsohrift fur die Gesoh. Ermlands II 385, 
III 689, Monum. Warmiae I 37 nota 19. Por 
Bcdga. £ś. F. 

lloniądz, ob. Goniądz. 

Honiatycze, wieś, pow. tomaszowski, gm. 
KotHce, par Dub, o 6 mil od Tomaszowa, o 2 
od Hrubieszowa, o 1 i pół od Tyszowicc, ma 
62 dom., 451 mk., w tem 128 r. 1.; 626 mr. 
gruntu, 173 m. łąk, 37 m. lasu; gleba popielat* 
ka. Ludność rolnicza, cerkiew drewniana. 
Dwór z folw. 797 m. gruntu, 162 m. łąk, 153 
m. lasu i cegielnia; własność Kulikowskich od 
1749 r. Była tu filia byłej parafii gr. un. Wa- 
kijów. R. 1827 H. miały 31 dm., 241 mk. 

lloniatycze (w dokumentach dawnych Ho- 
TkUiezej Honatycze^ Huniatycze\ wieś w powiecie 
rudeckim, 33 kil. na płd. wschód od Rudek a 8 
kil. na płn. zachód od st. poczt, w Mikołajo- 
wie, nad potokiem Szczerek, tworzącym w o- 
brębie wsi mały stawek. Wieś przypiera od 
W8ch. do pow. żydaczowskiego (do wsi Dem- 
nia), na płn. od niej leżą Czerkasy, na zachód 
Kahujów a na płd. Werbiż. W zachodniej czę- 
ści wsi nad Szczerkiem i w płd. ściele się pod7 
mokła dolina nad potokiem Żubra i Żubrze; 
strona płn. wsch. jest pagórkowata i wznosi 
się najwyżej do 285 m. Lasów nie ma w oko- 
licy. Przez wieś idzie kolej Albrechta, a H. od- 
dalone są o 2 kil. na płd. od przystanku kolei 
Czerkasy, a o 5 kil. na płd. od st. kolei w Mi- 
kołajowie — Drohowyżu. Wedle obliczeń z ro- 
ku 1869 było dm. 46, mk. 328 (170 męż., 158 
kob.) w gminie, a na obszarze dworskim dom. 
6, mk. 47. Wedle szematyzmów z r. 1881 jest 
293 mk. obrz. gr. kat. a 35 rzym. kat. Wła- 
sność większa ma roli ornej 431. łąk i ogr. 
178, pastw. 57 mr.; włościanie roli ornej 320, 
łąk i ogr. 114, past. 207 mr. Par. rzym. kat. 
w Mikołajowie, gr. kat. w Werbiżu. We wsi 
jest cerkiew drewniana i kasa pożyczkowa 
gminna z kapit. 2190 zł. Andrzej Odrowąż ze 
Sprowy, wojew. i starosta ruski, i Jerzy Stru- 
miło, podkomorzy lwowski, wyznaczeni od 
króla jako komisarze, rozgraniczają lloniaty- 
cze, Kahujów i Czerkasy. Akt wydany w lip- 
cu 1464 r. zawarty w Aktach ziem. i grodź. t. 
V, str. 208 do 210. Król Aleksander zwalnia 
mieszkańców lloniatycz na lat 15 od wszelkich 
obowiązków dla grodu lwowskiego i uwiada- 
mia o tem Stanisława z Chodcza, kasztelana i 



starostę lwowskiego w r. 1502. Ob. Aktanem. 
i grodź. t. II, str. 242 i oryginał w kapitule 
łacińskiej we Lwowie. Właścicielem większej 
posiadłości jest kapituła łacińska we Lwowie^ 
Iloniatyezki, wieś, pow. tomaszowski, gm. 
Kotlice, par. Tyszowce, ma 32 dm , 306 mk., 
w tem 127 r. 1.; 311 m. roli ornej, 308 m. łąk, 
grunta płaskie, gleba popielatka, ludność rolni- 
cza. Dwór ma ziemi folw. 501 m. roli ornej, 
184 m. łąk, własność Wacława Swieżawskie* 
go. !N'a gruntach H. znajdują się na dwa kur- 
hany, pamiątki Szwedów za Jana Kazimierza i 
konlederacyi tyszowieckiej. R. 1827 było tu 
45 dm., 384 mk. X S. S. 

Honiatyn, wś, pow. tomaszowski, gm. Doł- 
hobyczów, par. Oszczów, o 7 mil od Tomaszo- 
wa, o 6 od Hrubieszowa, o pół mili od Dołho- 
byczowa, w pasie granicznym; ma 37 dm., 3li3 
mk., w tem 50 rit. lat., cerkiew drewniana, 
599 m. gruntu, 30 m. lasu, czarnoziem. Lud- 
ność rolnicza. Dwór z pięknym ogrodem, przy 
nim folwark 474 m. gruntu, 140 m. lasu. Do 
dominium H. należą folwarki w Oszozowie i 
Pawłowicach. Własność niegdyś Leszczyń- 
skich, Rulikowskich, obecnie Tomisława Roz- 
wadowskiego. R. 1827 H. miał 37 dm., 226 
mk. X, S. S. 

Honi^bauiii (niem.) 1.), folw., pow. święto* 
Siekierski, st. p. Zgorzelec. 2.) II., folw., po- 
wiat frydlądzki, st. p. Sępopol. 

Ilonigrelde (niem.), wś, pow. sztumski, ob. 

Miedzice, 

IIoiiig«^pring (niem.). os. dóbr Stara Brda, 
pow czluchowski, paraf, i poczt. Koczała (Flo- 
tenstein). 

Iloiiik niem., Ilonig^ wś, pow. sycowski, 
par. Drołfcowice, i dobra z folw. Sobek i fry- 
szerką. F, S. 

Iloiliwka, Annówkaj ob, Johanówka, 

Honorata, wś, pow. bałcki, gm. Kiestoita, 
800 mk., w tej liczbie 98 jednodworców, zie- 
mi włość. 615. dzicś., dworskiej 2635 dzies. 
Cerkiew ś. Mikołaja liczy 904 paratlan i 53 
dz. ziemi, Kależała do Komarów, dziś Roni- 
kicrów. Dr M. 

Honorata, kop. węgla pod Orzeszem, pow. 
pszczyński. 

Honorata, rz., prawy dopływ Jahorlika 
w pow. bałckim. 

llonoratka, wś w pow. lipowieckim, nad rz. 
Żywą wpadającą do Rosawy, mk. 318 wyzn. 
prawosł.; cerkiew paraf, założona przez Orań- 
skiego w XVII wieku, wieś nosi miano jego 
żony. Tu w 1787 r. 20 maja odpoczywał 
Stanisław August jadąc do Kaniowa. Liczy 
887 dzies. wybornego czarnoziemu, własność 
Bondarzewskiej, par. kat., zarząd gminny i po- 
licyjny w m. Oratowie. A7. Pr z, 

Honoratów, wś włość, pow. opoczyński, 



120 



Hoit. 



Hop. 



gm. Wielka Wola, par. Wójcin; 11 dm., 61 
mk. i 254 mr. obszaru, 

Honorato wa, zasó. bzI.,, pow, Bwięciański, 
3 ok. adm., o 49 w. od Bwięoian, 1 dm., 7 
mk. kat. (1866), 

Honoratówka, folwark, pow. rohatyńeki, 
Bależał dawniej do Cześnik, obeonie wła- 
snoBÓ Franciszka i Romany z Gołaczewskich 
Zdańskich, w uroczem położeniu śród lasów, 
nad potokiem, dopływem pobliskiej Narajówki. 

Honorów, os. leśna, pow. opatowski, gm. 
Lasocin, par. Trójca. Należy do dóbr Linów, 

Honorówka, 1) duża ws, pow. olhopolski, 
gm. Łuk, u źródeł rz. Biełocz, 1120 ink., ziemi 
wło6ć. 1257 dzies., dworskiej 2817, domów 
197. Cerkiew z 58 dz. ziemi. Odległa od 
st. kol żel. odesko-kijowskiej w. 8 Należała 
do Urbanowskich, Jaroszyńskich, Koszarskich, 
dziś Łipkowskich. 2.) II., fol w., pow. jampol- 
ski, nad rz. Trościancem, parafia i gmina Dzy- 
gówka poczta i teleg. w Jampolu. Od kolei 
odesko-kijowskiej od st. Wapniarki 35 w. 
Jest tu fabryka cukru, założona w 1875 roku, 
roczna jej produkcya od 80 do 90,000 rs. Cu- 
krownia należy do towarzystwa akcyjnego, fol- 
wark zaś do Juliusza Orzechowskiego. 3) IL, wś, 
nad Grabarką, pow starokonstantynowski, par. 
Kupiel. B. 1868 miała 40 dm. Dr. M. 

Ilonowo, ob. Kaniów. 
^ Honygruil, ob. OUnianha i Oruń, 

Hoofe (niem.), wś, pow. iławski, st. p. 
Łandsberg, Ostpr. 

Hoor, ob. Thorowce. 

Uopanów, fol w. pry w., pow. wilejski, o 
65 w. od m. Wilejki. 2 okr. adm., 11 dm. 110 
mk. (1866). 

Hopchili (niem.), os. pod Elblągiem. 

Hopczyca, rz., poczyna siQ w pow. berdy- 
czowskim za wsią Niemierzyńcami, we wsi Ho- 
rodku łączy się z rzeczką Samcem, a niżej nie- 
co we wsi Starościńcach z rzeczką Myką i na- 
stępnie zlewa się z rzeką Boś. E. B, 

Hopczyca, duża wieś., pow. berdyczowski 
nad rz. Hopczyoą, o 5 w. odl od m. Fohrebyszcz 
mk. 1384 wyzn. prawosł; cerkiew paraf, 
i szkółka, ziemi 3022 dzies.; należała dawniej 
do Bzewuskich dziś do Byżniczów; zarząd gm. 
i policyjny w m. Fohrebyszczach. KŁ, Frz. 

Hopfenau (niem.), wś. pow. wystrucki, st. 
p. Gr. Bubainen. 

Hopfenbruch (niem.), ob. Jaromierz, leśni- 
ctwo, pow. babimoski. 

Hopfenbruch (niem.) 1.) folw., pow. ho- 
lądzki, st. p. Łauck. 1.) H., os., pow. stołu- 
piański, st. p. Stołupiany. 

Ilopfendorf (niem.), włość, wś do Wycze- 
chowa należąca, pow. kartuski, przy bitym 
trakcie gdańsko- kościerskim, 725m. npm. w oko- 
licy lesistej i piasczystej, założona w wytrze- 
bionych borach starostwa skarszewskiego około 



roku 1600. Obejmuje gbur. 16, zagród. 10, ob^ 
szaru ziemi mr. 767, kat. 207, dm. 26. Paraf. 
Ooręcia, szkoła Nowy dwór, poczta Kartuzy, 
dokąd odległość wynosi 1 i pół mili. 

Hopfengarten (niem.), ob Chmielniki^ pow. 
bydgoski leśnictwo, os. i st. kol. żel. z Inowro- 
cławia do Bydgoszczy, o 15 kil. od Bydgoszczy 
Por. Brzoza, 

Ilopfengrunfl (niem.), os., pow. braniewski, 
st. poczt. Braniewo. 

Hopfenthai (niem.), folw. powiat węgobor- 
ski, st p. Kruklanki. 

Ilopfenthai (niem.), kol., pow. bydgoski, 
ob. Chmidewo. 

Hopgart, ob. Rohgard. 

Hopkie. wś, pow. tomaszowski, gm. Badia- 
nie, paraf, rzymsk. kat. Łaszczów, o 2 w. od 
Łaszczowa a 3 od Tomaszowa; pół miii od pa- 
sa granicy Galicyi; ma folw. własn. hr. Fredro; 
ludności 300 dusz, w tej liczbie kat. 111. Dy- 
mów 31; ziemi włość. 370 m., gr. ornego, a 
103 mr. łąk lasu; do włościan należącego mr. 
54. Ziemia popielatka w połowie piasczysta. 
Włościanie zajmują się uprawą roli, jest tylko 
stolarz 1, kołodziej 1, cieśla 1, tkacz 1 i mu- 
larz 1. W tej wsi jest cerkiew była unicka, 
z drzewa wystawiona, filialna do paraf. Pie • 
niany. B. 1827 było tu 28 dm., 190 mk. 

Ilople, wś, pow latyczowski, gm. i par. Ze- 
niszkowce, 472 mk., 118 dm.; ziemi dworskiej 
351 dzies., włość. 334, młyn. Kależała do 
klucza zińkowskiego Czartoryskich, następnie 
do Lewickich, dziś Demianowskiego. 

Hoppen (niem.), wś, pow. kartuski, ob. Ho-' 
py, Hopowo, 

Hoppenau (niem.), włość, wś, pow. elbląs- 
ki, par. Elbląg, poczta Grunowo. Odległość 
od Elbląga 1 i poł mili, liczy włościan i, 
zagr. 8, obszaru 3043 mr ; kat. 14^ ewan. 104, 
menon. i bapt. 15« dm, 16. 

Iloppenbnich (niem.) 1.) wś, do miasta 
Malborka należąca, pow. malborski, założona 
na początku XV w., obejmuje posiad. 21, za- 
gród. 29, włók 3, kat. 346, ewan. 326, dm. 73; 
parafia i poczta Malbork, dokąd odl. wynosi 
jedna ósma mili; w miejscu znajduje się szkoła 
luterska. 2.) II., miejscowość pod Gdańskiem, 
ob. Górka. 3.) H. dwie wsie, pow. świętosie- 
kierski, st. p. Balga i Łudwigsort. 

Hoppendorf (niem.), wś i folw., pow. iła- 
wski, st. p. Wildenhoff. 

Iloppen-niichei (niem.), wś, pow. kłaj- 
pedzki, st. p. Immersatt. 

Hoppenińfihl (niem.), dobra i posiadłość 
z młynem, pow wałecki, parafia Sypniewo, 
szkoła Szwecya, pocrta Schonthal; obszaru mr. 
1 126, budynków 21, dom. 3, kat. 11, ew.- 53. 
W miejscu jest gorzelnia. 

Ilopy (niem.), Hoppen włość, wś, przyłączo- 
na do Załęża, pow. kartuski, na bitym trakcie 



Hor. 



Hor. 



121 



leŚDieńsko-wejherowBkim, nowo założona iród 
borów wytrzebionych około r. 1639. Parafia 
Przodków, szkoła Załęże, poczta Kartuzy, do- 
kąd odległość wynosi około li jedna czwarta m. 
Hora 1.) wi. w pow. borysowskim, o 3 
wiostry od st. dr. żel. Borysów, mieszk. 63. 
2.) II., wś, pow. sieński gub. mohilewskiej, 
gm. (^erejska. Dobra dziedziczne rodziny 
Swiackich wraz z folw. Zamosze. Piękny sad 
owocowy, dobre budynki, gospodarstwo sta- 
ranne. O 40 w. od H. leżą dobra Krupka (ob) 
z folw. Szyjką, należące do tychże właścicieli. 
Dobra Hora, Zamosze, Kruplia i Szyjka mają 
razem 5433 dzies. ziemi używalnej a 2569 dz. 
Bieużytków. A, Ch. 

Hora, Hwha^ wś w hr. liptowskiem (Węg.); 
chów owiec, rozległe lasy; w pobliżu źródło 
wody szczawiowej, u podnóża Karpat, 105 mk. 

Hora, kilka wsi serbskich tegoż nazwiska 
na górnych Łużycach, ])niem. Oore, pow. 
budyszyński na saskich Łużycach. 2) niem. 
Ouhray tamże, pow. kamjenecki. 3) niem. 
Berg^ na Łu>.ycach pruskich, pod miastem Mu- 
żakowem, pow. rozbórski. J.J. F» 

Horaba, ob. Harab. 

Horacy, z czeska, Górale^ mieszkańcy wy- 
żyny morawsko-czeskiej. 

Horaczki, wś, pow. augustowski, gm. Wo- 
łowiczowce, par. Teolin. W 1827 r. było tu 
16 dm. i 91 mk., obecnie liczy 26 dm. i 263 
mk. 

Uoraczkówka, ob. Haraczhówka. 

Horainowszczyzna; folw. w pow. nowo- 
grodzkim. Sama nazwa wskazuje, iż musiało 
to miejsce należeć do rodziny dość znanej na 
Litwie Horainów. Teraz jest dziedzictwem 
Truszkowskich; folwark ma obszaru przeszło 
805 mórg w glebie dobrej. Al, JeL 

Horąjnie, wś, pow. rosieński, par. żwin- 
gowska. 

Horaie, Krajmaey^ mieszkańcy części 
Orawy i okr. czadczaóskiego. 

Horanie, dobra, pow. dzisieńeki, 287 dzieś. 
rozL, dawne dziedzictwo Puciatów, 54 dusz, 
dziś Mirskich. 

Horanka 1.) wś, pow. ihumeński, przy 
gościńcu wiodącym z Jakszyc do Swisłoozy, 
nad rz« Berezyną, w miejscowości dogodnej, 
obfitującej w łąki, ma osad 10. Ludność zaj- 
muje się, prócz rolnictwa, flisactwem i rybo- 
łóstwem. 2.) H. albo Papiernia, wś, pow. kijo- 
wski, o 3 w. od Mościszcza, nad rz. Katyrką, 
wpadająca do Irpenia, p(^ożona w lesie so- 
snowym. Mieszkańców 180; liczą się oni do 
mieszczan kijowskich, trudnią stę rybołówst- 
wem i przemysłem leśnym. Należą do parafii 
Mościszcza. Kiewiadomo kiedy założona, 
lecz już Bohdan Chmielnicki uniwersałem 11 
stycznia 1651 r. oddał U. akademii kijowskiej. 



Horanka, przyi. Turzego, pow. staromiej- 
ski. 

Horany 1,) wś, pow. połocki, o 15 w. od 
PołocKa, przy dr, żel. dynebursko^witebskiej, 
o pół wiosty od przystanku tejże drogi, zwa« 
nego także Horany. 2.) II., po łotew. OoreJ^ 
ni, wś, pow. lucyński, parafii landskorońskicj, 
własność Szczęsnowiczów. 3.) H., wś, ,pow. 
święciański, na prawym brzegu jeziora Świr, 
4 okr. adm., o 58 w. od Swięoian, 5 dm., 67 
mk. Par. Goranie. 

Horapąj, wś, pow. nowogradwolyński, 
gmina hordyjowiecka, włościan dusz 307, zie- 
mi włość. 740 dzies., ziemi dworskiej 864 dz. 
Własność Malinowskich. L. B, 

Horapinka, karczma, pow. stryjski, na 
płn. od Kawska, na granicy wsi Koenigsau 
pow drohobyckicgo. Lu, De, 

Hora wiec 1.) dobra, pow. borysowski, 
własność Borsuka. 3.) H., dobra, pow. bory* 
sowski, wł. Nargielewicza. 3.) H. dobra, pow, 
miński, wł. Slieniów. A. K. Ł. 

Horb 1.) wzgórze w pow. lwowskim, na 
zachód od Sołonki wielkiej, nad potokiem So« 
łoneckim od płn. i drugim tej nazwy od płd., 
ze szczytem 339 m. npm. 2.) II. Męczoło- 
wski, krótkie lesiste pasmo górskie w pow. 
stryjskim, na zaoh. od wsi Ławoczne. Wy- 
biega ono na płn.-wschód od działu wodnego, 
między górnym Stryjem a górnym* Oporem. 
W połowie pasma wznosi się szczyt jeden do 
933 m., a w płd. kończynie szczyt najwyższy 
do 981 m. Na południowej stoczystości tego 
pasma biją źródła Stryja; wody płynące ze 
stoku półn. zabiera potok Rowina, dopływ 
Oporu. 3.) H. Witiwski, lesiste pasmo gór- 
skie w pow. turczańskim, ro^ożome na płd. 
zachód od Łomny a dochodzące w kierunku 
zach. do Żurawina w pow. lisieckim. Najwyż- 
szy szczyt pasma wznosi się na samej granicy 
obu powiatów do 700 m. Ztąd opada pasmo 
na wschód do 602 m. a na zachód do 674 m. 
Wody płynące z płn. stoczystości pasma za- 
biera potok Lechniowa, z płd. San i Ryka 
(dopływ Sanu), Lu, De. 

Ilorbacewicze. wś i dobra pojezuickie 
w pow. bobru jskim, przy szosie, o 14 w. od 
Bobrujska w stronie zachodniej, na prawym 
brz. Berezyny. Jest tu cerkiew prawosławna, 
kaplica kat. paraiii Bobrujsk, st. poczt., za- 
rząd gminy horbacewickiej, składającej się 
z pięciu starostw wiejskich, z 65 wiosek, i 
obejmującej 1470 mk. płci męzkiej. Okrąg 
policyjny świsłocki. Dobra H. należą do 
Horbackich, mają obszaru przeszło 5000 mr. 
w glebie piaszczystej, łąkfi lasów dostatek, po- 
kłady wapienia. Al, Jei. 

Horbaeze, wś, powiat owrucki, nad poto- 
kiem płynącym od wsi Kaleńskie, po wschód, 
stronie rz Uż, o 13 kil. od mka Iskorościa. Wś 



122 



Hor. 



Hor. 



loży n ^ granicy z pow radomyskim. Nad ree- 
ką pokłady labradorytu, składową częśd ziemi 
stanowi gnejs. • A, Z. Br. 

Ilorbacze, wś, powiat mdecki, 33 km. 
na płd .-wschód od Rudek a 7 km. na płd. od 
st. pocztowej i kolejowej w Szczercu. Wieś 
leży na płn. -wschód, krańcu powiatu i sąsiaduje 
na płd. z Czerkasami w pow. rudeokim, ua za- 
chód z Dmyjtrzem, na płn. z Fopielanami, 
Domfeldem i Dobrzanami, a na wschód z Lin- 
denfeldem w pow lwowskim. Od zach. przy- 
piera o podmokłą dolinę Szczerka, na płd. o ró- 
wnież podmokłą, wazką dolinę nieznacznego 
dopływu Szczerka; przez środek wsi płynie 
mały potoczek od pŁ. ku płn. i tworzy we 
wsi samej mały stawek. Reszta obszaru 
wznosi się mało co po nad 300 m., a miejscami 
opada cokolwiek mżej. W półn.-zach. stronie 
wsi rozłożyły się pola Kopanie, na płn. Horo- 
dyszcze, na zach. zaś las Zapust. Wedle 
obi. z r. 1869 było dm. 90, mk. 570 w gminie 
a na obszarze dworskim dm. 6 mk. 44; wedle 
szemat z r. 1881 jest 578 mk. obr. gr. kat. 
a 71 rz. kat. Obszar dworski ma roli mr. 
398, łąk i ogr. 79, pastw. 29, lasu 235; wło- 
ścianie roli 628, łąk i ogr 49, pastw. 197 mr. 
Par. gr. kat, jest w miejscu, należy do deka* 
natu horożańskiego a ma filią w Czerkasach 
Par, rzym. kat. w Szczercu. We wsi jest 
cerkiew drewniana pod wezwaniem św. Igna- 
cego i szkoła jednoklasowa, nieetatowa, istnie- 
jąca odr. 18*42. W r. 1488 pozywał Piotr 
Sambor z Horbacza Feliksa Pniewskiego, sta- 
ostę żydaozoWv<ikiego. Lu. Dz, 

Horbaczeiiki, wś, rządowa, pow. dzisień- 
ski, o 60 w. od Dzisny, 2 okr. adm., 6 dm., 
70 mk. (1866). . 

Horbaezewo 1,) wś włość, pow. wilej- 
ski; o 38 w. od m. Wilejki, 2 okr. adm.; 5 dm., 
47 mk. (1866). 2.) II. wś z kościołem pa- 
rafialnym katolickim, pow. połocki, nad jez. 
Nieszczodra, o 50 w. od Połocka. Kościół 
pod wezw. ś. Józefa wzniesiony przez jezuitów 
połockich r. 1800 we wsi, która wówczas na- 
leżała do dóbr tego konwentu. R. 1877 na 
miejscu starego kościoła kosztem parafian zo- 
stał wzniesiony z drzewa nowy. Parafia de- 
kanatu połockiego liczy wiernych 2870. Do 
tego kościoła należą kaplice: Dymitrow-Most, 
Antonowo, Krasnopol, Prychaby, Porzecze, 
Łaszków i Kazimierzów. Parafia zwie się 
oficyalnie H.-Obytoki. M, K. 

Ilorbaków, wś, pow. ostrogski, na płn. od 
m. pow. Ostroga o 36 w., przy drodze bitej 
brzesko-kijowskiej, położona na górze, oblanej 
z trzech stron rz. Horyniem, która to rzeka rok 
rocznie podmywając brzegi wyniosłe spra- 
wia, że te się usuwają i tym sposobem już kil- 
ka zabudowań włościańskich zawaliło się. 
Przez Horyń pod samym H. rzucony most ol- 



brzymi drewniany. Ta wieś pierwotnie na- 
leżna do familii Hulewiczów, później przeszła 
na własność Wigorów a w 1874 r. trzy jej 
części kupił Czertów, czwarta jeszcze należy 
do Wigory. Za władania Wigorów była tu 
katolicka domowa kaplica paraili Tuczyn, da- 
wniej Uoryńgród; dziś sukcesorowie Czertowa 
przemienili ją na salou. Jest tu także i cer- 
kiew prawosł. na około wysokim wałem 
w czworobok opasana; wały te były ufortyfi- 
kowane, jak to widzieć można w wielu wo- 
łyńskich wioskach; taki sam czworoboczny 
wał znajduje się na drugiej stronie Uorynią 
obok miasteczka Hoszczy; tu mieszkańcy bro*- 
nili od napadów tatarskich i kozackich. Ziemia 
z wierzchu czarnozicm, podkład glinkowaty, 
lecz urodzajna. Nazwisko ztąd wzięła zape- 
wne, że zbudowana na górze, nazwanej u lu- 
du starem słowiańskiem mianem „Uorb'^ 
garb. Z. Róż. 

Ilorbala, ob. Horbula, 

llorbaiiówka, mała wioska, pow. proskuro- 
wski, gm. Juryńoe, par. kat. Satanów, dm. 16, 
mk. 101. Należy do klucza Satanowskiego 
hr. Maryi z Sanguszków Potockiej. Dr, M, 

Ilorbasów, wś, pow latyczowski, gm. Su- 
słowce, par. Latyczów, nad rzeką Bohem, mk. 
672, domów 130; ziemi włość. 1030 dzies. 
dworsk. 1080 dz. 2 młyny. Cerkiew ś. Pra- 
skowii z 879 parafianami uposażona 65 dzies., 
ziemi. Należała do starostwa latyczowskiego, 
darowanego hr. Markowe wi w 1785 r. i dziś 
do Markowa należy. Lasu niema. 

Ilorhasza 1.) Wielka, wś, pow. nowograd- 
wołyński. gmina żolobeńska, nad Ceremem, 
dusz włościau 81, ziemi włość. 455 dzies: ziemi 
dworsk. 552 dzies. Niegdyś należała do Puła- 
skich, od tych przeszła do Dubieckich, na- 
stępnie Pruszyńskich, obecnie własność Chi- 
czewikich. 2.) II. niala, wś. pow. Nowogra- 
d woły oski, gmina Zołobieuska, par. Zwiahel, 
nad rz. Ceremem, dusz włość. 216, ziemi włos. 
682 dzies., ziemi dworskiej 290 dzies. Nie- 
gdyś należała do dóbr generała Pułaskiego 
w 1834 roku przez wierzycieli tegoż podzie- 
lona na części. Następnie nabyli części te 
Wroczyńscy, w których i' dziś jest posiada- 
niu. Ma kaplicę katolicką. L. R. 

Horbafka, rz,, dopływ rz. Hajwy. E. R. 

Ilorbki, szczyt w Karpatach lesistych, na 
wschód od Zyndramowy, 684 m. wys. 

Ilorbków, wś, pow. sokalski, o 6.5 kil. na 
wschód od lokali-; przestrzeń pos. wiek. 1367 
m., wtem 11 12 m. lasu; włość 1283 m.; ludność 
rzym. kat. 26, gr. kat. 570, izrael. 1 7 razem 
613, obydwie parafie w miasteczku Tartako- 
wie, oddalonem o 4 kil. na wschód, sąd pow., 
urząd, poczt., telegraf, i not. w Sokalu. Szkoła 
filialna należąca do rady szkol, okręg, w So- 
kalu, kasa -pożyczkowa z funduszem 100 złr. 



Hor 



Hor. 



123 



WłaBcioiel wtęk. posiadł. Teodor hr. Laucko* 
rońflki. B. R. 

Horbok, krótkie paemo górskie, oiąj^ące sic 
na granicy Wogier gmisy Oporzeo w pow. 
•iryjakim od pło,-zaoh. kn poł.-wachod. Na 
płD.-WBchód i płd.-zach. wyayła ono krótkie 
ramiona. Najwyżsce jego szozyty dochodzą 
1047 i 1061 m. Wody j^ynące na płn.^wsch. 
jego Btoozyatości, tworzą potoki, z których 
p<^ącz6nia powstaje Opór, wody zae ze stokn 
płd.-zaohod. zabiera potok Karteó. Lu, Dz. 

Horbów, wś i fol. donao. pow. Bialski, gm. 
Dobryń, par. Piszczac (o milę). Jest ta szkoła 
początkowa, dom schronienia starców i kalek. 
W 1827 r. było 16 dm , 110 mk. Cerkiew 
paraf. obrz. gr. erekcyi niewiadomej. R. 1687 
dziedzic H. Tomasz Kazimierz Łużecki erekcyą 
potwierdził. Obecna cerkiew z 1854, drew* 
niana. Kościół i par. rzym. kacol. erygowane 
przed r. 1516 niewiadomo przez kogo. Dzie* 
dzice Horbowscy 1516 i 1517 potwierdzali 
erekcye: 1741 wznowiony drewniany ko- 
ćoiół; 1821 przez wojska zniszczony; potem wy« 
stawiono kaplice tylko i ta do dziś istnieje. Do- 
bra rządowe H., pochodzące z konfiskaty ma- 
jątku ks. Adama Czartoryskiego, składają się 
z folwarka H., wsi H., Łachówka, Zalesib i 
Kłoda. Szacunek hypoteczny w r. 1842 wy- 
kazany na złp. 1,180,000. Dobra te jeieli nie 
w całości to w znacznej części uległy podzia- 
łowi na donacye. Br. Ch. 

Ilorbów, wś, pow. nowograd wołyński, gm. 
emitczyńska, włościan dusz 56, ziemi włość. 
406 dzies. Należy do dóbr emilczyńskich, 
własność Uwarowów. L. E. 

Ilorbowce, wś rządowa, pow. lity oski, nad 
rz. Zharkiem, 280 mk., 46 dm., 792 dzies. zie • 
mi. Wś ta wraz z Łysohorką i Majdanem 
Łysohorskim składała oddzielne starostwo 
horbowieckie. Kwarta wynosiła 773 rs. Trzy- 
mał je prawem emfiteutyoznem do 1848 r. 
Michał Jełowicki: ziemia glinkowata. Jest tu 
cerkiew św. Trójcy, do której należy 42 dzies. 
ziemi i 397 paraf. Kwitnie rybołówstwo. 

Hor bo wica, ob. Czartoryja, 

Horbowicze, wś, pow. mozyrski, miał ka- 
plice kat. parafii Mozyrz. 

Ilorbowska, st. poczt., pow. ozemihowski, 
w pobliżu większych stacyj Czerników i Nie- 
żyn. 

Horbowszczyzna, zaśc., pry w., pow. wi- 
lejski, o 50 w. od m. Wiłejki^ 1 okr. adm., 
przy b. drodze pocztowej z m. Mołodeczna do 
granicy pow. mińskiego; 1 dom, 10 mk. rz. 
kat. (1866). 

llorbowy 1.) potok górski, wypływający 
z Ostrych gór we wschodniej stronie gminy 
Koziowej, w pow. stryjskim; płynie w kie- 
mnku p6łn.*zachodnim lesistemi debrami i po 
krótkim biegu uchodzi z prawego brzegu do 



Orawy, dopływu Oporu. Długość biegu pn«« 
szło 2 kil. 2.) H., potok górski, wypływa w 
obr. gm. Tysowca, w pow. stryjskim, z lasu 
Czarnej góry; płynie lasem na północny- wsoh., 
zabiera z lewego brzegu potok Szebele i po 
2620 m. biegu wpada do Buty wli Wielkiej 
(ob.). Br. G. 

Ilorbula (w dawnej taryfie Horbala al. 
Węgierce), przysiółek .do Łitewki w pow. r\i- 
deckim, 2 kil. na pótn. od Łitewki (ob.), na 
lewym brzegu Wereszycy, w okolicy podmo- 
kłej, 272 m. n. p. m. Lu, Dz. 

Ilorbolów, duża wieś, powiat radomyski, 
nad Wierchłużą^ wpadającą do Uszy, odl. o 3 
w. od wsi Torczyna, a o 18 w. od m. Rado- 
myślą; mk. 1001 praw., 113 katol., cerkiew 
paraf, i szkółka; nazwa wioski pochodzi od 
garbów czyli pagórków, rozdzielających do- 
pływy Uszy od dopływów Teterowa; położe- 
nie jak wioski tak i gruntów do niej należą- 
cych w ilości 2017 dzies. wzniesione, gleba 
dośó urodzajna, grunta gnejsowe, obnażone 
skały labradory towe nad rzeką. W 1151 r. 
Andrzej Boholubski założył tu monastyr i 
wówczas miała to byó osada duża i kwitnąca 
(Karamzyu tom II, str. 39 1> Zasługuje tu aa 
uwagę Dziewicza góra ze śladami starożytnych 
budowli. W 1781 r. wioska należała do Ma- 
ksymiliana Potockiego generała wojewódz- 
twa kijowskiego, obecnie do Fodhorodyńskich; 
zarząd gminny w tejże wsi, policyjny w m. 
Malinie. Paraf, kościół katol. NIep. Poczęci ?. 
N. P. M., z muru wzniesiony 1857 na miejsce 
dawnego z 1796. Parafia katolicka dekanatu 
radomyskiego: dusz 1309. Kaplica w Czaj- 
kówco. A7. Przed. 

Ilorby 1.) lesista wyniosłość w pow. doli- 
niańskim, na wschód od ISnkiela, opadająca na 
płd. ku dolinie Sukiela^ (.569 i 551 m.), a na 
półn. ku dolinie potoku Ozera (557 m.). W 
stronie wschodniej wznosi sie ona do 744, w 
stronie zachodniej, na pótn. od Sakiela, do 673 
m. Półn. zachodnia część wznosi się znacznie 
wyżej i łączy się na granicy powiatu z górą 
Sukiel, 900 m. wysoką. 2.) H., lesista góra w 
pow. stryjskim, na wschód od Pławią, na pra- 
wym brzegu potoku Wądrówka (zwanego W 
dolnym biegu Ukiernikiem a od Hołowiecka 
Hołowczanką), zbierającego też wszystkie do- 
pływy tej góry. Szczyt jej dochodzi 869 m. 

Ilorbysko, lesiste wzgórze w pow. dobro- 
milskim, na półn.-zachód od Posady rybotyc- 
kiej, na samej granicy powiatu, ze szczytem 
435 m. wysokim. Z płd. stoku wysyła ona 
swe wody do Wiaru, a z płd. do potoku Ci- 
sowa. Lu. Dz. 

Ilordakiii, rzeczka górska w pow. kosow- 
skim; płynie zrazu na połud.-wschód, a potem 
na wschód i w obr. Kosowa Starego wpada 



124 



Hor 



H«r. 



e lewego brzegu do Rybnioy, dopływu Prata. 
Długość biegu 7 kil Br. O. 

Hordasłówkay duża wieś, pow. huroański, 
nad rzeką Tykiozem, o 3 w, odL od m. Talne- 
go; mieszkańców 1319 wyznania prawoeław* 
nego; szkółka, cerkiew paraf, zbudowana w 
1752 roku, ziemi 2163 dzies., czarnoziem z 
glinką; we wsi znajduje się starożytne horo- 
dyszoze, należy do taleńskiego majątku br. 
Szuwałowa. El, Przed. 

Hordie, potok górski, wytryska w obr. gm. 
Hikuliczyna, pow. nadworniański, z pod góry 
tejże nazwy (ob.). Płynie ku półn.-zaoh. doli- 
ną leśną, zwartą od półn.-wschodu stokiem 
grzbietu Łiszniowa fob.), a od płd.-zaoh. sto- 
kiem góry Kobyły (1342 m.), rozpościerają- 
cej się między tym potokiem a pot. f ihym, do 
którego z prawego brzegu wlewa swe wody 
po 4 kil. i pół biegu. Ujście 804 m. Źródła 
niemal na wys. 1240 m. Br. O. 

Hordie, szczyt, w Beskidzie lesistym, na 
granicy powiatów nadwórniańskiego i koesow- 
skiego, a na granicy gmin Mikuliozyna i Eos- 
macza, w dziale górskim zwanym Liszniowem. 
Szczyt Hordie tworzy południowy czubek to- 
go pasma i wznosi się do wys. 1478 m. Z pod 
niego po stronie północnej tryszczy Prutczyk 
czyli Pruted wschodni, jakoteż potok Hordie, 
dopływ Pihego, wpadającego do Prutu. Ob. 
Liazniów, Br, O. 

Horduny, duża wś blisko Homla. 
Hordyjówka 1.) wieś, pow. nowograd- 
wołyński, ma zarząd gminny, włościan męż. 
dusz 186, ziemi włość. 466 dz., ziemi dwor- 
skiej 569 dzies.; własność pierwej Dublań- 
skich, obecnie Siewruków. 2.) H., wś, pow. 
mohylowski, gm. Jaryszów, par. Jaryszów, 
nad rzeką Ładawą. Ma wraz z wsią Ladawą 
966 mk., 673 dz. ziemi włość. Należała do 
Dzieduszyckich, dziś Januarego Sulatyckiego. 
3.) II., lub Hordyjowce, wś, pow. mohylowski, 
496 dusz męz., 672 dzies. ziemi włość; wraz z 
wsią Ładawą należy do Januarego Sulatyc- 
kiego^ dawniej Dzieduszyckich. 

Ilordynia z SUkierczycami^ wieś, pow. Sam- 
borski, 15 kil. na półn.-wschód od stacyi po- 
cztowej i kolejowej w Samborze. H. sąsiadu- 
je na zachód z Kornalowicami, na płd. z Du- 
blanami, na wscfa. z Siekiero zycami (na wsch. 
od nich leży Bilinka), a na półn. dochodzi do 
granicy pow. rudeckiego, do Koniuszek Sie- 
mianowskich. Wieś leży na prawym brzegu 
Dniestru, na półn. krawędzi pasma pagórko- 
watego, którego najwyższe wzniesienie czyni 
na płd. od H. 308 m. IJ stóp tego pasma pły- 
nie Dniestr od zachodu i Bystrzyca, potok 
płynący od wschodu przez Bilinki, Siekierczy- 
ce i Hordynię a uchodzący do Dniestru. Do- 
lina Dniestru w tern miejscu 378 m. wzniesio- 
na^ skręca się na półn. a po 2-kilometrowym 



biegu dzieli się rzeka na dwa ramiona; jedno 
z nich naturalne, t. zw. Dniestrzyozka, płynie 
dalej na północ i w Koniuszkach Siemianow- 
skich łączy się z Strwiążem; drugie, kanał 
czyli Dniestr właściwy skręca na póła.*wsch., 
i między Dołubowem a Czaj ko wicami przyjmu- 
je Strwiąż. Dolina nad temi rzekami rozłożona 
jest przeważnie podmokła i bagnista, często 
wodą zalana. Wedle obliczeń z r. 1869 było 
w H. 233 dm. i 1205 mk. w gminie a 1 dm. 

8 mk. na obszarze dworskim. W Siekierczy* 
caoh zaś dm. 95, mk. 548 w gminie a 2 domy, 

9 mk. na obszarze dworskim. Wedle szema- 
tyzmów z 1881 r. jest w H. 738 mk. obr. gr. 
kat., 80 rzym. kat., w Siekierczycach zaś 400 
mk. obrz. gr. kat. a 12 rz. kat. Obszar dwór- 
ski ma roli ornej 881, łąk i ogr. 623, pastw. 
19, lasu 151; włościanie roli ornej 1122, łąk 
i ogr. 922, past. 483, lasu 7 1 mr. Parała gr. 
kat. jest w miejscu, należy do dekanatu Sam- 
borskiego a obejmuje prócz H. i S. jeszcze 
Kornalowice i Krużyki. Par. rzym. kat. w 
Dablanaoh. We wsi jest cerkiew murowana 
pod wezwaniem św. Dymitra, i szkoła 1-kla- 
sowa nieetatowa. H. należała do klucza du- 
blańskiego, w ekonomii Samborskiej a ziemi 
przemyskiej. Wieś tę wraz z Siekierczycami 
posiadał w 16 wieku Mikołaj Nowina Bor« 
kowski, po nim odziedziczyła ją córka jego 
Katarzyna, małżonka Stanisława Nieczui Sta- 
rzeohowskiego. W r. 1640 nabył ją Aleksan- 
der Łnbicz Przed wojowski, kasztelan luba- 
czowski. H. jest gniazdem rodziny Hordy ni- 
skich h^bu Sas. Lu. Dz. 

Hordziesz, wś i fol w., pow. łukowski, gm. 
i par. Serokomla. W 1827 r. było tu 24 dm. 
i 232 mk.; obecnie liczy 34 dm., 362 mk. i 
1165 mr. obszaru. 

Hordiieszka, folw , pow. łukowski, gm. 
Gułów, par. Adamów. W 1827 r. było tu 15 
dm. i 98 mk.; obecnie liczy 32 dm., 167 mk. 
Folwark H. nabyty w r. 1872 za rs. 41000. 
Rozl. wynosi mr. 913, grunta orne i ogrody 
m. 278, łąk 19, pastw. 17 m., lasu m. 581, nieu- 
żytki i place mr. 18. Bud. murów. 1, drewn. 
9. Folwark ten w r. 1874 oddzielony od dóbr 
Turzystwo, 

Horecki powiała ob. Horki. 

llorecia, przedmieście Gzerniowiec na Po- 
dolu. Kościół 1712 zbudowany a przez ros. 
ces. Katarzynę II odnowiony. Zamek pod H. 
ulubione miejsce przechadzki mieszczan. 

Horeiec 1.) wś i folwark we wschodniej 
stronie pow. ihumeóskiego, nad rzeką Ptyczą, 
w miejscowości poleskiej, zapadłej, obfituje 
w łąki i lasy tudzież w grzyby i zwierzynę, 
niegdyś własność Radziwiłowska, teraz prze- 
znaczone Stefanii Radzi wiłowej, należy do 
księcia Wittgensztejna. Folwark ma obszaru 
przeszło 930.0 mr., jest tu podleśnictwo tak 



H6r« 



\kt. 



lii 



twanej kwatery horoleckiej. Bo roku 1860 
Horelec był kością niezgody dla sąsiednich 
dsiedzictw, mianowicie: lipskich i Janiszew- 
skich, lecz w tym czasie polubDwna ugoda za- 
łatwiła urzędowo kwestyą dyferencyi. 2.) 
H., inaczej Lipsk, folwark, jest częścią po- 
wyższego; położony nad rzeką Ptyczą, obtitajo 
w łąki i bagna. Należy do Janiszewskich i 
stanowi cząstkę dóbr Citwa (ob.) parafii katoL 
błońskiej. Al. Jel, 

Horełe 1.) niewielka wś w po w. borysow- 
skim, nad rz. Omniszewką, w miejscowości 
poleskiej, przy drodze z Zaborza do Choroszej, 
ma 7 osad. 2.) II., wś, pow. borysowski, w 
dość górzystej miejscowości, przy drodze z 
Begomli do Mściźa, ma 14 osad. AL Jel. 

llorełowo, st. poczt. pow. mołoski gub. 
jarosławskiej, w obrębie większych sŁacyj 
Wiesjehońsk i Mołoha. 

Horeły-Iuh, dobra w pow. borysowskim, o 
mil 7 od Borysowa, w paraf, katol. dziedziło- 
wickiej, obszaru mają 3675 mr., miejscowość 
równa, ziemia piaszczysta i nieurodzajna, łąk 
i lasów poddostatkiem, należą do Antoniny 
Jeśmanówny. * T. S. 

Iloriaąjy węg. Gerenyy wś w hr. użhorodz* 
kiem (Węg.)^ kościół kat. filialny, winnice, 
lasy, t)59 mk. W pobliża zwaliska zamku bar- 
dzo starożytnego, połączonego niegdyś pod- 
ziemnym chodnikiem z zamkiem użhorodzkim. 

Horka 1.) wś, pow. nowogródzki, gubernii 
mińskiej, miała kaplicę katol. b. parafii Mir. 
2.) Hm wś, pow. Słonimski. Tu urodził się 
Zawisza Krysztof, wojewoda miński, autor 
znanych pamiętników. 

Horka, wś w hr. spiskiem (Węgry), w do- 
rzecza Hornadu, w dystrykcie szczawnickim, 
przy drodze z Czwartku (ob.) do Popradu; li- 
czy 90 mk., między nimi 76 rz.-kat., 1 prot., 
8 żydów, 5 nieun. Należy do parafii łac. w 
Szwabowcach. Poczta w miejscu. 

Hórka 1.) niem. Horhe bet Backelwitz, wieś 
serbska na saskich Łużycach w powiecie ka- 
mieneckim. W r. 1875 domów 44, mk. 206. 
2*) U.-Z>tf/n/a, niem. Niedergurig^ serbska wieś 
W pow. budyszyńskim, w par. Maleszecy. W 
r. 1880 mk. 389, szkoła elementarna. 3.) II.- 
Homjay niem. Obergurig, wieś serbska w tym- 
że powiecie, w połowie należy do ewangelic- 
kiej parafii w Wielecinie, w drugiej po4owie 
do takiejże parafii w Budystecach. W 1880 r. 
mieszkańców 380. Szkoła elementarna. 

Horki, mto powiatowe gub. mohilewskiej, 
nad rzeczką £opyłką, niedaleko Proni, o 81 
w. od Mofailewa, wraz z Horami stanowiły 
ol)8zerny klucz Hory-Horecki, posiadany ko- 
lejno przez ks. Druokich, Korskich, potem 
przez Sapiehów, następnie przez Sołohubów, 
ai w naszym wieku stały się własnością rzą« 
clow<^« Do r, 1864 był tu instytut rolniczy, 



urządzony na wzór akademii rolnic2ej w Pro« 
szkowie, przy instytucie zaś kosztowne gabi* 
nety nauk przyrodzonych. Prócz instytutu 
szkoły: taksatorów i rolnicza i dwie fermy 
zagospodarowane według najściślejszych zasad 
nauki. Stosownie do potrzeb tylu zakładów 
wzniesiono dwupiętrowe ogromno gmachy, za- 
łożono ogród bataniczny. Dziś instytut i zbio- 
ry naukowe przeniesiono do Petersburga; w 
Uorkach zaś zostały szkoły rolnicza i taksato- 
rów. Zarząd gminy liczącej dusz 1594. Ko- 
ściół dziś nieistniejący katolicki, fundował tu 
syn Lwa Sapiehy Kazimierz spełniając wolę 
ojca. Ludności Korki mają 5100 mk. Czyt. 
Tyg. illus. 1873, Nr. 273. Powiat borecki gub. 
mohil., przestrzoni 2487 w. kw., ludności 
80000, grunta dość urodzajne; ziemia, prócz 
należącej do włościan, jest własnością skarbu 
i książąt Lubomirskich; małych majątków nie- 
ma tu prawie. Są dwie parafie katolickie w 
Faszczówce i Dubrownie. F, Sur. 

Ilorki 1.) fol w., pow. dzisieński, własność 
Kowalewskiego, 79 dzies. gruntu. 2.) II., do- 
bra, pow. dzisieński, blisko Dzisny, własność 
Adama Kostrowickiego, później przez synów 
jego sprzedana Karpowiczom razem z Dorosz- 
kowiczami. 3.) II , dobra, powiat dzisieński, 
375 dzies. ziomi, niegdyś 91 dusz. Były wła- 
snością wojewody mińskiego Jana Żaby, po- 
tem Augusta Radominy, następnie córki jego 
Julii Wańkowiczowej, dziś jej potomstwa. 4«) 
H., dobra, pow. dzisieński, 811 dzies. rozl., 
109 dusz. R. 1775 własność Michała Wazgir* 
da, stolnika trockiego, później Mikanowiozów, 
dzisiaj Weroniki Medenieckiej. 5.) H., dobra, 
pow. dzisieński, własność Kurklewskiej. 6.) 
II., dobra, pow. połocki, niegdyś dziedzictwo 
Rypińskich. 7.) H., dobra, pow. połooki, wła* 
sność niegdyś Zenowiczów, później Sulistrow- 
skich. 8.) H., wś, pow. horodecki, należy do 
Kossowów, ziemi dworskiej 619 dzies. 9.) II., 
mały zaśc. szlach. w pow. słuckim, nad rzeką 
Łanią z lewej strony, w okolicy wsi Rubieże, 
ma 4 osady. 10.) H., wś w pow. mozyrskimi 
przy trakcie handl. z Mozyrza do Pińska. 11.) 
H., wś w pow. bubrujskim, nad Oreszą, przy 
szosie z Brześcia do Moskwy. 12.) II., wieś^ 
pow. ihumeński, miała kaplicę katol. parafii 
Serafin. 13.) II., por. Górki. 

liórki, (łuż«), ob. Hórka* 

lloria. rz., ob. Or/a, na Szląsku. 

Horn (niem.), wś, pow. morąski, at. poczt. 
Reichau. 

Horna^Borsie, ob. Borezi. 

Ilornad, rz., ob. FiUce, Oielniea, Oanotoce, 
HaryoJujwce. 

llorne 1.) wś, pow. piński, w 3 okr. pol.i 
gmina Łemieszewioze, o 9 wiorst od Pińskai 
mieszkańców 67, własność przedtem Butrymo- 
wiozą teraz Czajkowskiego* Z powoda zapo* 






EKL 



I2d 



Hoi". 



Noi" 



wiedzianej bytności króla Stanisława Angu- 
8ta w Krystyuowie u podstarosty Mateusza 
Butrymowicza zbudowano z faszyny i ziemi 
przez rzeki i przepaściste błota groblę z Piń- 
ska do Kornego 9 w. długą. Grobla ta zapeł- 
nię już znikła, tylko rów obok niej wykopa- 
ny dla. małych statków spławny jeszcze ją 
przypomina. Por. Krystynów, 2.) II., wieś w 
po w. mińskim, u źródeł Suły. 3.) H., ob. 
Homo. 

llorniace) ob. Grąziotoa i Mszankc. 

Iloriiiaki, wś włość, pow. wilejski, o 43 
i pół w. od Wilejki, 1 okr. adm., przy byłej 
drodze pocztowej z Wilna do Mińska, 13 dm., 
110 mk. (1866). 

Horniaty, wieś włość, pow. lidzki, 1 okr. 
adm., o Vi wiorst od Łidy, 13 dm., 117 mk. 
(1866). ^ 

Ilornica, rz., ob. Górnica. 

Hornica, ob. Humie 

Hornie 1.) wś i fol w. rząd., pow. lidzki, 1 
okr. adm., o 5 w. od Łidy, 10 dm., 143 mk. 
(1866). 2.) II , folw., pow. nowoaleksandrow- 
ski, 384 dzies. rozl, własność Pawła Bohda* 
nowicza. 

Ilornigi, wś, pow. grójecki, gmina Nowa 
wieś, par. Warka. W 1827 r. było tu 8 dm. 
i 79 mk.; obecnie ma 14 osad i 322 mr. ob- 
szaru. Należała do dóbr Gośiiiewice. 

Horilikaii (niem.), wieś, pow. kościerski, 
ob. Homikowy, 

Horniki, wś, pow. kowelski, gm. Podzam 
cze, o 49 w. od Kowla, przy szosie kijowsko- 
brzeskiej, należała do starostwa ratueńskiego, 
ma stacyą pocztową, 126 dm., 780 mk , 3200 
dzies* ziemi włościańskiej, przeważnie łąk 
błotnych nad Prypecią. Por. Oómiki. 

Hornikowy, al. Oórnikowy; Horniki, Oomi" 
kif dla górzystego położenia; nietak właściwie 
Hamikowy, Arnikowy, niem. Uornikau, obej- 
muje 3 miejscowości w pow. kościerskim: 1) 
H.-dolne, niem. Nieder*Hornikau, szlach. do- 
br^ włość, nad rz. Wietcisą (Fietze FI.), przy 
bitym trakcie kościersko-gdańskim i kościer- 
Bko*Bkarszewskim. Obejmuje 4 włość posiad- 
łości i ogrodu. 2 z karczmą, obszaru mr. 372, 
kat. 1, ew. 46, dm. 7, parafia Stare Grabowo, 
szkoła i poczta Kowa karczma. Odległość od 
Kościerzyny 2 i pół mili. 2.) U.-górne, niem. 
Ober*Hornikau, szlach. wś włość, opodal po* 
wyższej wsi położona, zawiera włościan 3, 
ogrodu. 6, obszaru mr. 892, kat, 4, ewang. 90, 
dm. 12, parafia, szkoła, poczta, jak poprzedaio. 
R, 1747 Hornikowy w parafii Stare Grabowo 
posiads^ Łniski asesor ziemski. 3.) H.-nowe, 
niem. Neu-Hornikau, także niedaleko poprze- 
dnich dwóch położone, przyłączone jest jako 
wybud. do Łubieszyna. 

Ilornkaiiipe (niem.), wś, pow» malborski, 
należy do Szkarpawy, na nizinach malb^r- 



skich, liczy włók 15, posiadł. 4, parafia Tie- 
genhagen, szkoła w miejscn, poczta Nowo- 
dwór (Tiegenhot), ew. 52, dm. 7, odległość od 
Malborka 5 mii. 

Horno, Home, wś w pow. borysow^skim, 
niedaleko rz. Omniszewki przy drodze z m. 
Pleszczenicy do Dołhinowa; domów ma 20 i 
cerkiew prawosł. W II. urodził się d. 25 ma- 
ja 1782 r. Szymon Feliks Żukowski, profes. 
uniwersyt. wileńskiego, łllolog i archeolog. 

IIoriiO!4tai8zki, ob. Ejazyszki. 

Ilornostajewieze, wś na prawym brzegu 
Eosi, pow. wołków yski. 

Iloriiostąjpoi, mko, pow. radomyski, przy 
wielkim gościńcu poleskim, prowadzącym z Ki- 
jowa do Czarnobyla, o 80 w. od pierwszego, o 
30 od drugiego odległe. Pobudowane jest na 
wyniosłym brzegu rz. Teterowa. iizeka ta, 
moczarami swemi oddziela H. od przedmieścia 
jego nazwiskiem Hrynie, które dla niskiego 
swego położenia, corocznie przez wody wiosen- 
ne zalewane bywa. Cały obwód miejsc przy- 
ległych zamyka z jednej strouy Teterów, z 
drugiej Duiepr, z trzeciej [Jsza i Frypeć. Miej- 
scowość to prze«<rażnie leśaa, pełna bagnisk i 
moczarów, t. zw. hał, wód stojących i żywych. 
Pośród tych nizin wszakże pasma łagodnych 
wzniesień ziemi, miejsc wyuiosłych tu i ovir- 
dzie się przewijają. Hornostajpol ma swój ) 
dzieje. Szeroki obszar ziemi, znany początko- 
wo pod ogólnem mianem dóbr Kochtyckich i 
Ditiatkowskich w których obrębie miał się en 
później osiedlić, był z dawnych lat dziedzi- 
ctwem Hornostajów, rodziay krwi miejscowej 
(pochodziła ona z włości kijowskiej, jak mówi 
Paprocki) i zbogaconej następnie na daninie 
królów polskich i w. książąt litewskich. Z do- 
kumentów zaś, pochodzących z archiwum tegoż 
domu, a które mamy pod ręką, wiemy też, że 
praojcem tej rodziny był Roman Hornostaj, 
któremu Kazimierz Jagieilińczyk nadał z wio* 
ści ozarnobylskiej, w głębi mrocznych lasów, 
pustosz pewną, z jednym jeno człowiekiem ni 
imię Ditiatkowiczem. Ale tenże Roman już eę* 
dziwy w r. 1503 w bitwie z tatarami pere- 
kopskiemi nad rz. Uszą, bijąc się mętnie poległ 
śmiercią walecznych (Stryjkowski 11, str. 
318). Po śmierci więc jego, król Aleksander 
około 1504 r., synowi już jegj Ostafiemu Hor- 
nostajowi, tegoż samego człowieka Ditiatkowi- 
cza, wraz z ziemią potwierdził i nadał wiecz« 
nymi czasy, tak jemu jak i żonie jego, dzie- 
ciom i dalszym potomkom (szczatkam)« Ów 
człowiek Ditiatkowicz, powiedziano jest w 
przywileju, należąc do i^łosci czarne bylskiej, 
dawał z tej ziemi, na której siedział, dani czte- 
ry karamony miodu przaśnego, a dwie wia- 
drze a dwie kadzi miodu, a trzy kopy groszy, 
a topór a stóg siana, a konia stawił do Czarno- 
byla, słażba jedna. Z czasom atoli %% pustya* 



Hor. 



Hor. 



127 



na siedziba tegoż Ditiatkowicza zaczęła groma* 
dzić w koło siebie coraz gęstszą ludaość, tak 
że w końcu zamieniła się ona w dobó sporą 
wiotskę, odtąd DitiatkamL zwaną. Ludność o- 
chotnie się teź cisnęła w te miejsca zagłębione 
i samotne, gdzie zasieki, zaręby, moczary i bło- 
ta były dostateczną ochroną od plądrowników 
tatarów. Ale niedługo z Ditiatkami złączyły 
8ię terytoryalnie inne dobra t. zw. Rochtyckie, 
graniczące z niemi o ścianę, a które znów spa- 
dły były na Hornostajów po llrinkach Wnucz- 
kie wieżach. Ostafi II. bowiem po dwakroć się 
żenił z pierwszą żonąHrinkówną Wnaczkiewi- 
czówną, dziedziczką Rochtycz (mówi stary do- 
kument że król Kazimierz pozwolił ma ją po* 
iąć) miał tylko jedną córkę za Mitkiem Łaza- 
rewiczem; z drugą zaś Maryą Skiporówną (cór- 
ką 8emcna) miał dwóch synów Iwana i Oniki- 
ja i córkę Fennę. Skiporówną zaś wniosła w 
dom Hornostajów następujące majętności: Tu- 
liny pod Żytomierzem, ISosno wiozę, Łopatycze, 
Kołodzież i Huszczyńce pod Winnicą przez iSe- 
mena Olelkowicza, księcia kijow.^ nadane jej 
ojca i braciom tegoż: Piotrowi i Michałowi 
Ski porom którzy, jak, mówi przywilej Zygmun- 
ta I „cierpieli nędzę wiezienia w Ordzie od 
Mendligireja Cara Perekopskiego, wtenczas 
jak był Kijów dobył, a potym będący w mno- 
gich bitwach tatarskich, i nakoniec służący 
nam, od rąk pogańskich, śmierć w bitwie przy- 
jęli i krew swoje rozleli za Kas i za państwa 
nasze, jako wierni a dobrzy słudzy naszy". I- 
wan i Onikij H. bracia rodzeni, a synowie 0- 
Btafiego, posiedli też oprócz Ditiatek i Rochty- 
cze, chociaż te ostatnie dobra pochodziły z for- 
tuny Wnuczkiewiczów i niespadały na nich, 
aie na ich siostrę Łazarewiczową z Wnuczkie- 
wiczównej jak widzieliśmy urodzoną; za do- 
zwoleniem wszakże króle wskiem wzięli oni te 
dobra, gdyż ich ojciec Ostafi córkę Łazaro- 
wiczową wy wianował był wprzódy z tem, aby 
ani ona, ani dzieci jej do Rochtycz nie wstępo- 
wali się. Iwan i Onikij H. stali się też pierw- 
szymi założycielami potęgi swego domu; oba 
powołani do wyższej sfery działania, przez 
pracę i zdolności swe zdobyli wysokie stano- 
wisko i wstąpili też w poczet zasłużonych kra- 
jowi mężów. Iwan H. był wybitną swego oza« 
sn postacią. Dażo o nim w tablicach histor. 
Bartoszewicza. (Ob. Bibl. warszaw, 1865 t IV 
zeszyt 10, str. 175). Już Zygmunt I zaczął go 
w młodocianym wieku używać do pióra i róż- 
nych poleceń. W 1518 r. już on był pisarzem 
hospodarskim^ następnie sekretarzem do eks- 
pedycyi ruskiej. W 1525 r. jedzie do Moskwy 
jako poseł; następnie czas jakiś (1527 — 28) 
przesiaduje przy boku królewskim w Krako • 
wie. W 1529 r. zostaje namiestnikiem dorsuń- 
skim. W sierpniu 1534 r, jest już podskarbim 
ziemskim, następnie król go mianuje marszał- 



kiem i sprawcą województwa trockiego, tudzież 
starostą Słonimskim i mścigoboskim, dzierżaw- 
cą dorsuńskim i zelwiańskim. W 1540 bawi H. 
w Wilnie przy rodziaie królewskiej. Przy 
marszałkowsŁwie zwyczajnem zostaje nareszcie 
marszałkiem dwornym. Bierze dzierżawę bir^ 
szańską. Król Zyg.iiunt August tak jak wprzó- 
dy ojciec jego Zygmunt stary, zaszczycał też 
niemniej Hornostaja łaską i względami i na 
zdolności jego prowadzenia interesów polegał 
z zaufaniem. Król ten w sprawie zamężcia swe- 
go z Barbarą liadziwiłłówną niejedenkroó ko- 
rzystał z jego usług. Nazywa go też w jed- 
nym ze swoich listów swoim prawym i wier- 
nym sługą. W czasie pobytu w Wilnie królo- 
wej Barbary, Horno^staj był nieodstępnym na 
usługach jej, o czem król wiedział i obiecywał 
mu pamiętać. Gdy w 1548 r. Barbara opuściła 
Wilno, udając się do Radomia, marszałek dwor- 
ny przeprowadzał ją w tej podróży. Zygmunt 
August na wstępie swego panowania daje mu 
w zarząd wojew. wileńskie. Toż wszystkie 
inne dwory t. j. majętności swoje, zapewne 
wileńskie, król llornostajowi zlecił. Kazał mu 
też wileński zamek opatrowaó. W 1549 jest 
już on wojewodą nowogródzkim, w 1551 r* 
zostaje wojew. witepskim (tak podpisany na 
akcie z 1551, ob. Kaiga Posolskaja metryki 
w. ks. lit. Moskwa 1843, str. 59). W 1554 r. 
król Zyg. August nadaje jemu i domowi jego 
herb Hipocentaurus (archiwum Horn. Reje- 
strzyk przywilejów Hornostajowskich: 1554 r. 
w dniu Św. Jakuba apost. nadanie od Zygman^ 
ta Augusta herbu Hipocentaurus domowi Hor- 
nostajów). Iwan Hornostaj, mówi Bartosze* 
wioz, był w Koronie, jakby ministrem litew* 
skim, i ważniejszym poniekąd niż kanclerz, bo 
zdając królowi relacyę miał samo początkowa- 
nie prawa w swoich rękach. W Koronie gośó 
c^^^ty, język ruski dyplomatów jego jest prze« 
ważnie polski. Znakomity obywatel, postać ty« 
powa, na której odbijały się zarówno trzy na« 
rodowe kolory ówczesnej Rzpltej. StronniK 
unii, bo król obsyłał przez niego litwinów z li- 
stami, kiedy tłomaczył dla czego ich wzywa 
po sprawiedliwość do PoUki, Hornostaj wy- 
kłada zadąsanym, że sami sobie winni, bo 
,)niezjeżdżali się na roki sądowe, i omieszki wa- 
li czynienie sprawiedliwości." Iwan H. naj- 
częściej przemieszkiwał bądź w Wilnie, gdzie 
miał swój dwór, później Hornostajowskim zwa- 
ny, bądź w dobrach swych Ejszyszkach na Li- 
twie, gdzie też miał swoją rezydencyą Sany po 
litewsku, czyli JSieny -dwór zwaną. W dobrach 
swoich kijowskich rzadszym bywał gościem* 
Za jego to czasów dopiero datuje się pierwsze 
na:^tanie Hornostajpoła. Założyli go na grun- 
tach rochtyckich znani osadźoowie tych le- 
śnych pustyń, mużowie Kozarowiccy tak zwa« 
ni Korni ao i i^ączyło. Była to wszakże jc^kby 



m 



Hor. 



H«f. 



doraźnie powstała malacćka osada, złożona za- 
ledwie z kilku skromnych mesniaczych sadyb. 
Stanęła ona nad moczarami Teterowa, między 
głębiną le^ną, naprzeciwko starego uroczyska 
czyli opuszczonej z dawnych lat wioski Hrin- 
kami zwanej (dziś przedmieście Hrinie) a któ- 
ra przed laty była tak nazwaną od imienia da- 
wnych swych dziedziców Hrinków Wnuczkie- 
wiczów, ale następnie przez tatarów została 
znUzczoną doszczętnie. Iwan H. umarł nagle 
w 1569 r. w Mscibohowie, będąc w podróży. 
Miał trzy żony: pierwsza z domu Puzowska, 
wdowa po Korejwie, po której wziął liczne 
posiadłości, druga księżna Sotomerecka, trze- 
cia kfl. Marya Zauławska, wdowa po ks. Wa- 
sylu Tołoczyńskim. Z pierwszą żoną nie miał 
potomstwa, z drugą zostawił synów Iwana i 
Gabryela, z trzecią nareszcie: Ostali ego i Wła- 
snego (Ułasa). Onikij H. brat Iwana, to także 
niemniej głośne imię swego czasu. Ten był je- 
szcze za Zygmunta I posłem do Porekopu (Ka- 
ramzyn VIII, str. 22). Następnie wraz z bra- 
tem Iwanem jeździł też w poselstwie do Mo- 
skwy (Kraszewski. Wilno t. I, str, 221). Był 
klucznikiem wileńskim (1537 r.); poborcą we 
włościach podnieprskich, starostą kaniowskim i 
czerkaskim, dzierżawcą luboszańskim i woł- 
kowyskim. Mamy przed sobą jego testament z 
1562 r., w którym połowę dóbr Roohtycz i Di- 
tiatiek (bo druga połowa należała do synów 
brata Iwana) zapisuje synowi swemu jedyne- 
mu, urodzonemu z Hromiczównej, Fryderyko- 
wi. Jest w nim ustęp jeden, malujący panują- 
ca ówcześnie zamiłowanie oręża, które, wy wo* 
łane potrzebą owych czasów przez długie wie- 
ki trzymało rycerza wciąż z orężem w dłoni i 
na konin, i stąd to koń i rynsztunek wojenny 
dla ówczesnego ziemianina miał przedewszyst- 
kiem główną wagę i cenę. „Koni też moi (mó- 
wi Onikij H.) wsi i sidła, kotoryje pod sere- 
brom i bez serebra, oksamytnyje i siaflano wy- 
je i prostyje, i riady na koni serebrianyje, po- 
złocistyje i nepozłocistyje^ i czerkaskije i pro- 
styje i szabli pod serebrom i bez serebra, i 
zbroi, pancyry, kabaty, pryłbioy, szyszaki, ro- 
hatinki, rusznicy, arkabuzy, pawenzki, drew- 
ca i sżtokolwek takowobo meło prysłuchat' k 
wojennemu obyczaju, to wse zapysujii synu.'' 
Onikij H. mieszkał zwykle w Dudakowiczach 
na Litwie, jeżeli nie w starostwach swoich; do 
Boohtycz zaś i Ditiatek zaglądał zbyt rzadko z 
powodu dość częstych inkursyj tatarów, któ- 
rzy się aż w te bory nieprzebyte zaciekali. Toż 
W 1567 r. Rochtycze i Ditiatki wraz z Horno- 
Btajpolem, ledwie jak widzieliśmy założonym, 
chociaż obwarowane bagnami i wodami, nie 
nszly przecież zniszczenia tatarskiego. Plądro- 
wnicy ci wpadli tu niespodzianie, i nie tylko 
te wsie, ale i ten cały zakąt zniszczyli. Sędzi* 
wi też pustyń tych leśnych ^osadżoowie" Ko- 



rni no (inaczej Ghom) i Baczyło padli też poi 
szablą najeźdźców. Dobra Roohtyckie a w nich 
i Hornostajpol, na jakiś czas znowu został pu- 
stką. Pomimo jednak tak częstych w tych 
czasach trwóg tatarskich, obszary te leśne zno- 
wu powoli zapełniały się ludnością. Dobra te, 
aczkolwiek słabo zaludnione, dochód wszakże 
jaki taki dziedzicom przynosiły. Toż Onikij U. 
w jednym ze swych listów do Iwana Iwano- 
wicza Hornostaja, spółdzieizica Rochtycz, 
synowca swego^ pisanym z Dudakowicz, tak 
się wyraża: „Tymi czasy posłałjeśmy wyzbi- 
raty dań do Rochtycz służebnika mojeho, ino 
jeśli jeho Tatarowa newożmut\ a wybrawszy 
dań do mene pryjedet', ja Waszoj Miłosti po- 
łowinu odoszlu, kotoraja na Waszu Miłost' 
pryjdef' (A.rch. llornost.). Fryderyk H. po 
śmierci ojca swego Onikija został też dziedzi- 
com połowy Rochtycz i Ditiatek (bo druga po- 
łowa tychże dóbr jak i za ojca jego zawsze na- 
leżała do synów Iwana Hornostaja: Iwana, 
GLabryela, Ostafiego i Własnego). Fryderyk H. 
pierwszy z tego domu został nowowiercą. W 
testamencie swym zapisał zborowi wileńskie- 
mu 83 kóp groszy lit. „na wychowanja kazno- 
dej i ludej ubohich; jakoż tiła mojeho hriszno- 
ho na pochowanje mescem sobi obrał i nazna- 
czył u zbori Wileńskom'' (Arch. Hornost.). 
Umarł on bezpotomnie i połowa Rochtycz i 
Ditiatek i innych dóbr przeszła do braci jego 
stryjecznych, tylko co wymienionych, którzy 
też następnie poschodzili z tego świata, nie zo- 
stawiwszy potomstwa, oprócz jednego z nich 
G-abriela, którego potomkowie w ten sposób 
całą po wszystkich Hornostajach ogromną o- 
dziedziczyli fortunę. Gabryel H. został naj- 
pierw starostą kamienieckim, potem w 1568 r. 
wojewodą mińskim, nareszcie w 1576 woje w. 
brzesko-litewskim. W 1579 r. był uczestni- 
kiem wyprawy połockiej. Po śmierci jego 
wziął dobra jego syn Hieronim. Ten w mło- 
dym wieku był rotmistrzem chorągwi królew- 
skiej. Niesiecki powiada, że zbił tatarów na 
głowę pod Kamieńcem. Ożeniony z Beatą Ła- 
socianką zostawił syna Samuela. W testamen- 
cie swoim z 1600 r. upraszał opiekunów, aby 
niezaniedbali wysłać syna jego w cudze kraje. 
Hieronim H. umarł wkrótce, a żona jego pow- 
tórnym ślubem wyszła za ks. Poryckiego. O- 
koło tego czasu dobra rochtyckie i ditiatkow- 
skie zostały puszczone w dzierżawę zastawną 
Wacławowi Wielhorskiemu, stolnikowi kijow- 
skiemu, i żonie jego Zofii z Jełowickich. Z tym 
Wielhorskim spotykamy się często w starych 
dokumentach. Był to szlachcic na dorobku. 
Krzątał się też około niego raźnie i energicz- 
nie, brał puste dobra, urządzał je i kolonizo« 
wał. On też dobra rochtyckie zaludnił. Za je- 
go to zastawy, Hornostajpol z lichych kilka 
chat wyrósł odraza na m-ko. Głównie zaś do to^ 



Hor. 



Hof. 



129 



f 



go przyczyniła Bię ta okoliczność. H. z powoda 
okolicy bagnistej nad Teterowem był miej- 
10801 prawie niedostępnem 1 pozbawionem 
wsselkiej komonikacyi, i dla tego przez długi 
czas z nic nieznaoząoej osady niemógł wyróść 
na ładniejszą i badowniejszą, ale skoro w r. 
1<50I sa dozwoleniem królewskiem udogodnio* 
ną ta została komanikacya przez postawienie 
moetu na „topkiem błocie" Teterowa, z pra- 
wem pobierania z mostu tegoż myta i mosto- 
wego, wnet też przy skrzęcie i zabiegach ko- 
lonizacyjnych Wielhorskiego coraz się gęstsza 
nagronuuizała ta ludność. Odtąd też był tu 
główny i najdogodniejszy punkt przeprawy 
przez Teterów, a i gościniec walny kupiecki 
idący z (/zamobyla do Kijowa, który wpierw 
omijał to miejsce, dla bagien przepaścistych, 
nareszcie tędy się skierował. Jakoż w krót- 
kim czasie Hornostajpól przerósł o wiele zna- 
czeniem Rochtycze i Ditiatki, tak że ze skrom- 
nej niegdyś attynencyi tychże dóbr, stał się 
w końcu środkowym cnych punktem, główną 
centralną włością. Wacław Wielhorski doznał 
smatnej przygody w 1619 r. W czasie jedne- 
go z tatarskich nabiegów, dostał się do niewo- 
li i zaprowadzono go do Krymu. Zona zosta- 
wiła wieś Beżów w 500 kopach lit. dla wy- 
kupna jego. Samuel H. powrócił nareszcie «z 
cudzych krajów'' ale w dobrach swoich bywał 
gościem tylko, bo różne sprawy publiczne od- 
rywały go od domu. Jakoż wkrótce po po- 
wrocie z zagranicy, w 1607 r. otrzymał on 
przywilej na podkomorstwo kijowskie. Nie- 
siecki mówi^ że o nim w konstytucyach kor. 
częeta wzmianka, gdyż go ojczyzna, to do 
rozgraniczenia między województwem kijów, 
i w. księstwem litew., to do rewizyi ksiąg 
ziemskich kijów., to do odbudowania zamku 
w Kijowie, który zgorzał, to nareszcie do o- 
patrzenia miejsc na fortyfikacye w Ukrainie, 
z różnych sejmów, deputowała. Był on też 
i rotmistrzem. W 1609 r. w czasie wojny z 
B^ssya, poniósł oręż za Dniepr i do Czerni- 
chowa, wprowadziwszy wozy, w których woj- 
sko miał ukryte, zajął to miasto i do zuchwa- 
łych i stanowczych kroków porywczy, spalił 
je ze szczętem, tak że mieszkańcy przez 12 lat 
nie mogli w niem znaleść schronienia (Szafoń- 
ski; opis pam. czernich.). W 1610 r. gdy był 
cały naród w obozowym ruchu, i on też wez- 
wany listem przez Zygmunta III pospieszył 
pod bmoleiB^c, gdzie miał część zasługi w sław- 
nem zdobydki tej twierdzy. W 1615 roku na- 
znaczony był komisarzem do traktowania z 
BeMyą, między Wiaźmą i Smoleńskiem, i w 
skutek tego król wydał list do starostów, pod- 
wojewodzich i innych urzędników, aby jego, 
jako jadącego na komissyą „sustentowali" 
(Archiw. Hornoat.). Gdy zaś układy spełzły 
sa jufizen, poki^j się roącłiwiał i wcijna znów 



przez Rossyą podniesiona, Samuel H., wez- 
wany przez króla stanął pod chorągwią króle- 
wicza Władysława, ale w Moskwie śmierć go 
czekała: umarł tam w 1618 r. Krzewiciel za- 
sad kalwinizmu, we własnych dobrach Lesz- 
czynie i Kozarowiczach (w kijów, wdztwie) 
dwa zbory kalwińskie wybudował. Ożeniony 
z Teofilą Grorajską (także kalwinką) zostawił 
on syna Michała, który umarł młodo i córki: 
Elżbietę za Andrzejem Brohojowskim i Annę 
za Rafałem Leszczyńskim wojewodzicem bełz- 
kim. Ta umarła w 1639 roku, pochowana 
we Włodawie; Starowolski w swoich „mo- 
numentach'* nagrobkowy dla niej napis podał. 
Siostry te w 1637 r. pomiędzy sobą dział dóbr 
ojczystych uczyniły następny: na schedę El- 
żbiety Drohojowskiej dostały się Kozarowi- 
cze z folwarkiem. Samuelpole z wsiami do nie- 
go należącemi, dwór w Kijowie i plac w zam<* 
ku kijowskim, który zgorzał; Leszczyńska zaś 
wzięła stare i nowe miasto Leszczyn, Staryki 
z folwarkiem, Łuka, Tuliny (gniazdo kijow- 
skie Hornostajów, z którego się pisali). Mły- 
ny, Piski, Iłiaszów, Wołówka nunc dicta Ko- 
morówka« place w Żytomierzu i Owruczu. 
Hornostajpól zaś z Rochtyczami, Ditiatkami i 
innemi wioskami t. j. Straholisiem, Szychową. 
Bohdankami dostał się po połowie, ale w 1640 
r. Kafał Leszczyński swoje połowę w tych do* 
brach •przedał za 120,000 złp. Andrzejowej 
Drohojowskiej. Andrzejewa ' Drohojowska, po 
śmierci męża ponowiła śluby z Mikołajem z 
Wornian Abramowiczem, starostą miadziolskim, 
wojewodą mścisławskim, potem trockim. Ab- 
ramowicz przemieszkiwał na Litwie, w dzie- 
dzicznych Wornianach, a także w Lebiedziowie, 
niegdyś starodawnej dziedzinie ks. Holszań* 
skich. Elżbieta Drohojowska (teraz Abramo- 
wiczowa^ była z tych dawnych matron pol« 
skich, co to same umiały rządzić swemi ma- 
jątkami i przy rządnej ekonomii nietylke mie- 
nie utrzymywały, ale i przysparzały, W roku 
1640 dokupiła ona w kijowskiem znaczne do- 
bra Borodziańskie. W 1641 zaś roku dnia 30 
kwietnia wypuściła arendę hornostajpolską 
niejakiemu Kulszy, mieszczaninowi perejasław* 
skiemu za 5 tysięcy złotych, tudzież młyny 
żarnowe i stępne, folusz, rudę żelazną z dy- 
markami do niej należącemi. W kontrakcie 
tym też za warowano, ^aby dla arendarza ruda 
rokowa wcześnie wywiezioną była, aby cią- 
gły każdy od siebie wywiózł jej po cztery 
wozy dobre, a kunicznicy i połowinnicy po 
2 wozy za dozorem arendarza, albo jego przy* 
stawa'', l^ależeć też mają do arendarza my- 
ta mostowe i sielskie, i zwykłe myta w mie- 
ście, obwiestki, powodne, targowe i jarmarko- 
we ,krom walnego jarmarku w Hornostajpolu, 
na Św. Pokrowę; ten wolny ma być dla przy- 
jeżdżających i odwiedzających z czymkolwiek 



i 



9ł9WBlk ftfOf^aam^-Zsssyt UTl^Tomlll 



9 



180 



Hor. 



Hor; 



by byli na tym jannarku ludzie kupieccy i 
pospolici''. Mikołaj Abramowicz umierając 
małżonce swej Elżbiecie z Hornostajów zapi- 
sał dożywocie na dobrach swych litewskich. 
Zapisał jej również i sławne swoje stado koni 
„Łebiedziowskiemi" zwane, które jednak ona 
oddała pasierbowi (Samuelowi Abramowiczo- 
wi), zostawiając sobie w Hornostajpolu tylko 
jednego ^ konia arabczyka, klacz dropiatą i 
cug żmudzinów". Tymczasem w 1648 r. ko- 
zackie najazdy spłoszyły szlachtę ukraińską i 
Abramowiczowa też wyniosła się na Litwę do 
Wornian. W Hornostajpolu pozostał był na 
chwilę niejaki Gabryel Sokołowski, łowczy 
starodubowski, ale i ten po zniesieniu wojsk 
koronnych pod Korsuniem, z tych też krajów 
odjeżdżając na Litwę papiery Hornostajów 
złożył w jedne żelazną skrzynię i w ziemi za- 
kopał, prędko sobie z Litwy powrócić i one 
odkopać obiecując. Kozacy atoli wpadłszy do 
H. skrzynię odkopawszy, wszystkie dokumen^ 
ta poniszczyli. Kozacy szczególnie zażarci byli 
na szlacheckie papiery i gdzie bądź je napot- 
kali, niszczyli zapalczywie i zagładzali. Jakoż 
odtąd Hornostajpól stał się kozackim, i chociaż 
środkowe ziemie wdztwa kijowskiego dotych- 
czas od nich wolnemi były, traktatem wszakże 
Zborowskim w 1849 postanowiono, aby odtąd 
kozacy byli w rejestr przyjmowani w Koros- 
tyszowie, Dy mirze i Hornostajpolu. Abramo- 
wiczowa wyzuta tedy z posiadłości swych u- 
kraińskich, wiekami posiadanych i z siedziby 
ojczystej, spisała też wolę swą ostatnią w 
Wornianach na Litwie d. 29 marca 1651 roku, 
w której powiada: „Ciało moje grzeszne, jeśli 
tu w w. księstwie lit. godzina moja przyjdzie, 
tedy przy zborze wileńskim ewangelickim, w 
sklepie hornostajowskim, gdzie J. W. Imci 
Fan wojewoda trocki (Abramowicz) małżonek 
mój i dobrodziej położony jest; jeżeli zaś w 
koronnych majętnościach moich życie skończę 
(spodziewała się snąć wrócić jeszcze do Hor- 
nostajpola) tedy we zborze moim kozarowic- 
kim, bez wielkiego kosztu i bez żadnej zwłoki, 
ma być pogrzebane''. Na opiekunów dla mało- 
letniego syna Samuela Drohojowskiego upra- 
sza ks. Janusza Eadziwiłła hetm. pol. lit. i 
Zbigniewa G-orajskiego, kasztelana chełmskie- 
go. Do syna zaś temi słowy odzywa: „Oto 
tylko pod bojaźnią Bożą surowo upominam, 
aby w wierze ewangelickiej trwałym i state- 
cznym, aż do żywota swego, zostawał. W bo- 
jaćni bożej się ćwiczył. Starszych zborowych 
w uczciwości miał, a dla chwały Bożej nieża- 
łował, jako najwięcej dawał. Pobożność, 
wstrzemięźliwość i pokorę pilnie zachowywał, 
rozrzutnym dóbr swoich niebył, ludzi ubogich, 
mianowicie wdów i sierot nie krzywdziła ale 
owszem ich ratował. Na radzie tych tylko lxi' 
Azh którsy według B(^a i sumienia radzą 



szczerze przestawał. Fopędliwym w żadnej 
sprawie, a najbardziej w młodości swojej nie- 
był, aż dobrą i zdrową radę wziąwszy, przed- 
sięwzięcie do skutku doprowadził. I o to go 
pilnie upominam, aby życzliwe i dzielne zasłu- 
gi w ojczyźnie przodków swoich i pana ojca 
swego, zawsze na oku mając, tymże trybem 
naśladując ich, cnotą, wiarą z życzliwością oj- 
czyźnie służył. Sług tych, którzy wiernie i 
życzliwie mi służyli, nieodrzucał. To jeśli 
zachowa i Pan Bóg pobłogosławi, i u ludzi 
łaskę mieć będzie i godności w ojczyźnie łat- 
wo dostąpić może". Następuje podpis a pod 
nim własnoręczny też dopisek w tych słowach: 
„Jesu móy smiłuysie nademno utrapiono 
(sic)." Abramowiczowa po spisaniu tej ostat- 
niej woli, żyła jeszcze jakiś czas, ale już nie 
wróciła do Hornostajpola. Po ustania wojen 
Chmielnickiego, chociaż się czasy zdawały 
wypogadzać, jednakże długi czas jeszcze na 
tern pograniczu panowały gwałty i bezprawia. 
Toż w 1661 r. Innocenty Giziol archimandry- 
ta Pieczorski z pomocą „dyneków" zajechał 
Hornostajpól (Archi w. Hornost.). Samuel Dro- 
hojowski zaniósł o to protestacyą do grodu, i 
gdy w 1665 r. sam się zjawił w swoich do- 
brach ukraińskich, kozacy (dyneki), wpadłszy 
do Borodzianki, schwytali go. Zaprowadzony 
następnie do dalekiej północnej stolicy, tam 
całoroczne wycierpiał więzy. I wróciwszy 
nareszcie z niewoli w końcu dobra swe z rąk 
nieprawych posiadaczy uwolnił. Umarł około 
1678 r. wprzódy pojednawszy się z kościołem 
katolickim, w skutek ślubu, jaki był uczynił 
jeszcze w czasie niewoli swojej. Zostawił on 
jedaą tylko córkę: Joannę Katarzynę, która 
zostawszy dominikanką we Lwowie, zapisała 
Hornostajpól i inne dobra stryjowi swemu 
Andrzejowi Drohojowskiemu, staroście łukow- 
skiemu. Ale gdy tenże umarł bezdzietnie, 
Hornostajpól spadł na jego sukcesorów Char « 
leskich i innych: ci zaś go sprzedali Stanisła- 
wowi Antoniemu Szczuce referendarzowi kor.; 
atoli Szczukę czekały tu trudności. Joanna 
Katarzyna Drohojowska, która to jak widzie- 
liśmy zapisała była Hornostajpól i inne dobra 
stryjowi Andrzejowi D,, teraz oto podmówio- 
na przez krewnych, a właściwie przez Józefa 
Drohojowskiego, który niegdyś był jej opie- 
kunem, opuszcza klasztor, i o Hornostajpól u 
Szczuki dopominać się zaczyna. Na drodze 
prawnej nio ona zdziałać niemogła. a więc u* 
żywa sposobu w tych czasach nreładu i za« 
mieszek na tem tu pograniczu dość często 
praktykowanego, to jest udaje się pod protek- 
cyą wiadomego z historyi Paleja, który był 
znany z tego, że się nastręczał panom okoli- 
cznym ku pomocy, kiedykolwiek jej żądali 
i hojnie opłacali. Owóż Palej nie odmówił 
protekoyi, podniósł or^i w jej sprawie i w r< 



iior. 



Hor. 



131 



\ 



1696 nasławszy kozaków swych na Horno- 
stajpol, zajął na jej rzecz te dobra. W ślad za 
kozakami Paleja, przybył do Hornostajpola i 
Józef Drohojowski, który w imieniu Droho- 
jowskiej „dozorców dóbr przepędził, poddań- 
stwo i posłuszeństwo odebrał, i w posesyą 
swoją objął (Arch. JZR II, część II. str. 347). 
Atoli wkrótce już to doraźne panowanie Pa- 
leja w tych stronach miało się skończyć; w 
1709 r. watażka kozacki został, jak wiadomo 
z dziejów, zesłany na Sybir. Szczuka więc 
miał odtąd wolne ręce; wygrał proces na 
drodze prawnej z Drohojowską „uzurpatorką 
i deokupatorką'' tych dóbr. Ale jeszcze w 
iymże 1709 r. skoro hetman Mazepa przyłą- 
czył eię do Szwedów, poddani hornostaj pol- 
scy samowolnie w kozaków się obrócili i w re- 
jestr się wpisywali" wypowiedziawszy posłu- 
szeństwo, pełnić powinności i intraty należy- 
tej dawać niechcieli, z arendy, młynów, po- 
iytki wszelkie na siebie obracali (Arch. JZR 
II, str- 710). Stanisław Antoni Szczuka, pod- 
skarbi litew., umarł w 1710, i Hornostajpol 
•padł w dziedzicznym przelewie na jego córkę 
Wiktoryą za Stan. Janem Kątskim, generałem 
art., synem sławnego Marcina Kątskiego. Mie- 
li oni jedne córkę Maryannę, która wyszła 
była za Eustachego Potockiego (Piławitę), ge- 
nerała artyl. i starostę tłumackiego. A więc 
Hornostajpol przeszedł nareszcie w dom Po- 
tockich. Eustachy Potocki miał kilku synów. 
W 1779 r. na mocy działu pomiędzy jego sy- 
nami, jeden z nich Kajetan P. wziął w sche- 
dzie swojej następne dobra i klucze: Horno- 
stajpolski, Eozaro wieki i Borodziański (w ki- 
jowskiem); Netyczyńce stare i nowe, Deszkow- 
06 (na Podolu); Ternę i Chmielów (w Mazow- 
szu) tydzież jurydykę w Warszawie tłumacką 
Kwaną. Za jego czasu Hornostajpol na nowo 
wzrósł. Szozodrobliwa cichość i obfitość poko- 
ju w tych latach sprowadziła do nowowzno- 
BEącego się miasteczka licznych osadników. 
Koka zaś 1781 tenże Kajetan Potocki przedał 
hrabstwo (tak) hornostajpolskie za 450,000 
złp. Janowi Hańskiemu, cześnikowi owruckie- 
mu. Następnie od tegoż Jana Hańskiego, oże- 
nionego z Zofią Skorupkówną, przeszły te do- 
bra do rąk syna jego Wacława, marszałka 
gubernialnego szlachty wołyńskiej. Niedawno, 
bo przed 1863 r. córka tegoż Wacława Hań- 
skiego, hr. Anna Mniszchowa przedała Horno- 
stajpol obcemu nabywcy. W 1769 r. istniało 
tu dwie cerkwie. Obecnie H. posiada 1050 mk. 
prawosławnych, 6 katolików, 4 ewangelików, 
500 starozakonnych. Jarmarki odbywają się 
trzy razy do roku. Na przedmieściu Hrinie 4 
młyny wodne i 1 folusz. Dawne akta grani- 
osne dóbr H, przechowały pamięć uroczysk, 
z dawnych lat w nich się znajdujących. Te 
0ą: mogiłki sąrodlami okryte pod wsią Gbo* 



czewą, uroczyska Rohozyn, Weł, Wojskowa 
hora, Horodek czyli Horodyszcze, Czortowica 
nad Dnieprem, Wałki, Kurhanki, Ostrowy od- 
rębne (otrubne) Hałe błoto, Kustynnehało, 
rzeczka Żyd, Czarna woda, siedlisko Łyse ho- 
ry czyli Kotłubijowe. To ostatnie czy nie po- 
chodzi czasem od imienia owego znanego z 
dziejów Kotłubega, kniazia tatarskiego, który 
na głowę był rozbity przez Olgierda u Sinich 
wód w 1363 r.? Edward Rulihowski. 

Ilornoświecze, jez. w pow. lepelskim, o 7 
w. od mka Uły i o 1 wiorstę od rz. Ulanki; 
długości i szerokości ma po wiorście. M, K. 

Hornów, ob. PratuUn. 

Hornów, ob. Gubin. 

Hornówko, wieś, pow. lipnowski, gm. Os- 
sówka, par. Mazowsze, liczy 16 mr. włość, w 
tem 9 ornych, 10 domów, 7 budyń, mieszk., 
74 mk., folwar. gruntów 420 mr., w tem 242 
m. orne, 5 bud. mieszk., 49 mk. Folwark H. 
nad rz. Niedźwiadka posiada młyn wodny. 

Uornowo, leśnictwo w pow. borysowskim, 
własność Brzostowskich, obszar leśny wynosi 
1500 mr. Al. Jel. 

Hor nowo, wieś, pow. bielski, gub. grodź., 
między Siemiatyczami z Brokami. 

Hornsberg (niem.), dobra, pow. ostródzki, 
st. p. Miłomłyn. 

Hornutowee, ob. Hamutowce. 

Illirochoiina, wieś, pow. bohorodczański, 
nad potokiem Horocholina, dopływem Bystrzy- 
cy czarnej; wieś ta na podgórzu galicyjskiem 
położona, oddalona na połud. wschód od Boho* 
rodczan o 8*5 kil.; przestrzeń pos. wiek. 789« 
w tem 589 m. lasu, włościanie 5826 m., lud- 
ności 2709, w tem 120 rzym. kat., należących 
do parafii w Bohorodczanach, gr. kat. parafia 
w miejscu, należąca do dekanatu Bohorodczany 
dyecezyi lwowskiej, liczy 2476 parafian, któ- 
rzy w tej wsi mają jedne cerkiew główną i 2 
filialne, sąd pow., notaryat, urząd pocztowy 
i telegraficzny w Bohorodczanach, szkoła eta- 
towa o 1 nauczycielu, należąca do rady szkol, 
okręg, w Nadwornej. Właściciel większej po- 
siadłości Rudolf hrabia Stadion. B. R. 

Iloroeholina, także HorchoUński potok, zna- 
czny strumień, powstaje z kilku strug, w obr. 
gm. Horocholina w pow. bohorodczańskim, w 
południowej jej stronie, między Wielką gór ą 
od wsch. a traktem Stanisławów — Nadworną 
od zach., na wys. 440 m. npm., zpod płn. sto- 
ków wzgórz Ostrego (525 m.). Płynie zrazu 
głębokim wądołem na płn. bardzo krętym bie-^ 
giem. Po niespełna 4 kil. biegu zwraca się na 
wschód, okrążając Horocholińską górę (442 m.) 
od zach. i płn. i przerzynając wieś Horocholinę 
samym środkiem. Na dolnym końcu wsi zmie- 
nia swój kierunek na płn. wschodni i przecho- 
dzi w obr. Zabereża, gdzie płynie zach. brze- 
Ęi&oi lasu Łazów, rozpościerającego się na 



13Ź 



Hor. 



Hor. 



przestrzeni 4 kil. między tym potokiem a By- 
strzycą nadwomiańską. W dalszym swym 
biegu tworzy granicę gm. od zach. Iwaników- 
ki i Radczy, a od wsch. Chomiakowa i Czer- 
niejewa. W końcu mija gminy Gzukałówkę i 
Opryszowce, płynąc równolegle do Bystrzycy 
nadworniańskiej i na granicy gm. Opryszowce 
z Mykietyńcami wpada do tejże z lewego brz 
Koryto nadzwyczaj kręte. Długość biega 30 
kil. l^ajznaczniejszy dopływ przyjmuje z lew. 
brz., t. j. rzekę Fochówkę. Źródła 440 m., uj- 
ście 254 m. Obfituje w szczupaki. Br. G. 

Horoehów, mko prywatno w pow. włodzi- 
mierskim, o 20 mil od Żytomierza odległe. 0- 
sada bardzo starożytna i od niepamiętnych cza- 
sów miasto należące do książąt panujących na 
Wołyniu. W r. 1450 król Kazimierz Jagiel- 
lończyk przywilejem datowanym w Ostryne, 
nagradzając położone zasługi u stryja jego 
Swidrygiełły, darował Horoehów z okoliczne- 
mi włościami Olizarowi Szyłowiczowi. Od O- 
lizarów przeniósł się cały ten majątek do ksią- 
żąt Sanguszków i długo w domu ich zostawał. 
W r. 1775 nabył go Michał Wielhorski, kuch- 
mistrz wielki litewski, znany polityk i dyplo- 
mata. Od niego w r. 1791 kupił książę Stani- 
sław Poniatowski, ex -podskarbi wiel. litew- 
ski, który zaprowadził tu dwa jarmarki i targi 
tygodniowe, uczyniwszy tem miasto bardzo 
handlownem. Od niego przeszło na własność 
Jełowickich. W r. J795 starościna Jełowiclfa, 
z domu hrabianka Tarnowska, poszedłszy za 
mąż za Waleryana Strojnowskiego, podkomo- 
rzego buskiego, później hrabiego i senatora ce- 
sarstwa rossyjskiego, autora kilku dzieł o eko- 
nomii politycznej, wniosła mu w posagu hrab- 
stwo horoohowskie, tak jak córka jego Wale- 
rya, żona hrabiego Jana Tarnowskiego, senato- 
ra kasztelana królestwa polskiego, w dom Tar- 
nowskich, w których posiadaniu dotąd zostaje. 
Senator Strojno wski wystawił tu okazały pa- 
łac, w którym mieściło się istotne muzeum 
sztuk i nauk, mnóstwo szacownych malowideł 
znakomitych mistrzów włoskiej, niderlandzkiej 
francuzkiej i niemieckiej szkoły, nabytych tak 
przez samego Strojnowskiego, jak i hrabiego 
Tarnowskiego w podróżach za granicą, oraz 
przeszłych w spadku po Hieronimie Strój no w- 
skim, biskupie wileóskiai. Niemniej liczny 
znajdował się tu zbiór rzeźb rzadkich i wiel- 
kiej wartości nowożytnych i starożytnych z 
Herkulanum i Pompei, wspaniałe wazy, stoły 
z mozajki, kryształy, znakomita biblioteka pol- 
ska i zagraniczna; wielki zbiór rycin i numi- 
zmatów; jedyna w Polsce statua Perseusza dłu- 
ta Kauowy, patem złożona na sprzedaż w 
Willanowie; Kupidyn i Psyche, grupa pełna 
wdzięku, przez Marochettego, dziś w muze- 
um Ermitażu w Petersburgu znajdująca się, i 
wiele innych drogocennych zabytków. Przy 



pałacu był obszerny i piękny ogród w guście 
angielskim; f ibryka sukna, kołder i bai, w mie- 
ście zaś handel ożywiony. Teraz nic z tego 
wszystkiego nie zostało. Hrabia Strój no wski 
bowiem, oddając swej córce dobra horochow- 
skie, zabrał z sobą część dzieł sztuki z pałacu 
do Petersburga, resztę zaś zbiorów Tarnowscy, 
przeniósłszy się do dóbr dzikowskich, prze- 
wieźli do Galicy i. Paraf, kościół katol. w H. 
pod wezw. Wnłebowst. P., z muru wzniesiony 
1808 r. przez hr. Strojnowskiego. Parafia kat. 
dek. włodzimiordkiego: dusz 2190. Kaplice w 
Nowosiółkach, Bodyaczowie, Chołoniewie, Bra- 
nach i Bużanach. Dawniej filia w Druszko- 
polu. 

Horochowatka 1.), rz., przepływa przez 
wś Topory i w pow. skwirskim w mku Bor- 
szczajówce wpada do rz. Rosi. 2.) II., rzeka, 
zaczyna się w jarach około wsi Kazimirówki, 
płynie przez Janówkę, Horochowatkę, Żydosta- 
wy i wpada do rz. Bosi w wasylkowskim po- 
wiecie. 3.) II., por. Kahorlłkf Orzechowatka^ 
Orechwatyca, 

Ilorochowatyj, ob. Inguł. 

Horochowce, Oorochowce^ wieś o milę od 
Korsunia. Wąwóz śród gór (jar) między 
Grochowcami a Krutą Bałką; 26 maja 1648 r. 
poniosły tu klęskę od Chmielnickiego złączone 
chorągwie polskie, cofające się z Korsunia pod 
wodzą hetmana Potockiego i Kalinowskiego. 

Horochowiec, ob. Gorochowiec. 

Ilorochowka, st. dr. żel. znamiensko-mi- 
kołajewskiej w gub. chersońskiej. 

Horocziia, potok, wypływa w obr. gminy 
Trójcy w pow. kołomyjskim, w lesie Pohoryl- 
cu; płynie na płn. wschód śród łąk i domostw 
Trójcy i po 7 kil. biegu wpada z pr, brz. do 
Prutu. Br, G. 

Ilorod..., ob. Gród... 

Horod, wieś, pow. kossowski, nad rzeką 
Bybnicą, dopływem pobliskiego Czeremoszu, 
oddaloną jest o 3'7 kil. na południowy zachód 
od Kossowa; wieś górska śród lasów, potoków 
i parowów rozrzucona; przestrzeń pos. większej 
1430 m., w tem roli ornej 1, a lasu 1388 m.; 
włość. 1009; ludności 286, w tem rzym. kat. 
10, reszta gr, kat. i izraol., sąd powiatowy, no- 
taryat, obydwie parafie, urząd poczt, i tele- 
graficzny w Kosowie, Należy do dóbr rządo- 
wych. 

Ilorodczaiika, ob. Brusiata, 

llorodczaiiy, mała wioska, pow. radomy* 
ski, nad rzezczką Neś wieżą wpadającą do Pry- 
peci, o 16 w. odl. od m. Krasnego, ą o 41 w. 
od m. Czarnobyla, położona śród lasów na sa* 
mej granicy mińskiej gub.; mieszk. 168 wyzn. 
prawodt., należą do gminy i parafii Krasnego; 
ziemi 3001 dz., prawie zupełnie pokrytej la- 
sem; własność JJańkiewIcza, zarząd policyjny 
W Czarnobylu, KI. Przed, 



Hor 



Hor. 



133 



f 



llorodcłe wicie, w£, po w. lepelski, o 14 w. 
od Łepla, ma zarząd gminny, szkółkę ludową, 
cerkiew wzniesioną w w. XVI przez książąt 
Łukomskich. Do gminy H. należy 2946 włość. 
płci ob. w 5 okręgach, którzy posiadają 3903 
dziee. ziemi. M. K. 

Ilorodec 1.), mko pow. kobry ńskiego, mię- 
dzy Kobryniem a Antopolem, ma st. poczt., w 
obrębie większych stacyj Kobryń i Pińsk. Ro- 
ku 1878 H. miał 1264 mk., w tern. 567 izr. 
Była tu parafia katol. dekanatu kobry ńskiego, 
z kapllcahii w Antopolu, Korsunach i Łosku; 
r. 1866 zniesiona. Okolica płaska, lasy, bagna; 
grunt czarnoziem i piaski. Od H. bierze nazwę 
kanał horodecki, łączący Pinę z Muchawcem, 
zwany też brzeskim lub kanałem Rzpspolitej. 
2.) II., ws w pow. mozyrskim, nad Niepraw- 
dą. 3.) II., ob. Gródek, Grodziec, llorodek, IIo 
rodziec 

Horodec 1.) st. dr.żel. witebsko- orłowskiej 
w gub. orłowskiej. 2.) II., sioło, pow. bałach- 
niński gub. niżegorodzkiej, st. poczt, o 20 i pół 
w. od Bałachny. 

Horodeć, ob. Demidów. 

Horoflecki powiat, ob. Horodek, 

Uorodeckie, duża wieś^ pow. humański, 
nad rzeką Humanką, o 6 w. odległa od powia- 
towego miasta, mieszk. 933 wyzn. prawosł., 
szkółka, cerkiew paraf, zbudowana w 1766 r. 
na polach kilka mogił dość wysokich; należała 
dawniej do humańskich dóbr hr. Aleks. Potoc- 
kiego; skonfiskowana w 1834 r. wraz z całym 
majątkiem, należy do rządu, dawniej było to 
kaziennoje posielenije (rządowa osada). 

Ilorodeczna 1.) maleńka wioska, pow. ra- 
domyski, oliw. odległa od wsi Wołoszkowa, 
nad rzeka Suszycą; mieszk. 27 dusz wyzn. pra- 
wosławnego, należy do par. Krysiaticz o 4 w. 
odległej; ziemi 629 dzies , własność Maleszew- 
skiego. 2.) II., wieś w pow. prużaóskim, nad 
rz. t. n. do Muchawca wpadającą, o 18 w. od 
Prużany, przy b. trakcie poczt, kobry oskim. 
Tu 31 lipca 1812 r. Tormasow miał potyczkę z 
austryakami i sasami. Jest tu cerkiew prawo- 
sławna i była stacya poczt, między Kobry niem 
a Pruźaną. 3.) II., ws z zarządem gminnym i 
dwa fol w., pow, nowogródzki, 1 okr. polic, o 
6 w. na płn. od Nowogródka. Jeden z tych 
folw., dziedzictwo Abramowskich, ma przeszło 
238 m., drugi 717 mr. obszaru z młynem wod- 
nym. Gmina H. składa się z 4 starostw wiej- 
skich, 47 wiosek, ma 2187 włościan męż. W 
H. jest cerkiew paraf, i kaplica katol. Idąc 
za powagą metryk litew. dobra H. z Bycho - 
wem. Ostrzami, Dannikami i Dubosnem, księż- 
na Maryna Grabska zapisała r. 1496 Albrech- 
towi Gasztolłowi, wojew. trockiemu. Posia- 
dłości te następnie stały się własnością królo- 
wej Barbary Kadzi wiłłówny, wdowy po Gasz- 
toldzie; po jej zaś zgonie zapisane królowi Zy- 



gmuntowi Augustowi stały się dobrami naro- 
dowemi. W kolei czasów podzielone na kilka 
części, w r. 1771 ograniczały się na jednej wsi, 
którą posiadał Szredziński, opłacając kwarty 
tylko złp. 92 gr. 29 a hyberny złp. 60. Al. 
Jelski, 

Horodeczno 1.), dobra, pow. oszmiański, w 
r. 1781 własność Tadeusza Wołłodkowicza sę- 
dziego mińskiego. 2.) II., dobra, pow. słonim* 
ski, dawne dziedzictwo Bułhaków. A. K, Ł. 

Ilorodek, ob. Ih*elów, pow. radzyński. 

Ilorodek, ob. Gródek, Horodec. 

Ilorodek 1.), wś, pow. oszmiański, ma za- 
rząd gminy liczącej dusz 5760. 2.) II., dobra, 
pow. dzieieński, własność Kuleszy, liczyły 131 
dasz. 3.) II., wieś, pow. wilejski, o 19 w. od 
Mołodeczna, st. p. i zarząd gminy liczącej 343 
dm., 2796 dusz. 4.) II., wieś, pow. siebieski, 
własność Fastykowskich, ma kaplicę katolicką 
paraHi Siebież p. t. ś. Trójcy, wzniesioną 1820 
r., ziemi dworskiej 141 dzies. 5.) H. (Wyso- 
ki), ws i gmina, z zaściankiem Ławrynowice, 
pow. sieński. Dziedzictwo Józefiny Tomaszew- 
skiej. Ziemi używalnej 309 dzies., nieużytków 
13 dzies. 6.) II. (Niski), wieś, pow. sieński, 
gm. Wysoki Horcdek, przed kilkudziesięciu 
laty dziedzictwo Wtl.»dkowiczów, obecnie Sa- 
muela Szczytta. Grunta urodzajne, ziemi uży- 
walnej 855 dzies., nieużytków 225 dzies. 

Ilorodek, urzędownie Gąrodok, miasto pow. 
guU. witebskiej, leży o 37 wiorst od Witebska, 
przy szosie kijowsko-petersburskiej nad poto- 
kiem Horożanką, pod 55°28' szer. płn. i 47® 
4r dług. wsch.; należało niegdyś do dóbr sta- 
rostwa jezierzyskiego, w r. 1777 zaliczone zo- 
stało do miast powiatowych gub. witebskiej; 
za miastem są ślady okopów, świadczących że 
było niegdyś miejscem obronnem, o którem 
jednak w historyi wzmianki niema. W r. 1879 
H. miał ludności płci obojej 4449, z tych wy- 
znania prawosław. 2802, katol. 210, rozkołów 
19, ewangelików 15, żydów 1402 i mahometa- 
nin 1. Cerkiew prawosławna 1, katolickiego 
kościoła niema; do roku 1864 było oratoryum 
w domu obywatela TJlanowskiego. Z przemy- 
słowych zakładów H. posiada 1 fabrykę pota- 
żu i 7 garbarni. Powiat horodecki graniczy na 
północ z pow. newelskim, na wschód z wieli- 
skim, na południe z witebskim i na zachód z 
połockim; przestrzeni pow. hordecki ma 3159 
wiorst kwadr, czyli dzies. 329083, z tej liczby 
102095 dzies. należą do obywateli ziemskich, 
66414 dzies. zajmują lasy rządowe, 8229 dzies. 
jeziora, do włościan należy 148000 dzies., re- 
sztę stanowią błota i nieużytki. Ludność po- • 
wiatu horodeckiego w 1867 r. wynosiła płci 
męz. 23533, żeńs. 24624, w tej liczbie wyzna- 
nia prawosł. męż. 22826, kobiet 23903, kato- 
lików męż. 79, kobiet 84, roskolników rozma- 
itych sekt męż. 285, kobiet 286, ewang. męż. 



134 



Hor. 



Hor. 



38, kobiet 96, żydów mQŻ. 335 i kobiet 495; 
włościan rządowych do r. 1867 było mężczyzn 
16201, kobiet 16998, włościan prywatnych 
właścicieli męż. 5583, kobiet 5877; w ogóle w 
pow. H. większą część gruntów stanowiły do- 
bra rządowe, z których znaczniejsze starostwo 
jezierzyskie. Dobra te na początku bieżącego 
stulecia nadane były księciu Aleksandrowi 
.Wirtembcrskiemu, ówczesnemu generał guber^ 
natorowi witebskiemu z dochodem rocznym 
11550 rub. W pow. H. prywatnych właścicie- 
li ziemskich 146, z tych wyznania prawosław- 
nego 80, do nich należy ziemi 52977 dzies., ka- 
tolików 45, posiadają ziemi 36081 dzies., ew. 
7, mają ziemi 11483 dzies., roskolników 12, 
mają ziemi 1393 dzies. i nakoniec 2 żydów 
mają ziemi 161 dzies. Zwierząt domowych w 
r. 1867 liczono 10332 koni, 21829 bydła roga- 
tego^ 16294 owiec zwyczajnych, 175 wyższego 
gatunku, 8895 świń i 2745 kóz. Powiat dzieli 
się na 4 policyjne ucząstki (stany) i ma 21 
gmin; z fabryk można zaznaczyć 9 gorzelni, 1 
hutę szklaną i 1 garbarnię. Powierz, ziemi w 
ogóle równa z niewielkiemi wyniosłościami, z 
nich ważniejsze mają nazwę Łaszkowo i Gniło- 
wo, z których biorą początek 2 większe rzeki: 
Obol i Łowat; znaczniejsze leśne przestrzenie 
znajdują się w stronie zachodniej i wschodniej 
powiatu; do większych jezior zaliczyć można 
Jezierzyskie (13,8 wiorst) i Siennica (10,8 ^^*). 

Horodeky wieś w pow. lisieckim, należy do 
parafii gr. kat. w Rajskiem a rzym. katól. w 
Wołkowyżu; jest od urzędu poczt, w Lutowi- 
skach o 4 kil. oddaloną. I^a 477 mieszk. gr. 
kat. jest tylko 6 rzym. kat. wyznania. Wię- 
ksza pos. wynosi 235 m. roli, 48 m. łąk i ogr., 
44 m. past. i 124 m. lasu; mniej. pos. 668 m, 
roli, 120 m. łąk i ogr. i 110 m. lasu. Mac. 

Horodek, ob. Chalaimgródek. 

Horodek, ob. Wołma. 

Horodck, lesista góra w pow. dobromilskim 
na płd. od Lachawy, na granicy pow. sanoc- 
kiego, 585 m. wys. Por. t. II, str. 74 i 155. 

Horodeiika 1 .) niewielka wś w pow. bo- 
rysowskim, przy drodze z Karolina do Kalnik, 
ma 6 osad. Xa zachód ciągną się obszary 
wzgórz borysowskich, na wschód zaś moczary 
i lasy nadberezyńskie. 2.) II., folw. pryw. 
nad rz. Kamionką, pow. lidzki, 1 okr. adm., 
o 24 wiorst od Lidy, 12 mk., młyn wodny 
(1866). 

Ilorodenka, miasto powiatowe w Galicyi 
na Pokuciu, przy gościńcu krajowym sielec- 
zaleszczyckim, od którego w tem mieście oddzie- 
la się gościniec kraj. Horodenka-Śniatyn, w 
nadzwyczajnie żyznej okolicy, o 4 kil. od Ko- 
łomyi; przestrzeń posiadłości większej 2788, 
włość. 8535 mr. Ludności w 1870 roku było 
8824, z tych 857 rzym. kat., 78 orm. katol., 
4726 gr. kat., 4 akat. i 3157 izrael. R. 1880 by- 



ło 10227 mk. Miasteczko oprócz 100 morgów 
gruntu używanego jako pastwisko nie posiada 
innego majątku i pokrywa wszystkie wydatki 
swoje poborem dodatków do podatków stałyoh 
i niestałych, i z dochodu targowego. Dochody 
w roku 1879 wynosiły 3081 złr. Miasteczko 
to jest siedzibą wszystkich władz powiato- 
wych, tak rządowych jak autonomicznych ma 
w miejscu urząd pocztowy i telegraf iczay. Rrz. 
kat. parafia fundowana 1743 r. przez Mikołaja 
Potockiego wojewodę bełskiego starostę ka- 
niowskiego, kościół murowany poświęcony w 
roku 1760 ustanowiony parafialnym w 1763 
roku pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia 
N. P. M, Do tej parafii należy 8 miejscowości: 
Czerniatyu, Głuszków, Horodnica, Jasionów 
polny. Okno, Potoczyska, Probabin, Serafińce, 
iStrzylcze; w tej całej parafii jest katolików 
1574, akat. 10, żydów 4534; w Jasienowie 
polnym i w Oknie są kaplice; parafia ta nale- 
ży do dekanatu horodeńskiego dyecezyi lwow- 
skiej. Gr. kat. parafia należy do dekanatu ho- 
rodeńskiego dyecezyi lwowskiej. Sąd tutejszy 
należy do sądu obwód, w Kołomyi. Szkoła 
etatowa 4-klasowa męzka, należąca do rady 
szkolnej okręgowej w Sniatynie. Kasa poży- 
czkowa z kapitałem 26,560 złr. a. w. Wła- 
ściciel większej posiadłości Mikołaj baron 
Romaszkan, który w całym kluczu horodeń- 
skim składającym się z kilku dużych folwar- 
ków wzorowe pod każdym względem zapro- 
wadził gospodarstwo; uprawa roli, chów in- 
wentarza, młyn parowy, ogromny browar, 
takaż gorzelnia; wszystko zastosowane do 
wielkości majątku i dobroci gleby, ztąd H. 
uważaną jest za wzór gospodarstwa w tej 
części Galicyi. Wedle Stupnickiego miał 
tu być dawniej zamek obronny, Baliński w 
Starożytnej Polsce nic o nim nie wspomina. 
Powiat Ilorodenka tworzy z powiatami Śnią- 
tyn i Kossów południowo-wschodnią część Ga- 
licyi, graniczącą z Bukowiną, graniczy na 
wschód z powiatem Zaleszczyki i Bukowiną, 
na południe z powiatami Śniatyn i Kołomyja, 
na zachód z powiatem Tłumacz, na północ z 
powiatami Buczacz i Zaleszczyki, przestrzeni 
ma 8.3500 miriam., ludność 66849 w 48 osa- 
dach i 48 gminach katastralnych, 2 sądy po- 
wiatowe w Horodence i Obertynie, należące do 
sądu obwodowego w Kołomyi. Powiat ten, 
położony cały na Pokuciu, ma ziemię bardzo 
urodzajną, klimat ciepły, tytuń i kukurydza 
doskonale się udają; w lasy on bardzo ubogi; 
północną granicę stanowi Dniestr, zresztą kil- 
ka małych potoków, dopływów Dniestru i 
Prutu. Miast nie ma, są 3 miasteczka: Gzerne- 
lica, Horodenka i Obertyn; gmin wiejskich 
45, obszarów dwór. 50, przełożeństw obszaro- 
wych 40, ogółem jednostek administracyjnych 
88; stosunek gmin administr. i obszarów dwór- 



Hor. 



ikich do prsestrseni następujący: gmin kata- 
stralnych 48, gmin administr. 48; ob»«ar po- 
wiatu w milach auatryaokich 14.3630. z tego 
obsaaru sajmują: gminy administr. 9.6133 m. 
cayU 66,97,, obszary dworsk. 4. 7497 mil 
a. cayli 33.1 7o. W przecięciu zajmuje tedy je- 
dna gmina adm. 2003 mr. austr., jeden obszar 
dwór. 950 mr. austr., na jedną milę kwadrat, 
przypada gmin administr. 3.4. Podług liczby 
domów dzielą się gminy ł obszary dworskie 
jak następuje: gmin mających domów 26 do 
50 jest 1, od 61 do 100 jest 10, od 101 do 
200 jest 18, od 201 do 300 dom. 10, od 301 
do 400 dom. 2, od 401 do 500 dom. 3, wyżej 
500 dom. 4; obszarów dworskich mających do 
10 domów jest 32, od 11 do 20 dom. 13, wy- 
fej 20 dom. 3. Podział gmin wedle liczby lu- 
dności: wyżej 100 do 200 ludności 1 gmina, 
wyżej 200 do 300 ludn. 1 gm., wyżej 300 do 
400 ludu. 2, wyżej 400 do 500 ludn. 5, wy- 
żej 500 do 1000 ludn. 19, wyżej 1000 do 
2000 ludn. 11, wyżej 2000 do 3000 ludn. 6, 
wyżej 3000 do 4000 ludn. 1 , wyżej 4000 do 
5000 ludn. 1, wyżej 5000 ludn. 1, razem 48; 
na 1 obszarze dwors. wypada ludności 54. 
Podział miasteczek i wsi wedle ludności: mia- 
steczek mających od 2001 do 5000 ludn 2, 
wyżej 5000 ludn. 1; wsi mających do 500 
ludn. 9, wsi od 501 do 1000 ludn. 19, od 1000 
do 2000 ludn. U. od 2001 do 5000 ludn. 6. 
Ludność mieszkająca w gminach większych 
i mniejszych, tudsież na obszarach dworskich, 
oraz stosunek procent, każdej z tych kategoryi: 
ludność w gminach wyżej f 000 wynosi 8532 
czyli ri\y nad 1000 do 5000 wynosi 37,709 
czyU567o, ^^ 500 do 1000 wynosi 14468 
czyU227o, od 500 niżej 3426 czyli 5 7o, ra- 
zem 64135 czyli 96 7^; ludność na obszarach 
dwór. 2714 czyli 47,, ogółem 66849. Ludność 
miasteczek, wsi i obszarów dworskich, oraz 
stosunek procentowy każdej z tych kategoryi. 
Ludność miasteczek 15705 czyli 24**|o, wsi 
48430 czyli 72^|o, obszar dwór. 2714 czyli 
4^0. W roku 187d były w tym powiecie 2 
gminy połączone z obszarami dworskiemi: 
Korniów i Okno. W roku 1878 było na 45 
wójtów 44 włościan, 1 większy właściciel. Do 
rady państwa wybiera ten powiat z kuryi 
większych ^posiadłości wspólnie z powiatami 
Kołomyja, Sniatyn, Kosów i Nadworna I-go 
posła; z kuryi mniejszych posiadł, wspólnie 
z powiatami Borszczów i Zaleszczyki I-go po- 
sła; do sejmu krajowego wybiera kurya po- 
siadłości większej wspólnie ze wszystkimi po- 
wiatami stanowiącymi dawny obwód koło- 
myjski 2 posłów; gminy wiejskie obydwóch 
powiatów sądowych Obertyn i Horodenka 
I-go poria. Dekanat horodeński rzym. katol. 
obrządku, należący do dyecezyi Iwowskiei, 
obejmuje parafie: w Chociemierzu, Gzernelicy, 



Hor. 



m 



Grwośdźcu, Horodence, Michalczu, Oberiynio, 
Sniatynie, Żukowie; ogólna liczba w całym 
dekanacie; katol. 13,632, akat. 402, szyzmat. 
24, żydów 15489. Dekanat gr. kat. obrządku 
należący również do dyecezyi lwowskiej obej« 
mujc parafie: Czernelica, Ozerniatyn, Daleszo^ 
wa, Dąbki, Głnszków, Horodenka, Horodnica, 
Jasionów polny. Kopaczy óce, Korniów, Okno, 
Olejowa, Potoczyska, Rakowiec, Serafińce, 
Siemakowce, Soroki, Btrzylcze, Targowica, To- 
porowce, Tyszkowce, Wierzbowce; ogólna liczba 
dusz gr. kat. obrządku w tym dekanacie 36696. 
Szkoły znajdujące się w tym powiecie należą do 
rady szkolnej okręgowej w Sniatynie i dzielą 
się jak następuje: a) etatowe męzkie 4-klaso- 
we: w Horodence i Obertynie; 1 -klasowe: 
Chocimierz, Czernelica, Czortowiec, Dąbki, 
Dżiurków, Daleszawa, Harasymów, Horodnicai 
Jasienów, Kolanki, Korniów, Niźwiska, Okno, 
Olejowa, Rakowiec, Serafińce, Strzylcze, Tar- 
gowica, Tyszkowce, Żywaczów. Filialne: 
Grłuszków, Kopaczyńce, Kunysowce, Repu- 
żyńce, Siemakowce, Toporowce, Wierzbowce. 
We wszystkich tych szkołach obowiązki kate- 
chetów pełni duchowieństwo miejscowe. Fun- 
dusz ubogich w tym powiecie jest tylko jeden 
w H. założony w roku 1754 przez Potockie- 
go Mikołaja starostę kaniowskiego. Kasy po- 
życzkowe gminne istnieją w gminach: Bała- 
horówka, Czernelica, Czerniatyn, Chmielowa, 
Czortowiec, Dąbki, Daleszowa^ Dżiurków, Głu- 
Bzków, Hanczarów, Harasymów, Hawrylak, 
Horodenka, Jakubówka, Isaków, Jasienów, 
Kunisówce, Korniów, Michalcze, Niezwiska, 
Obertyn, Olchowiec, Olejowa, Potoczyska, 
Piotrów, Podwerbce, Probabln, JELakowiec, Re- 
pużyńce, Raszków, Semenówka, Siemakowce, 
Strzylcze, Serafińce, Tyszkowce, Toporowce, 
Wierzbowce, Żabokruki, Żywaczów, Żuków. 
Powiat ten ma glebę urodzajną,* klimat sprzy- 
jający uprawie wszelkich płodów właściwych 
tej strefie; przytem ty tuń, kukurydza doskonale 
się udają, i na wielką skalę są uprawiane; ob- 
szary większe w ogóle dobrze gospodarują, od- 
znacza się postępowem gospod, skarb w H. sa- 
mej barona Romaszkana, włościanie gospodarują 
równie jak w całej wschodniej Galicyi. Z 
przemysłowych zakładów istniały w roku 
1870: wapiennych pieców 2, producentów po- 
tażu było 3, mydlarzy 6. Młyn parowy w H. 
młynów wodnych 91 o 240 kamieniach, bro- 
war piwny jeden w H.; gorzelnie w miejsco- 
wościach: Czernelica, Harasymów, Horodenka, 
Kolanki, Łukamonastyr, Obertyn, Okno, Poto- 
czyska, Rakowiec, Siemakowce, Strylcze, Wo- 
ronów. Wełny roczna produkcya wynosiła w 
tym samym czasie 200 centnarów, lnu wyra- 
biano 800 centn.; warsztatów tkackich było w 
1870 roku 70, kuśnierzy 30. Powiat ten prze- 
cina od południa ku północy gościniec rządo- 



136 



Hw. 



Hor. 



wy zwany Horodeński, id^oy z Kołomyi na 
Owożdzieo, Horodenkę do Tłustego; od zacho- 
du ku wschodowi przecina ten powiat krajowa 
droga sieleoko-zaleszczycka idąca od Sielca 
przez Jezupol, Fobereże^ Strzychańce^ Eoż- 
niów, Miłowanie, Taborzyska, Słobódkę, Tłu- 
macz, Jeziorzany, Niezwisko, Woronów, Ho- 
rodenkę, Serafińce ku granicy Bukowiny, a 
od północnego zachodu ku południowemu 
wschodowi krajowy gościniec horodeńsko- 
śniatyński; równolegle z tym przecina połudn.- 
zachodnią kończynę tego powiatu gościniec 
powiatowy jezierzańsko-^zabłotowski, oddzie- 
lający się obok Jeziorzan od sielecko-zaleszyc- 
kiej drogi krajowej i przechodzący przez Gho- 
cimierz, Obertyn, Bałahorówkę, Winograd, 
Gwoździec, tu przecina rządowy gościniec 
horodeński i idzie przez Buczaczki do Zabło- 
towa, gdzie się łączy z głównym gościńcem 
rządowym Biała, Stryj, Sniatyn. Gościńców 
bitych ma ten powiat pod dostatkiem; kolei 
żelaznej nie posiada ani kawałka, lecz kolej 
czerniowiecka przebiega wzdłuż jego połu- 



szkołę początkową, urząd gminny, &brykę 
wódek słodkich z produkcyą roczną na 3560 
rs. H. jest przystanią dla statków płynących 
po Bugu i dość ożywionym punktem dla han- 
dlu zbożowego. W 1827 r. liczono tu 278 dm. 
i 1479 mk., w 1861 r. było 208 dm. i 1635 
mk.; obecnie liczy 280 dm., 2300 mk. Domy 
wszystkie drewniane, ulice niebrukowane. 
Sądząc z brzmienia nazwy tego grodu czyli 
horodu, można wnosić, iż osada ruska dała mu 
początek. H. przechodziło przez ręce różnych 
władców: Łubart, książę litewski, udział swój 
na Wołyniu mający, zawierając ugodę z Ka- 
zimierzem Wielkim 1366 r. ustąpił Koronie 
powiat horodelski; dla załatwiania zafi zacho- 
dzących między poddanymi kłótni, ustanowie- 
ni sędziowie graniczni zjeżdżać mieli do Ho- 
rodła dla sądzenia i karania Polaków polakiem, 
a Rusinów ruskiem prawem. Zdaje się, iż 
wkrótce potem otrzymał Jerzy Narymunto- 
wicz, księże litewski, z ziemią bełzką i powiat 
horodelski lennem prawem; lecz gdy po zgo- 
nie monarchy, najeżdżać począł kraje koronne, 



dniowej granicy ^od Stanisławowa przez Koło- wyprawiony 1377 r. Sędzi wój z Szubina, sta- 



myję, Zabłotów, Sniatyn ku Czerniowcom; naj- 
bliższe stacye kolejowe licząc od Horodenki 
są: Kołomyja 38 kil., Zabłotów 28 kil., Snia- 
tyn 22 kii. Handel ogranicza się głównie na 
wywozie płodów surowych, mianowicie zboża 
wszelkiego gatunku, okowity, wołów tucz- 
nych i na przywozie wszelkich artykułów 
przemysłowych. Dniestr stanowiący północną 
granicę powiatu a będący w tych okolicach 
rzeką znacznej szerokości i głębokości mógłby 
być bardzo wygodną drogą na wschód, szcze- 
gólniej do Odesy i morza Czarnego; obecnie 
podniesiono znów myśl urządzenia parowej 
żeglugi na Dniestrze; dotychczas takowa je- 
dnakże urzeczywistnioną nie została. Histo- 
ryczne i archeologiczne notatki umieszczone 
są przy pojedynczych miejscowościach, tu tyl • 
ko nadmienię, że w tym powiecie leży mia- 
steciko Obertyn, pamiętne w dziejach klęską 
Petryły wojewody Multan, którego 36,000 
wojsko 22 sierpnia 1531 roku Jan Tar- 
nowski hetman wielki koronny w 6000 ry- 
cerstwa pobił zupełnie. B, JS, 

Horodenka, rz., właściwie Horodtm (ob.). 

Horodesko, ob. Bug. 

Horodki, ob. Ilorodźki, 

Horodków las w pow. turczańskim, na 
płn. od Jasionki steciowej, na lewym brz. po- 
toku Jasienica. Lu. Dz. 

Horodło, osada, przedtem miasto nad Bu- 
giem, pow. hrubieszowski, gm. i par. Horodło. 
Odl. od Warszawy 270 w., od Lublina 129 
w., od Hrubieszowa 18 w., leży przy trakcie 
pocztowym z Lublina do Uściługa. Posiada 
kościół par. murowany, cerkiew (z r. 1836, 
TV zniósł ją kolator Wieniawski i parafianie^, 



sosta krakowski, zdobył zamek tutejszy. Ko- 
rzystając z zamieszek po śmierci króla Ludwi- 
ka 1382 r., dowódzca załogi rodem Węgier, 
zaprzedał zamek Lubartowi, księciu łuckiemu. 
Niedługo wszakże utrzymai się książę przy 
nieprawym nabytku; Jagiełło bowiem, wyda* 
jąc siostrę Aleksandrę za Ziemowita, księcia 
mazowieckiego, ustąpił mu 1388 r. w posagu 
ziemię bełzką, w której obrębie znajdowi^o się 
i Horodło. W dziejach szczególniej stało się 
pamiętne zjazdem w dniu 2 października 1413 
r., zwołanym przez króla Władysława Jagieł- 
łę. Zobowiązali się wówczas przedstawiciele 
Polski i Litwy do wzajemnej względem siebie 
wierności. Był to jedyny w dziejach przykład 
dobrowolnego zjednoczenia się nieprzyjaznych 
przez wieki ludów, któremu historya jeszcze 
ściślejszego miaJa udzielić spoju. Dla utrwale- 
nia związku Witold wybrał 47-u najprzedniej* 
szych, jako najgodniejszych szlachectwa, a ty- 
leż różnoklejnotnych panów koronnych przy- 
jęło ich do tyluż herbów. Spisano o tern doku- 
ment, którym szlachta koronna poświadcza 
przypuszczenie Litwy do swoich klejnotów, a 
który w głównej części opiewa jak następuje: 
,W Imię Fańskie Amen. Ku wieczystej pa- 
mięci. Me doznać nikomu łaski zbawienia, ko- 
go nie wesprze miłość, gdyż ona jedna nie 
działa marnie, lecz sama sobą świecąc, kładzie 
koniec niezgodom, uśmierza swary, ukróca 
nienawiści, łagodzi waśnie, użycza wszystkim 
pokoju, skupia co się rozpierzchło, podżwiga 
co upadło, wygładza rzeczy szorstkie, prostuje 
krzywe, wszystkim pomaga, nikogo nie obra- 
ża^ kocha każdego^ a ktokolwiek schroni się 
pod jej skrzydła, ten znajdzie bęzpieczeństw9 



Kor. 



Hor 



137 



i me ulęknie ai^ gróźb niozyioli. Miłość to 
Iwony prawa, włada państwami, urządza 
miasta, wiedzie stany Bzeozypospolitej ku naj- 
lepaaemu końcom, udoskonala wszystkie cno- 
ty prawych, a kto nią wzgardzi, ten wszel- 
kiego dobra pozbędzie. Dla tego my priiaci, 
rycerstwo i szlachta Korony Polskiej, chcąc 
pod tarczą miłości spocząć i pobożnem dysząc 
ka niej uczuciem, zespoliliśmy i zjednoczyli 
i dokumentem niniejszym zespalamy i jedno* 
csymy nasze domy, pokolenia, rody, herby i 
klejnoty herbowe z wszystką szlachtą i bojar- 
stwem litewskich ziem, mianowicie zaś z tymi, 
którym najjaśniejszy ksiąźe i pan, Władysław 
z Boioj łaski krćl polski, tudzież oświecony 
keiąie i pan Aleksander, rzeczony Witold, 
wiel. ksiąie litewski, nadali na prośby nasze 
i mocą dokumentćw zatwierdzili łaski swobód, 
wolności i przywilejów. Zespoliliśmy, mówimy 
i zjednoczyli, aby na wieczne odtąd czasy mo- 
gli używać naszych herbów i klejnotów i go- 
deł naszych, któreśmy odziedziczyli po ojcach 
i przodkach naszych, a któremi oni cieszyć się 
mają w znak prawdziwej miłości, jak gdyby 
takowe po swoich własnych przodkach otrzy- 
mali dziedzictwem. Hiechaj więc zjednoczą się 
z nami miłością i braterstwem i staną się nam 
równymi, jak już sama wspólność wiary, praw 
i przywilejów porównała ich z nami. I przy- 
rzekamy im słowem czci ł przysięgi nie opu- 
ścić ich w żadnych przeciwnościach i niebez- 
pieczeństwach, lecz owszem stawać im ku po- 
mocy w każdej potrzebie, udzielać im rady 
przeciw wszelkim zamachom nieprzyjaciel- 
skim i pracować usilnie u panów naszych Włs 
dysława i Aleksandra Witolda, aby coraz sze- 
rzej rozwierali dla nich rękę swojej szczodro- 
bliwości, aby ich coraz hojniejszemi darzyli 
swobodami, aby nigdy nie przestawali przy- 
mnażać im łask i pożytków. Co też i przerze- 
ozeni panowie litewskich ziem obowiązali się 
słowem i przysięgą czynić dla nas nawzajem." 
(Jlzyszczewski, Cod. diplom.. I, 286 — 289). 
Panowie litewscy złożyli ze swojej strony po- 
świadczenie przyjęcia zaszczytów polskich 
(Działy ński. Zbiór praw lit., 20).— Władys- 
ław Jagiełło i Witold wydali dokument trzeci 
(Vol.^ teg., I, 66), uzupełniający dzieło unii 
potwierdzeniem nobilitacyi litewskiej, powtó- 
rzeniem wszystkich dawniejszych warunków 
zjednoczenia litwy z Koroną, i przydaniem 
niektórych nowych. W tym celu wyrzeczone 
jeszcze raz wieczyste p<^ączenie obu narodów, 
uznano prawomocność wszelkich fundacyj ka- 
tolickich, przypomniano wszystkie udzielone 
Litwie z chrześcijaństwem swobody, mianowi- 
cie prawo własności dziedzicznej, wolność 
związków rodzinnych i dziedzicznego wyposa- 
żania córek i wdów, wreszcie wyzwolenie z 
służebnictwa osobistego, wyjąwszy dużbę wo- 



jenną i pomoc w budowaniu zamków warów* 
nych. Za to obowiązuje się szlachta litewska 
do wierności Jagielle, do jednośoi z koroną pol- 
ską, do posłuszeństwa Władysławowi i Witol- 
dowi po koniec życia. W razie śmierci Witol- 
da nie będą panowie litewscy obierali sobie 
wiel. księcia bez przyzwolenia króla i narodu 
polskiego, a Polacy nawzajem nie obiorą sobie 
króla po Władysławie Jagielle, nie porozu- 
miawszy się z Litwą. Dla takiego wzajemnego 
porozumienia się będą obadwa narody zjeż- 
dżać się na wspólne sejmy w Lublinie lub 
Parczewie, albo gdziekolwiek indziej, ilekroć 
zajdzie potrzeba. Ku tem zupełniejszemu po- 
równaniu Litwy z Koroną, zaprowadzają obaj 
sprzymierzeni książęta też same rządy w Lit- 
wie co i w Koronie, t. j. stanowią dwa woje- 
wództwa i tyleż kasztelanij litewskich w Wil- 
nie i Trokach. Zjazd ten w Horodle, jako pier« 
wsze wspólne zebranie obu zbratanych ludów, 
otrzymał nazwę sejmu walnego (Sarnioki, 
Annal., przy wyd. Długosza, p. 1166). Boku 
1427 zjechs^ tu Jagiełło z żoną Zofią, a w r. 
1431 idąc na odzyskanie Łucka z rąk Swidry- 
giełły, pod tem miastem przez cisie dni 12 stał 
obozem. Władysław, książę mazowiecki i rus- 
ki, przywilejem 1454 r. w Bełzie wydanym, 
chcąc zaradzić upadkowi miasta H., oraz do 
rychlejszego osiedlenia zachęcić, przeniósł mie- 
szczan z praWa polskiego i ruskiego na mag- 
deburskie. Tenże Władysław 1462 r. zmarł 
bezpotomnie, a U. jako lenność przydzielone 
do Korony, zostało głownem miastem jednego 
z powiatów województwa bełzkiego. Kazi- 
mierz Jagieloóczyk przywilejem w Eubieszo- 
wie 1487 r. ustanowił targi co wtorek i dwa 
do roku jarmarki: na św. Stanisław i św. Idzi; 
a dla tem większego zachęcenia do przybywa- 
nia na takowe, uwolnił od opłaty ceł i targo - 
wego w mieście pobieranych. Jan Olbracht, 
mając wzgląd na miasto ogniem i mieczem w 
r. 1500 przez tatarów zniszczone, uwolnił je 
do lat 8 od wszelkich podatków i ceł. Zy- 
gmunt August r. 1565 zezwolił na wystawie- 
nie śród rynku ratusza. We wszystkich tych 
przywilejach ^wane jest Hrodło. Litwini aż 
do ostatecznego spojenia z Koroną na unii lu- 
belskiej, nie przestawali się upominać, aby im 
to miasto powrócono było, dając za przyczynę, 
iż z dawna je posiadali. Ucierpiało też H. nie 
mało, gdy Karol XII, król szwedzki, wraca- 
jąc z Wołynia w lipcu 1706 r. przeprawiał się 
tu z wojskiem. Za rządu austryackiego przez 
zamianę stało się własnością prywatną. Na- 
próżnoby szukano zamku (którego ruiny je- 
szcze w r. 1765 według ostatniej lustracyi 
istniały), ratusza i klasztoru dominikanów fun« 
dacyi Władysława, księcia b^kiego około r, 
1455; jedynym zabytkiem są ślady wałów w 
północno-zachodniej stronie tego miasta. CriKU^ 



138 



Hor. 



Hor. 



na H. należy do sądu gm. okr. III w Dyako- 
nowie, st. poozt. w Stepaakowioach, liczy 
63d7 mk. i 19326 mr. obszaru. W skład gmi- 
ny wchodzą: os. Horodło i wsie: Brzeźnica, 
Cegielnia, Fifiłówka, Hrebienne, Husinne, Ko- 
bto, Kopyłów, Komora, Erasuica, Liski, Łu« 
szków-bojarszczyzna, Łuszków, Łuszków-Ko- 
mora, Maziarnia, Matcze, Starzyn, Strzyżów, 
Wieoiawka, Wygoda. Dekanat Iiorodelski b. 
grecko-unickiej dyec. chełmskiej w 1863 roku 
dzielił się na 9 parafij: Dyakonów z filią w 
Szpikołosach, Horodło, Kopy łów, Łużków z 
filą w Hrebennem, Matcze, Moniatycze z filią 
w Czortowicaoh, Strzyżów z filią w Husyn- 
nem, Teratyn, Ubrodowice. Parafia rzym. kat. 
H. już 1506 roku istniała, liczy 1803 parafian. 
Dobra H, składają się z folwarków H., Łu- 
szków, Kraśnica, Wieniawka i attynencyi 
Bereżnica, tudzież miasta obecnie osady H 
i wsi Łuszków. Podług opisu z r, 1866 rozl. 
dworska wynosi mr. 2138. Wieś Łuszków 
osad 49, z gruntem mr. 669, osada H. wiej- 
skich osad 298, z gruntem mr. 1836. Staros- 
two grodowe horodelskie w wdztwie bełz- 
kiem, podług lustracyi z r. 1628 składało się 
z miasta H. nad Bugiem, wsi: Łuszków z fol- 
warkiem, Czerniawka, Milejów, Wólka Kie- 
rakowa i młyn wodny na Kotczu. W r. 1771 
posiads^ je Czesław Siekierzyński, spłacając 
z niego kwarty złp. 3176, a hyberny złp. 
1011 gr. 14. Po zajęciu go przez rząd austry- 
acki, ustąpione zostaio kredytorom masy Joa- 
chima hr. Potockiego, jako częściowe wyna- 
grodzenie za dobra bolechowskie, i odtąd stało 
się własnością prywatną. Br. Ch, 

Horodłowice, wieś, pow. sokahki, oddalo- 
na o 14 kil. na północ od miasta Sokala, nad 
rzeką Bagiem, fttanowiąca tu granicę między 
Galicyą i Wołyniem, przestrzeń posiadł, wiek. 
1023, w tem 444 mr. lasu, włościanie 830 mr. 
w nadzwyczajnie urodzajnej glebie, ludność 
rzym. kat. 110, należąca do parafii w Sokalu, 
gr. kat. 451 należących do parafii w oddalo- 
nej o 4 kil. na południowy-wschód wsi Ulwó- 
wek, urząd pocztowy i telegraf, w Sokalu. 
Właściciel większej posiadł. J. Pajączkowski 
i współwłaściciele. B. B. 

Horodna 1.), Ho^*odm^ mko nad jeziorem te- 
goż nazwiska, w pow. pińskim, o 60 wiorst od 
Pińska, za rzekami, liczy 236 dm., mieszkań- 
ców obojej płci 1012, ma cerkiew paraf. Mia- 
steczko bardzo starożytne. W XII w. było na- 
wet udziałem książęcym, którego posiadłości 
rozciągały się między rz. Styrem i Horyniem. 
W XVII w. ucierpiało wiele z powodu połą- 
czenia się mieszkańców z Boh. Chmielnickim. 
Miasteczko posiada wyborną glinę z której zdu- 
ni tutejsi wyrabiają garnki, dzbany, misy i 
obszerny niemi prowadzą handel, rozwożąc je 
wodą w różne strony Wołynia, Litwy a nawet 



do Warszawy. Przedsiębierca z kapitałem 
mógłby z widokami korzyści założyć tu fabry- 
kę fajansowych wyrobów, do których glina 
tutejsza, jak znawcy zapewniają, bardzo jest 
zdatna. 2.) II., ob. Horodno. 

Ilorodne, Hórodno, wś, pow. włodzimierski, 
ma kaplicę katol. parafii Luboml, dawniej par. 
Maciejów. 

Uorodiiia, wieś, pow. witebski, własność 
Rolanda, ma kaplicę katolicką parafii Witebsk 
p. t. Podwyższenia ś. Krzyża, wzniesioną roku 
1800; ziemi dworskiej 322 dzies. M, K. 

łlorodiiia, miasto pow. gub. czeroihowskiej 
st. poczt, i st. dr. żel. landwarowsko-romeń* 
skiej, jedna od drugiej o 4 i pół wiorst. St. dr. 
żel. landw.-romeńskiej, na przestrzeni Bomny-* 
Homel, między Saowską i Chorobiczami, o 72 
w. od Homla, zowie się właściwie H.-lJjezd. 
Miasto nad rz. Horodnianką ma 3700 mk. 
Ilorodnia lub Orodnia (ob.), dopływ Narwi. 
Horodnia, mylnie Horodenko, rzeczka, Iowy 
dopływ Bohu, uchodzi pod wsią Samczyńce, 
pow. bracławski. 

Horodnianką, wś w pow. sokolskim gub, 
grodź., o 42 w. od Sokółki, chat 53. 

Horodnianką 1.), Horodzianka, rzeczka w 
pow. kraśnieńskim gub. smoleńskiej, nad którą 
leży pamiętna traktatem pokoju wieś rządowa 
Andruszewo, między Krasnem a Mścisławiem, 
o 30 w. ku płd. od Krasnego. 2.) II., ob. Ho* 
rodnia, 

Horodniany 1.), wieś. pow. prużański, w 
dobrach Linowa. 2.) II., wś gub. grodź, w b. 
ziemi bielskiej 

Horoduica nad rz. t. n,, przedmieście Grod- 
na (ob.). Tu Tyzenhaus pobudował swe fa- 
bryki i domki dla robotników. Tu również wy- 
stawił dla siebie pałac w którym przemieszki- 
wał. Czyt. Tyg. ill. z r. 1877 nr. 82. 

Horodnica, miasto, pow. zwiahelski (nowo« 
gradwołyński), okr. polic. 2, gmina (wołost) 
horodnicka. Odległa od Sławuty wiorst 60, od 
Żytomierza 110 w., od Zwiahla 35 w., od szo* 
sy idącej z Brześcia do Żytomierza 20 w., od 
stacyi pocztowej Korzec 25 w., jest rezyden- 
cyą właściciela i zarządu dóbr horodnickich, 
które graniczą od północy z dobrami: emil- 
czyńskiemi wł. Uwarowej wpow. zwiahelskim, 
łopatyczyńskiemi wł. Pruszyńskiego w pow. 
owruckim; na południe z dobrami: Uście wł. Za- 
łęskiego w pow. rówieńskim, Zabarskiemi w 
zwiahelskiem wł. Małyńakiego, Biszczo wskiemi 
hr. Alfreda Potockiego, namiestnika Galicy! , 
lasami rządowemi w tymże powiecie; na wach. 
z dobrami: Kurczyokiemi hr. Józefy z Kuczyń- 
skich Męcińskiej tamże: na zachód z dobrami: 
Klonowe wł. Steckich, Uściem wł. Zaleskiego, 
Bereżeńskiemi wł. Małyńskiego w pow. rówień- 
skim. Historya H. należy do historyi Korcąc 
ponieważ zawsze stanowiła częśó dóbr korę- 



m. 



Hor 



idd 



ckidi, to też dzieli jego losy. W 1651 r. ród 
Koreckich wygasł i dobra koreckio prx38zły do 
książąt Czartoryskich. Horodnica zaś późaiej 
dostała się w dziale książętom Labomirskim i 
dopiero w 1856 r. została sprzedaną wraz z 
prsyległośoiami Wacławowi z PoradowaRu- 
likowskiemu, H. musiała być starą osadą, bo 
na polach włościan miejskich są uroczyska na- 
swane: kramnyci (sklepy), kapłycia (kaplica), 
dworyszcze, cerkwa itd. i jak lud utrzymuje 
była wielkiem miastem zniszczonem i sps^onem 
przez jakiegoś kozaka, który z wielkiem woj- 
akiem przyszedł z za Słuczy. Nad Słuczą oko- 
ło dworu na ogromnej górze był niegdyś za- 
mek warowny, oblany dokoła wodą; dotąd 
wykopują się fundamenta i odłamki gzemsów. 
Legenda mówi, że z wieży zamkowej widać 
było podobną wieżę na zamku habkowskim 
(obacz opis Habkowa), odlogłym od Horodnicy 
o 25 w. W lasach horodnickich jakoteż w są- 
sednich majątkach znajduje się masa azalei żółtej 
(Azalea Fontioa) która miała być przyniesiona 
przez tatarów z Krymu. Od południa na płn. 
majątku idzie droga w prostym kierunku 
(z Piszczowa do Oleska), nazwana pra- 
wy szlak, zrobiony jakoby przez tatarów; od 
nich też lud uciekając przebył święta wielka- 
nocne w niedostępnych moczarach i błotach 
dziś osuszonych około wsi Szopy i nazwał na 
pamiątkę „świata łoza'* (święta łoza). Wś Be- 
reźniki należąca do dóbr horodnickich była 
trzy razy paloną i osiedloną ludźmi spędzanemi 
z całych dóbr koreckich i włóczęgów różnych; 
widać to dziś nawet, bo nie są podobni do mie- 
szkańców innych wsi i sami o sobie to mówią. 
Yi 1873 r. na lewym brzegu Słuczy między 
wsiami Małą i Wielką Anastazyówką oderwał 
się kawał ziemi, w której znaleziono kilkadzie- 
siąt sztuk monet srebrnych rzymskich, wielko- 
ści 20 kopiejek z wizerunkiem i napisem Grer- 
manika syna Druzusa w 6 roku po Chrystusie, 
za panowania Tyberyusza cesarza, który ka- 
zai bić monetę na pamiątkę zwycięztw Germa- 
nika nad PanonamiiDalmatami. Monety te ode- 
słane zostały przez Wacława Kulikowskiego 
do muzeum w Moskwie. Mieszkańcy miasta 
są katolicy, prawosławni i żydzi. W 1877 ro- 
ku mieszk. obojga {^ci było w mieście do 1500 
dusz, w ci^ym majątku przeszło 4000 dzies.; 
ziemi należącej do włościan jest 10000 m. n. p.; 
włościanie, czynszownicy i żydzi mają przesz- 
ło 5000 sztuk bydła, które wypasają w lasach 
dworskich za opłatą. Wszyscy są zatrudnieni 
w fabrykach i bindiugach. Ziemi ornej dwor- 
skiej jest 6000 mr. nowo-polskich, lasów prze- 
ważnie sosnowych i dębowych 28000 m. n. p. 
Kaplica katolicka murowana położona w prze- 
ślicznej miejscowości nad rzeką Krywalem, 
która wpada do Słuczy, zbudowaną była na 
początku tego stulecia przez ks. Lubomirskich, 



a odnowiona w 1874 r. przez Wacława Ruli« 
kowskiego. Ponieważ położoną jest pomiędzy 
parafiami: korecką, zwiahelską, międzyrzecką i 
niewirkowskąi mieszkańcy tych parafij, mając 
zanadto daleko do swoich kościołóWi bo po 40 
wiorst i więcej^ zbierają się w H., głównie na 
spowied'4 wielkanocną, i większe święta i od" 
pusty, i ilość ich często 2000 osób przenosi. 
Cerkiew prawosławna na ogromnej górze nad 
Słuczem bardzo malowniczo wygląda. Źyd^i 
mają swoją bóżnicę w środku miasta. Wsie na<- 
leżące do dóbr horodnickich są następujące: 
Bereźniki, Dubniki, Łuczyce, Szopy, Pereweż- 
nia, Erywal, Majdan Bereżnicki, Mieczysław- 
ka Wielka, Mieczy sławka Mała, Mieczy sła- 
wka niemiecka, Anastazyówką Wielka, A.-* 
nastazyówka Mała, Anastazyówką futor, Hof« 
manówka, Zabihajłówka. Fabryka porcelany 
fajansu, naczyń kamiennych przeniesiona do 
H. z Korca na początku tego wieku, po spale- 
niu koreckiej, która była zbudowaną przez 
księcia Józefa Czartoryskiego, stolnika wiel« 
kiego litewskiego. W 1860 i 1876 latach zo- 
stała powiększona i fabrykanci sprowadzeni z 
Francyi i Czech; do 1877 roku zatrudniała 350 
ludzi, wyrobów rocznie wychodziło na 150000 
rs. Wacław Kulikowski, zwiedziwszy prawie 
wszystkie fabryki renomowane zagranicą urzą- 
dził według najnowszych systemów dwa piece 
porcelanowe, pięć pieców fajansowych. G-linę 
fajansową dobywają w H., porcelanową spro- 
wadzają z Dąbrówki, majątku hn Alfreda Po- 
tockiego*, Maszyna mieląca materyały do fa- 
bryki jest przy młynie na rzecze Słuczy. Młyn 
na rzece Słuczy, która przepływa od wschodu 
na zachód dóbr ma 4 kamienie zbożowe. Drugi 
młyn na stawie sformowanym przez rzeczkę 
we wsi Pereweźni ma dwa kamienie; do 1865 
roku była tam fabryka żelaza, zniesiona dla 
małego procentu żelaza jaki dawała; miała być 
przeniesiona na rzekę Słacz w samem mieście. 
Euda żelazna w najlepszym gatunku znajduje 
się w całym majątku; rozbiory były robione 
przez Desguina inżyniera belgijcikiego, Warda 
i innych. Na rzecze Słuczy jest 6 portów czy- 
li tak nazwanych bindiug: Erutacha, Czajna, 
Łuczyce, Świata-Łoza, Pijawki, Szopy, gdzie 
spławiają rocznie drzewa na kilka milionów 
rubli i zatrudniają kilka tysięcy ludzi, którzy 
zwożą, wiążą, nareszcie płyną z drzewem do 
Gdańska i Królewca, Słuczą, Horyniem, Pry- 
pecią, zkąd kanałami do Wisły i Niemna. 
Największa bindiuga jest w Szopach, mająca 
rocznie do 500 pasów. Fabryka szkła jest we 
wsi Krywalu, nad rzeką Krywalem, wyroby 
szkła taflo#ego i szklanek rozchodzą się głów- 
nie po Polesiu, fabryka ta zatrudnia 100 ludzi 
z Królestwa sprowadzonych. Fabryka smoły, 
terpentyny i dystylarnie takowej są w Majda- 
nie Bereznickim, Werszkach i Mieczrysławoe; 



140 



Hor. 



Hor. 



dwie są zbudowane w 1860 r. przez Wacława 
Kulikowskiego a Werszkowska przeniesiona w 
1874 r. z Zinkowa. Mają 14 kotłów szarko- 
wych, 2 dystylarnie terpentyny, wyrabiają 
rocznie 400 beczek smoły, 60-wiadrowych, 
3000 pudów czystej terpentyny; zatrudniają 
przeszło 200 ludzi. W uroczysku Hłyno jest 
fabryka cegieł, dostarczająca głównie cegły do 
fabryk miejscowych, które pochłaniają jej o- 
gromną masQ. Folwarki rolne są: w H., Berę- 
źoikach i Dubnikach założone przez ks. Czar- 
toryskich i wzorowo przez nich prowadzone 
były; kilka tysięcy morgów łąk było osuszo- 
nych przez ks. Józefa. Po nabyciu dóbr przez 
Wacława Rulikowskiego do 3000 mr. zostało 
wykarczowanych ornej ziemi i łąk skarbowych 
i czynszowników. Łasy horodnickie obfitują 
w zwierzynę: łosie, samy, zające, głuszce, cie- 
trzewie, jarząbki, kuropatwy, kaczki i inne; 
drapieżne są wilki, lisy, czasem rysie a w r. 
1874 był nawet niedźwiedź. Łosie głównie 
przebywają na ogromnem błocie zajmującem 
1600 m. n. p. Błoto to nazwane Hało jest na 
torfie, którego pokłady na 4 do 5 łokci sięgają 
głębokości. Na północy dóbr w uroczyskach 
Trykopci i Iługa jest las jodłowy, zajmujący 
1000 m. n. p. przestrzeni, niektóre jodły są za- 
dziwiającej grubości, zasadzone były przez ks. 
Józefa Czartoryskiego. Ponieważ jodły są 
bardzo gęste, więc w zimie śnieg zostając na 
gałęziach formuje dach, pod którym lubi bar- 
dzo przebywać zwierzyna, szczególnie sarny. 
Oprócz miasta Horodnicy i 15 wsi należących 
do dóbr, w skład gminy wchodzą wsie: Kur- 
czyce, Chodorki, Huta^ Majdan, Balarka, Kra- 
siłówka, Eniaźa i Michijowka. Erazm Buli- 
how$hi. 

Ilorodnica 1.), ws nad rz. Jatraniem, po w. 
humański. 2.) II., mała wioseczka rządowa, 
pow. bracławski, gm. Grabowiec, par. Brac- 
ław, nad rzeką Zamczykiem. Należała do sta- 
rostwa bracławskiego, wraz z wsią Bobakiem 
ma 894 mieszk. i 2437 dzies. ziemi. Dr. M, 

Ilorodnica 1.) (z Peredywaniem), ws, po- 
wiat horodeńskiy oddalona od tego miasta o 
10*5 kil. na wschód, leży na prawym brzegu 
Dniestru, który w tej okolicy krętem łoży- 
skiem z północy ku połud. płynie; przestrzeń 
pos. wiek. 747, włościanie 2490 m. kołomyj- 
skiej urodzajnej gleby, ludność rzym. kat. 50, 
należących do parafii w Horodence, gr. katol. 
w Horodnicy 1163, w Peredywaniu 258, razem 
1421 gr. kat., mających parafią w Horodnicy 
należącą do dekanatu horodeńskiego dyecezyi 
lwowskiej. Urząd poczt, i telegra]^ w Horo- 
dence; szkoła etatowa o 1 nauczycMu, należą- 
ca do rady szkol, okręg, w Śniatynie. . Właso. 
wiek. pos. Karol Krasnopolski. 2.) II., wieś, 
pow. skałacki, o 4'5 kil. oddalona na wschód 
od tego miasteczka; przestrzeń pos. wiek. 902, 



włość. 1509 m. doskonałej podolskiej gleby, 
zasłonięta od płn. i wschodu górami Miodo- 
borskiemi^ ludność rzym. kat. 405, należących 
do parafii w Skałacie, gr. kat. 800 należących 
do parafii w Krzy wem, wsi oddalonej o 3 kil. 
na zachód, szkoła etatowa o 1 nauczyciela na- 
leżąca do rady szkol, okręg, w Tarnopolu, ka- 
sa pożyczkowa gminna z funduszem 1.152 zł. 
a. w. Urząd poczt, i telegraf, w Skałacie. 
Właśc. wiek. pos. Wadaw hr. Baworowski. 
3.) H. (z Łudwipolem, Sękowcami i Jezierzy- 
skiem), wś, pow. husiatyński, o 14 kil. na płn. 
oddalona od tego miasteczka, leży nad rzeczką 
Gniła w okręgu cłowo-granicznym; przestrzeń 
pos. wiek. 3463, w tem 1839 m. lasu i 1444 
m. doskonałej podolskiej gleby, włościanie 
3125 m. Zasłonięta od północy i wschodu gó- 
rami Miodoborskiemi pokrytemi lasami, przez 
które w tej okolicy Zbrucz się przerzyna, brze- 
gi jego stanowiące strome skaliste góry, po- 
kryte lasami, obfitują w pyszne Widoki, 'lud- 
ność rzym. kat. 516, należących do parafii w 
oddalouej o 3 kil. wsi Łińkowce, gr. kat. w 
Horodnicy, 694 we filii Liókowce z Wojewo- 
dy ńcami 510, razem 1204, mają parafia w H. 
należącą do dekanatu husiatynskiego dyecezyi 
lwowskiej, urząd telegr. w Husiatynie, urząd 
pocztowy w H. Szkoła etatowa o 2 nauczycie- 
lach, należąca do rady szkolnej okręg, w Trem- 
bowli. Właśc. wiek. pos. Florentyna z hrabiów 
Dzieduszyckich księżna Czartoryska. B. R, 
IIorodiiiGa, rz., ob. Horodniczańka. 
Ilorocltiicn, rzeczka, powstaje w obrębie 
gm. Horodnicy w pow. Horodenka; płynie na 
płn. wsch. pomiędzy domostwami wsi i po 
krótkim biegu wpada w tejże wsi do Dniestru 
z pr. brz. Br. G. 

Ilorodilicki potok, nastaje w obr. gminy 
Horodnicy, w pow. skałackim, z dwóch strug, 
jednej północnej, drugiej południowej, trysz- 
czących na zach. stokach tak zwanych Miodo- 
borów. Obie strugi opływają wieś Horodnicę, 
a połączywszy się tworzą potok dość znaczny, 
który płynie na zachód w dolinie Borysowej, 
w której dawniejszymi czasy rozlewał się zna- 
czny staw; dziś pozostały po nim obszerne mo- 
kradła na granicy Skałatu a Krzywego. W 
obrębie Krzywego wpada H. p. do Gniłej (ob.). 
Ujście 305 m. npm. Długość biegu 7 kil. Pola 
po lewym brzegu leżące zowią się 8redniemi 
polami (335 m.), a po prawej czyli półn. Bia- 
łym Kamieniom (350 m.). Br, G. 

Ilorodiiiciaaka lub Horodnica^ rz. wpada- 
jąca do Niemna z lewego brzegu w Grodnie. 

Horoflniki !.)» zaśc, pry w., pow. wilejski, 
o 44 w. od m. Wilejki, 1 okr. adra., przy dro- 
dze pocztowej z Mołodeczna do granicy pow. 
mińskiego, 2 dm., 18 mk. 2 ) H., wieś, pow. 
oszmiański, gm. G-raużyszki, ma kaplicę katoL 
parafii Oszmiana« Należy do dóbr Bołtup. Zna- 



Nor. 



Hor. 



141 



ny badacz starożytności Zoryan Dołęga Choda- 
kowski (Czarnocki), poczytywał to wieś za od- 
wieczne grodzisko z czasów przedchrześciań- 
skich. Tu ma grób sławny Jędrzej Suiadecki, 
autor Teoryi jestestw organicznych. Zwłoki 
jego spoczywają pod pięknym pomnikiem z 
marmuru kararyjskiego. 3.) IŁ, wieś, pow. 
witebski, 1225 dzies. ziemi, własność Mohu- 
CŁych, 

llorodno, Horodna, dobra w pow. lidzkim, 
w parafii Ossowskiej, w drugim i czwartym 
okr. polic, odległe od miasta Wilna wiorst 70, 
od pow. Lidy wiorst 24, od miasteczka targo- 
wego Ejszyszek wiorst 12 i od st. poczt. Zyr- 
muny na trakcie z Wilna do Nowogródka i 
Słonima idącym znajdującej się wiorst 10. H. 
obecnie dające nazwisko całym obszernym do- 
brom, było niegdyś dziedziczną własnością Sa- 
lomei z Sapiehów księżnej Radziwiłłowej i 
przez nią w r. 1762 darowane zostało Ludwi- 
kowi Skamin Tyszkiewiczowi jako cioteczne- 
mu jej wnukowi. Ludwik Skumin Tyszkie- 
wicz, ostatni w tej linii z rodu swojego, był 
tylko ówcześnie kasztelanicem witebskim, ale 
następnie został pisarzem w. ks. lit., hetmanem 
polnym, marszałkiem wielkim litewskim, a po 
rozbiorze kraju pierwszym marszałkiem gu- 
bernialnym litew., i posiadając obok darowa- 
nej sobie Horodnej, własne znaczne dobra dzie- 
dziczne, jako to: Przewożą, Zabłoć z folwarka- 
mi i inne, jako też za przywilejami królew- 
skiemi posiadając ogromne obok takoż Horodna 
leżące starostwa: ejszyskie, wasiliskie, koniaw- 
skie, radnńskie i wiele jeszcze innych; Horod- 
no obrał na rezydenoyą swoją, i stosownie 
do tego zabudowywał i urządzał; pojąwszy zaś 
za żonę Konstancyą księżniczkę Poniatowską, 
córkę Kazimierza Poniatowskiego, wielkiego 
podkomorzego koronnego, brata rodzonego kró- 
la Stanisława Augusta, i otrzymawszy przy- 
rzeczenie królewskie, iż w projektowanej za 
dwa lata bytności swojej na Litwie, odwiedzi 
go w Horodnej, zbudował na przyjęcie królew- 
skie, podług miejscowego podania, w przeciągu 
jednego roku, dom wiejski, drewniany wpraw- 
dzie, bardzo niewielki w rozmiarach i niczem 
zewnętrznie od zwyczajnych domów wiejskich 
moiniejszych obywateli nie różniący się; ale 
wewnątrz z wielkim kosztem, przepychem i gu 
stem go urządził, sprowadzając do tego rze- 
mieślników i wszystkie wewnętrzne ozdoby 
wprost z Paryża. Skutkiem wypadków krajo- 
wych zapowiedziana bytność królewska w Lit- 
wie a ztąd i w Horodnej nie doszła, ale Horo- 
dno stało się jedną z najpiękniejszych pańskich 
rezydencyj w Litwie, i dziś chociaż od przeszło 
pół wieku stale przez dziedziców niezamiesz- 
kiwane, zawsze jednak do pięknych należy i dla 
tego dało nazwisko ogólnym dobrom w powie- 
cie lidzkim znajdującym się, które i skutkiem 



obszaru swojego i skutkiem wzorowego urzą- 
dzenia przez Tyszkiewicza dokonanego i do 
największych i do piękniejszych należały i na< 
należą. Tyszkiewicz żyć przestał w r. 1803 a 
Horodno w całej obszerności (oprócz starostw 
które do rządu odeszły) przeszło na własność 
jedynej jego córki Anny, w pierwszem zamęż- 
ciu hrabiny Aleksandrowej Potockiej, a w po- 
wtór nem hrabiny Dunin Wąso wieżowej, która 
dobra te za życia jeszcze swojego, nic z nich 
nie wyłączając i w takim zupełnie stanie w ja- 
kim dobra te po ojcu otrzymała, za dokumen- 
tem w r. 185(} sporządzonym darowała syno- 
wi swojemu hrabiemu Maurycemu Potockiemu, 
po śmierci którego przed dwoma laty zaszłej, 
skutkiem działu familijnego wpomieaionym ro- 
ku 1880, dokonanego, dobra horodeńskie prze- 
szły na wyłączną własność hr. Augusta Poto- 
ckiego. Hrabia Maurycy Potocki, odwiedzając 
Horodnę, znalazłszy że w domu mieszkalnym 
przez Tyszkiewicza zbudowanym skutkiem 
wieku, bo już wtenczas od postawienia go przez 
Tyszkiewicza przeszło sto lat upłynęło, ściany 
zewnętrzne miejscami z pionu wychodzić za- 
częły, kazał go oszalować i od dalszej ruiny 
zabezpieczyć. Tym sposobem dom horodeń- 
ski na długie jeszcze lata pozostanie ta- 
kim, jakim był za Tyszkiewicza, to jest 
pięknym, gdyż oprócz jedwabi, którymi 
ściany są pokryte i które od samego czasu 
pękać zaczęły, wszystko zresztą: posadzki, 
złocenia i wszelkie inne ozdoby są takie 
jakby były wczorajsze. Dobra horodeńskie 
dzieliły się zawsze na dwa klucze, jeden horo* 
doński, drugi prze woski czyli zabłocki o 30 w. 
od Horodnej odległy i w czwartym okręgu 
lidzkiego policyjskiego zarządu leżąoy. Fun- 
dum Horodno leży nad małą rzeczką w starych 
inwentarzach Jodupie zwaną, ale ogólne dobra 
horodeńskie przerżnięte są rzekami; z mększych 
Solczą, Dzitwą, Pielassą i Lebiodą zwanemi. 
Należą też do Horodnej oprócz mniejszych trzy 
jeziora do największych w pow. lidzkim zali- 
czające się, a mianowicie: Pielassą, Motora i 
Duba zowiące się, w przestrzeni swojej 425 
dzies. zawierające; z jeziora Pielassy wypły* 
wa rzeka Kotra. W samej Horodnej jest kapli- 
ca murowana, wewnątrz pięknej architektury. 
W dobrach zaś horodeńskich są dwa kościoły 
parafialne, mianowicie w Ossowej dawny do 
której parafii i Horodno należy, drugi w Zabło* 
ciu przez Ludwika i Konstancyą Tyszkiewi- 
czów fundowany i przez nich wymurowany. 
Trzeci kościół filialny parafii Bieniakońskiej 
we wsi Butrymańcach do foljirarku Rakliszek 
należącej zbudowany i kosztem dziedziców Ho- 
rodnej utrzymujący się. Do dóbr tych przed 
uwłaszczeniem włościan należało wsi 65 a w 
nioh dymów włościańskich 545, w których po- 
dług ostatniej rewizyi 1859 r. byłej liczyło się 



Ui 



m. 



Noi*. 



dusz inQZ. 2453 i żeń. 2543. Wszyscy wło- 
Boiani<^ są wyznania rzym. kat. i wszyscy są 
pochodzenia czysto litewskiego, gdyż i dotąd 
między sobą mówią po litewska, a nawet na- 
zwiska wiosok jak np. Ausztokalnia, Guda- 
kempie, Powiłańce i inne tym podobne, pocho • 
dzenia ich czysto litewskiego dowodzą. Z wio* 
sek horodeńskich obecnie uformowano dwie 
gminy włościańskie, jedna horodeńska, dziś 
nazwana Aleksandrowską, której zarząd gmin- 
ny mieści się we wsi Polickiszkach do folwar- 
ku Mackiszek nale^^ącej, druga Zabłocka, któ- 
rej zarząd gminny pomieszcza się w miastecz- 
ku Zabłociu do Horodnej należącem. Ogólne- 
go obszaru ziemi w tych dobrach po nadziało 
włościan pozostało dzies. 23200, w tern lasów 
dzies. 11720. Na tej ilości ziemi znajduje się 
folwarków większych 15, a mianowicie w klu- 
ozu horodeńskim: Horodno, Kozakowszczyzna, 
Janopol, Mackiszki, Narkuszki, Rakliszki no- 
we, Kakliszki stare i Kuże^ i w kluczu Zabło- 
ckim: Zabłoó, Przewożą, Pielassa nowa, Pie- 
lassa stara, Hajkowszczyzna, Lebiodka i Soł- 
taniszki, oprócz większych i mniejszych awul- 

BÓW« J. J, 

Horodno 1.) dobra poleskie w pow. ihu- 
meńskim, dawniej własność Zawadzkich, dziś 
przez wiano Swiętorzeckich; wraz z dobrami 
Błuże mają obszaru około 56000 mr. w gle- 
bie piaszczystej. Miejscowpść zapadła, a dob- 
ra przez długą administracyą i dzierżawy zni- 
szczone. Jest tu niemało szlachty czynszowej. 
2.) H., wieś i dobra, powiat wieliski, 4149 
dziesięcin ziemi, własność R. Swołyńskiego. 

Horodok, ob. Oródek, Horodek. 

Horodok (Gródek), duża wieś, pow. berdy- 
OBOWski, nad rz. Hopczyoą, do której wpada 
tuż przy wsi rz. Samiec, o 14 w. odległa od 
m. Pohrebyszoz; mieszkańców 582 prawosł. i 
107 katol.; cerkiew par. i szkółka, ziemi 2443 
dzies. wybornego czarnoziemu; własność Ab- 
ramowicza; zarząd gminy we wsi Szyrmowce, 
policyjny w m. Pohrebyszozach. KI, Przed. 

Horodok, lesista góra w pow. drohobyo- 
kim, na płn.-wschód od Majdanu, na prawym 
brz. potoku Majdańskiego. Lu. Dz. 

Horodwy, wzgórze w pow. stryjskim, na 
sachód od Dołhołuki, między potokiem Nie- 
dźwiadek a dopływem potoku Szypilskiego, 
wyższe (szczyt 436 m.) i lesiste w stronie 
płd.-zach. a bezleśne i niższe w stronie płn.- 
wsch. (376, 363 m. i niżej). Lu. Dz. 

Horodyłów, wieś, pow. złoczowski, o 3.9 
kil. na północny-zaohód od tego miasta odda- 
lona, przestrzeń posiadł, wiek. 680 w tem 
644 mr. lasu, włośo. 1024 m. a., ludność rz. 
kat. 43| należących do parafii w Złoczowie, gr. 
kat. 308 należących do parafii w pobliskiej 
wsi Żulice, sąd pow., notaryat, urząd po^ozto* 
W7 i tele^af. w Złoczowie, szkołą filialna o 



1 -nauczycielu należy do rady szkolnej okr . 
w Złoczowie. Właściciel wiek. posiadł.: kla- 
sztor Sióstr miłosierdzia. 

Horodysk, ob. Derewenka. 

Ilorodyskic, jez., Horodi/szcze, w pow. piń- 
skim, blisko lewego brzegu Jasiołdy, z którą 
się łączy. Około 5 w. obwodu, b. głębokie. 
Na brzegach dość wyniosłych i niedaleko 
mko t. n. oraz wieś Zajeziory. 

Ilorodysko, wś, pow. chełmski, gm. Rako- 
łupy, parafia Wojsławice. Jest tu folusz su- 
kienny. 

Horodysko, futor, pow. latyczowski, par. 
Latyczów. W 1868 miał 2 dm. 

Ilorodysko, lesiste wzgórze w pow. prze- 
myskim, na zachód od Gdeczyc, wciskające 
się wąskim klinem między powiaty Sambor- 
ski i mościski. W środku tego wzgórza leży 
leśniczówka Olszanica. Lu, Dz, 

Horodysła^ ice, wieś, pow. Bobrka, o 18 
kil. na północ od tego miasteczka oddalona, 
przestrzeń posiadł, wiek. 493, włość. 1404 m., 
ludności rzym. kat. 63, należą do parafii w 
Gzyszkach, gr. kat. 1028 należących do paraf, 
w miejscu, należącej do dekanatu bobreckiego 
dyeoezyi lwowskiej, szkoła etatowa o 1 nau- 
czycielu, należąca do rady szkolnego okręgu 
we Lwowie, kasa pożyczkowa z funduszem 
456 złr. a. w. Właściciel większej posiadłości 
Alfred hr, Potocki. 

!Horoclj^szoze, Grodzisko (ob). Wsiyst- 
kich niiejS(H)woŚ3i noszących jedne lao drugą i tych 
nazw nie kusimy się zabrać w Słowniku; liczba ieh 
bowiem na setki się liezy i niektóre są bardzo ma- 
łowatne. 

Horodyszcze 1.) os., przedtem mko i dwór, 
pow. włodawski, gm. i par. Horodyszcze. Le- 
ży śród bagnistej okolicy, odl. 4 mile od Wło- 
dawy. Nazwa sama wskazuje starożytny 
początek tej osady, co potwierdza już same po- 
łożenie śród błot. Zygmunt August wydał 
przywilej na założenie tu miasteczka, które 
jednak nie mogło się nigdy rozwinąć pomyśl- 
nie; ztąd senat królestwa wyrokiem z 1850 r. 
skasował przywilej lokacyjny jako nieważny 
bo niewykonany i niepotwierdzony. W końcu 
XVI w . H. należało do Koniecpolskich i sta- 
nowiło część dóbr Rososz. Od 1625 r. prze- 
szło do Firlejów, następnie do Mogilnickich. 
Niemcewicz w początkach bieżącego stulecia 
znalazł tu pałac, ogród, park (Podróże 526); 
tu się ożenił jego synowiec. W 1827 r. było 
tu 107 dm. i 603 mk.; w 1881 r. liczono 100 
dm. i 765 mk. Obecnie jest tu cerkiew paraf, 
dla ludności rusińskiej (fundował ją 1550 r. 
Wasyl Połubióski, miała kaplicę unicką we 
wsi Połubicze), szkoła początkowa, 112 dm., 
861 mk., 5771 mr. gruntu. Gmina H. grani- 
czy z gm. Opole i Romanów, liczy 4967 mk., 
I rozległ. 13894 mr., sąd gm. okr. I i st. poczt. 
W Wisznicach, urząd Ęm, wo W8i Dubioa od 



Hor. 



Hor. 



143 



Włodawy 41 7^ w. odl. W skład gm. wcho- 
dzą: Guryn, Dołholiska, Babica, Horodyszcze, 
Łyniów, Połubioze, Roroaszki, Rowiny, Wy- 
Bzenioa, Wygoda i Zacisze. 2.) H., ws, pow. 
chełmski, gm. Staw, par. Czałczyce. Jest tu 
kopalnia piaskowca używanego na kamienie 
młyńskie. W 1827 r. było 29 dm., 265 mk.; 
obecnie liczy gruntów dwór. 972 mr., włosc. 
798 mr. i 39 osad. Do wsi H. należy awuls 
Zielona lab Malowana. 3.) H., wś, pow. sej- 
neński, gm. Kudrany, par. Liszko wo. W 1827 
r. było tu 16 dm., 117 mk. 

Horodyszcze 1.) wś, pow. wilejski, o 2 w. 
od m. Wilejki, 1 okr. adm., przy drodze po 
cztowej z Dołhinowa do m. Wilejki, 3 dm., 
23 mk. (1866); kaplica rzym. kat. par. Ko* 
Bcieniewicze, dawniej Kurzenieo. 2.) H., łblw. 
pryw., pow. wilejski, o 71 w. od m. Wilejki, 
2 okr. adm., 1 dom, 3 mk. katolików. 3.) II., 
ws włosc., pow. wilejski, o 46 w- od m. Wi- 
lejki, 2 okr. adm., 6 dm., 1 14 mk. różnych 
wyznań (1866). 4.) H., zasc., pow. wilejski, o 
65 w. od Wilejki, 3 okr. adm., gm. gabska, 1 
dom, 8 mk. kat. (1866). 5.) H., ws rząd., pow. 
wilejski o 61 w Wilejki, 3 okr. adm., gm. wot* 
kołacka,17 dm., 146 mk., kat. (1866). 6.)II.| ws 
rządowa w gm. Radnń, pow. lidzkim, 4 okr. 
adm., nad rz. Raduńką, od Łidy odl. w. 36, 
od Wasiliszek w. 37, dm. 16, mk. 143, wyzn. 
rzym. kat. (1866). 7.) II., ob. Ejazyathi, 8.) 
II.» zaśo. pryw., pow. dzisieński, o 34 w. od 
Dzisny, 1 okr. adm., 1 dom, 4 mk. kacol. 
(1866). 9.) U., wś rządowa, pow. dzisieński, 
o 61 w. od Dzisny, 1 okr. adm., 4 dm., 39 
mk. prawosł. (1866). 10.) H., zasc^ pow. dzi- 
sieński, 3 okr. adm., o 68 w. od Dzisny, 1 
dom, 8 mk. kat. (1866). U.) H., zasc. szlacb., 
pow. dzisieński, 3 okr. adm., o 68 w. od Dzi- 
sny, 1 dom, 8 mk. katol. (1866). 12.) H., do- 
bra, pow. siebieski, własność Piotra S wołyń- 
skiego. 13.) H-, dobra, pow. siebieski, wła- 
sność Mafia, 14.) U., dobra, pow. siebieski, 2 
okr. polic, 921 dzies. rozl. 

Horodysic^e, miasteczko w powiecie no- 
wogródzkim, milę od Zaosia, miejsca urodze- 
nia A. Mickiewicza, o 4 mile od Nowogródka, 
6 mil od Nieświeża, na trakcie komunikacyj- 
nym położone. Majętność ta do r. 1831 była 
własnością jenerała hr. Ludwika Paca, ostat- 
niego tej rodziny męzkiego potomka. Położo- 
na w pięknej i żyznej okolicy, nad rz. Serwę- 
czą, miała kościół paraf., murowany, wznie- 
siony około 1640 roku przez Kamieńskich, za- 
brany w 1864 r., i cerkiew niegdyś unicką, od 
1839 prawosławną. Miasteczko położone na 
górze; na dole zaś za rzeką, dwór z pięknym 
ogrodem i aleja wjazdowa, miał stawy, kana- 
ły, młyny, młocamię wodną i znakomite go- 
spodarstwo. Za kościołem, na pochyłości góry, 
itąra modrzewiowa plebania, ooiemoua pła- 



czącemi brzozami; za nią, po za stawem w uro-* 
czej miejscowości na górze, śród zielonej dą- 
browy parafialny cmentarz. Z drugiej strony, 
ku zachodowi, o pół wiorsty za miasteczkiem, 
przy zakręcie rzeki, jest miejscowość zwana 
Horodok. Jesito wysoka dość góra, śród 
nadrzecznej niziny, jakby usypana, otoczo- 
na wałem, przyparta do rzeki, o wierzchoł- 
ku płaskim. Było to prawdopodobnie przed- 
historyczne starosławiańskie horodyszcze, 
które z czasem dało nazwę założonemu nieopo- 
dal miasteczku. Być może, że w czasie wojen 
późniejszych służyło za redutę czy bateryą, 
bo znajdywano tu kule i odłamy bomb. O pa* 
rę staj w stronie południowo-zachodaioj, wi- 
dać kurhan, porosły jałowcem i tarniną. Nikt 
tara dotąd, o ile wiem, poszukiwań nie robił. 
O wiorst kilka stąd, jest druga miejscowość 
niemniej ciekawa, zwana „Okopy". Jestto 
dwór z całem gospodarskiem zabudowaniem, 
otoczony ziemnym wałem i fosami. Nikt do- 
tąd z pewnością nie wie, do jakiej się to epoki 
i do jakiego wypadku w dziejach odnosi. Zwy- 
czajem powszechnym tutaj, jak i gdzie indziej 
sąsiedni mieszczanie przypisują to Szwedom. 
Mko leży przy drodze ze Stołowicz do No- 
wogródka, dziś rząd., ma zarząd gm., zarząd 
2- go okr. polic, szkółkę wiejską, szpital gm., 
około 700 mk. Gmina H. składa się z 5 sta- 
rostw wiejskich, 78 wiosek i liczy 3354 wło- 
ścian męż. Edward Pawłowicz » 

Horodyszcze 1.) st. poczt., pow. nowo- 
gródzki, przy szosie brz.-moskiewskiej^ o 21 
i pół w. na zachód od Siniawki. 2.) H., dobra 
w pow. nowogródzkim, dziedzictwo Bucho*- 
wieckich, mają obszaru przeszło 2830 mor., 
terpentyniarnię i cegielnię. Była tu kaplica 
b. parafii katol. Krzywoszyn. 3.) H., wieś i 
dobra we wschodnio -południowej stronie po* 
wiatu rzeczyckiego, przy drodze z Chojnik do 
Łojowa i Brahina, nad rzeką Brahinką poło** 
żonę. Od północy oaza wzgórzysta na tle Po« 
lesia, od południa błota i bagna nieprzebyte. 
Dawniej dziedzictwo Rokickich, przez wiano 
dostało się Prozorom i do dziś dnia jest ich 
własnością. Jest tu wspaniały pałac murowa- 
ny, kędy ostatni właściciel marszałek Rokicki 
pędził życie wystawne i miał sławną orkies- ' 
trę; w pałacu nieco pamiątek i dzieł sztuki^ 
Wieś posiada osad 17 włosc. W okolicach 
ruda żelazna i tu się wyrabia żelazo w nie* 
wielkiej hucte; młyny i folusze intratne. Pię- 
kne horodyszcze w pobliżu usprawiedliwia 
nazwę miejscowości. Stan policyjny 1 bra« 
hiński. 4.) H., dobra w gub mińskiej, w pow. 
mińskim, przez wiano księżniczki Stefanii Ra- 
dziwiłłówny dziś .własność księcia Wittgen* 
stejna, mają obszaru około 20100 mr. 6.) H.i 
folwark w gub* mińskiej, w pow. mińskimi 
o trzy mile na poładnie od miasta Hiń«ką po^ ^ 



144 



łiof. 



Nor. 



łożony, w doBĆ pięknej, górzystej miejscowoś- 
ci, dziedzictwo Piszczałów, ma obszaru około 
1600 mr. 6.) II., ws, pow. piński, 1 okr. 
polic, mk. 130, nad jeziorem t. n. i rz. Jasioł- 
dą, o 2 mile od Pińska. Na miejsca znacznie 
nad poziom wód wzniesionem w pięknem po- 
łożenia, wznoszą się mary wspaniałego koś- 
cioła i klasztoru opactwa benedyktynów, któ- 
re Karol Kopeć kasztelan trocki, w XVII w. 
fundował i hojnie uposażył. Benedyktyni 
sprowadzeni tu byli z Monte •Cassino. Fundu- 
sze w r. 1843 przeszły na własność rządu. 
Klasztor w r. 1864 zamknięty, posiadał ma- 
jątki: Knpiatycze, Soszna, Wólka, Biała, Gioł< 
kowicze i znaczne kapitały. H z murami klasz- 
tornemi z kościołem i wioską Soszno nabył od 
rządu rzeczywisty radca stanu De la Gardie 
prezydent izby skarbowej mińskiej za kika 
tysięcy rs. z wypłatą na lat kilkanaście rozło- 
żoną. Samo jezioro i karczma w Uorodyszczu 
dają mu 1000 rs. rocznego dochodu. Mieszkań- 
cy katolicy parafii pińskiej. Jedyna to obec< 
nie wieś katolicka w pow. pińskim. Była tu 
parafia dekanatu pińskiego z filiami: Łunin, 
Pohost, Soszno, Bohdanówka i kaplicą Płoski- 
nie. 7.) H., wś, pow. piński, gm. Pienkowicze, 
własność Oleszy. 8.) H., dobra, powiat ihu- 
meński, niedaleko drogi z Dukory do Ihume- 
nia, należało niegdyś do Sapiehów, z kolei do 
Zawiszów i Ogińskich, na początku bież. stu- 
lecia stało się własnością Moniuszków i we- 
szło w skład klucza śmiłowickiego; dziś U. są 
dziedzictwem znanej rodziny Wańkowiczów, 
mają około 2975 mr. obszaru w lekkiej glebie; 
wielka jednakże obfitość łąk nad Swisłoczą 
podnosi znakomicie kulturę; lasu także wiele, 
gospodarstwo porządne, folusze i młyny in- 
tratne. Niedaleko wsi wznosi się śród pola 
majestatyczne horodyszcze przedchrześciańskie, 
niemy świadek dziejów, o których historya 
milczy a które podanie fantastycznie przybra- 
ło. 9.) II.» folw. w pow. ihumeńskim, nieopo- 
dal rzeki Berezyny, dziedzictwo Rogowskich, 
w miejscowości poleskiej obfitującej w łąki, 
ma obszaru około 630 mr. w glebie lekkiej. 
Parafia katolicka berezyńska. Okrąg policyj- 
ny III berezyński. 10.) II., mt^y zaścianek 
poleski w pow. ihumeńskim, nad IJszą. Skła- 
da się z paru osad szlacheckich; łąki i pola 
obfite. 11.) II., wś poleska, pow. ihumeński, 
niedaleko rz. Berezyny, przy drodze z Osmo- 
łówki do Boratycz, ma 20 osad wiejskich. 
12.) IL, wś w pow. mozyrskiw, nad Oressą, 
miała kaplicę katol. par. Petryków. 13.) Il.« 
wielkie i maie^ dwa małe folwareazki w pow. 
bobrujskim; własność Steckiewicza. Al. JeL 

Jlorodyszcse 1.), wś, pow. zasławski, par. 
Zadaw, leży nad rz. Haską, dopływem Cwie- 
togby, ma kaplicę katol. H,, o pół mili od 
|9zcgpi0Łowki, jed^ z najdawniejszych osad 



okolicy, w malowniczem położeniu. Cała osa- 
da ze stu przeszło chat składająca się, rozrzu- 
cona śród lasu na dwóch dość wyniosłych 
wzgórzach, przez staw i wpadający doń stru- 
myk rozdzielonych. Wąska przez sam środek 
w »dy usypana grobla łączy obie części wsi, z 
których jedna nosi nazwę właściwego Horo* 
dyszcza, drugą lud Sieliszczem nazywa. Na 
początku XVII w. wieś ta była własnością 
starożytnej rodziny wołyńskiej Ghomiaków, 
przy końcu zaś tego stulecia przeszła w dom 
Lubomirskich. W Horodyszczu nad samą wo- 
dą, otoczony dokoła obszernym sadem wznosi 
się wspaniały kościół i klasztor niegdyś kar- 
meli tański, wzniesiony 1740 r. przez Lubomir- 
skich, słynny częstymi odpustami. W 1832 r. 
kościół na cerkiew zamieniono, a potem klasz- 
tor zajęły czernice z Połumnicza sprowadzone. 
W obszernych gankach pod kościołem spoczy- 
wają zwłoki sławnego w ostatnich latach ze - 
szłego stulecia księdza Marka. Jedną z naj- 
większych osobliwości kościoła pokarmelitań- 
skiego są prześliczne freski, zdobiące całe 
wnętrze świątyni i kury tarze klasztorne. Ar- 
tystą -malarzem był ubogi mnich tutejszego 
klasztoru imieniem Antoni, żyjący w połowie 
XVIII w. Jego roboty również są freski u pi- 
jarów w Lubiehowle i u trynitarzy w Bereste- 
czku. Nierównie starszą od klasztoru karmę • 
MtÓAT jest malutka drewniana cerkiewka, po 
drugiej stronie wody na Sieli szczu zbudowana; 
a datująca od 1569 r. Pochowane są tu zwłoki 
ojca i stryja znanego latopisca Joachima Jerli- 
cza. 2.) H., wś nad rz. Białą Krynicą, dopły- 
wem Horynia, pow. rówieński, par. Szpanów, 
o 2 w. od szosy brzesko -żytomierskiej, ma cer- 
kiew murowaną, fabrykę cukru zwaną Elucya, 
staw bardzo piękny. Włas. niegdyś Radzi wił., 
potem Horodyskich, Hornsteina, dziś Blocha i 
Rau. 3.) H., wś, pow. żytomierski, par. Gud- 
nów, leży nad stawem, do którego wpada rz. 
Gzamyszel, ma cerkiew drewnianą a 1867 roku 
miała 45 dm. 4.) II., wś rządowa, pow. żyto-* 
mierski, par. Eodnia, leży nad rz. Kodenką, 
dopływem Hujwy, ma cerkiew drewnianą i st. 
poczt, między Berdyczowem a Żytomierzem. 
5.) H., wieś, pow. nowogradwołyński, gm. pi- 
szczę wska, włościan dusz 55, ziemi włość. 157 
dz., ziemi dwór. 421 dz. Niegdyś należała do 
dóbr Lubomirskich ^Zwiahelskich, od tych na* 
byta przez Wilnerów, a ci ją sprzedali Za* 
wadzkim, w których i dziś jest posiadaniu. Le* 
ży nad Geremem, w ładnej pozycyi; olbrzymie 
sypane wały nad tą rzeką świadczą o tych 
krwawych bojach, jakie w XVII wieku toczo- 
no ze zbuntowanem kozactwem. 6.) H., wieś, 
pow. kowelski, gm. Koszary, o 15 w. od Ko- 
wla, w położeniu z natury obronnem, śród roz- 
ległych błot. Ma 36 dm., 218 mk., 414 dzies. 
ziemi włoic.| 180 dzias. różnych właioioieUi 



N6r. 



H«r. 



us 



180 dzies. lasu rządowego. Gleba glinko wato- 
piaszczysta, gapowata, 

Ilorofiyszcze l.)> doża wieś, po w. olhopol- 
fikiy ma podobno przywilej na miasteczko (?), 
gmina łagska, parafia Gzeczelnik, od dworca 
Popielnchy kolei odes. kijów. 10 wiorst, mk. 
1212, ziemi włość. 1405, dworskiej 1394 dz., 
domów 245, gorzelnia. Cerkiew "S. P. ma pa- 
rafian 1845 i 63 dz. ziemi. Wieś ta posiada 
targi co tydzień we czwartki i prowadzi zna- 
czny handel zbożem, wyrobami z drzewa, wo- 
zy, koła, ule, które wyrabiają siQ w sąsiedniej 
wsi Ługu, a tak^e wyrobami garncarskiemi. 
W lesie do tej wsi należącej są znaczne okopy 
ziemne, lecz kiedy i przoz kogo zrobiono, nie- 
wiadomo. Wieś ta należała do Tiitolmiaa, o- 
becnie Zakrzewskich. 2.) II., wieś rządowa w 
nszyckim pow., nad rzeką Pobnjanką, gm. i 
par. Miokowcc, 266 mk., 222 dz. ziemi wlośc. 
Kależała do klucza minko wieckiego Sciborew 
Marchockicb, którym został skonfiskowany. 

IIorod>.szcze, mko, pow. czerkaski, leży 
nad rz. Olszanką (Olszanicą), o 3 w. od stacyi 
Woronoowo-Horodyszcze, dr. żel. chwastow- 
skiej. Rzeczka O. jest doply vvem Dniepru i jest 
pamiętna zaszłą tu bitwą zwycięzką w 1527 r. 
ks. Eonnt. Ocjtrogskiego i Jerzego ks Sluckio- 
^0 z tatarami (Stryjk. I, str. 394). Ładna to 
i powabna okolica. Pełno tu dąbrownych wy- 
żyn i padołów. Szczególniej od strony Mlijo- 
wa i Orłowca otacza H. nieprzerwany wertep 
międzywzgórz czyli jarów, od Walawy las. 
Ku Korsuniowi zaś ciągnie się równina, łagod- 
niejszemi poprzecinana wyniosłościami, na któ- 
rej zielonemi falami płyną łany zbóż. Samo 
brzmienie nazwy tego miejsca okazuje że mu 
nadać musiało początek jakieś w dawnei nie- 
dościgłej dobie istniejące tu grodziska, jaw- 
tttałe w cz*:isacb, w których poblizkośó ludów 
stepowych, napastniczych, zmuszała tutejszą 
ludność do obronności. Dziś, wszakże, te- 
go pierwotnego grodziska nie widać, bo z pew- 
nością, jak się to częstokroć zdarzało, na jego 
dawnej posadzie siadł: już późniejszy zamek, 
którego ślady widoczne są jeszcze obecnie na 
brzegu jaru, przy wjeździe do mczka, stromo 
ściętym, i gdzie właśnie podanie ustne miejsce 
mu naznacza. Przy onem starem pierwotaem 
grodzisku była prawdopodobnie i osada, ale 
kiedy ona istniała i kiedy znikła? — niewiado- 
mo. Prawdopodobnie zgładzoną została w cza- 
sie jednej z tych walk tutejszej ziemi ze stepową 
dzicz') tak strasznych, niszczących i tak często 
się powtarzających, w których to walkach zie- 
mia ta w perzynę wielokroć razy bywała pu- 
szczoną. Toż jeszcze w XV wieku kraj ten ca- 
ły był pustynią. I Horodyszoze jeszcze w dru- 
giej połowie tegoż wieku było jeno pustującem 
uroczyskiem i wraz z ogromnym obszarem zie* 
mi| także do niemniej pustego sieliszcza rady* 



wonowskiego czyli Radywonowo, , należało. 
Owóż to Radywonowo (dzisiejszy Żabotyn), 
położone w okolicy Czerkas, książęta kijowscy 
Olelko Włodymirowicz i syn jego Semen na- 
dali kniaziowi Fedorowi Hlióskiemu (akta otn. 
k ist. Z R. I str, 15). Głośne w dziejach ple- 
mię mińskich (Glińskich) osiadłe w tutejszych 
stronach, było tatarskiem z pochodzenia. Ńaj- 
pierwszy tej rodziny wiadomy potomek byl 
niejaki kniaź tatarski Ldksada, który według 
„Stepennej Knigi*' przyjechałsłużyć do księcia 
Witolda, przyjął wiarę Chrystusa i na chrzcie 
wziął imię Aleksandra czyli Daszka, przezwa- 
wszy się od dóbr Hlióska, Hlińskim. Krom 
Itliuska wysługą jego były jeszcze: Hliuica 
i Połtawa. Fedor zaś Hliński, dziedzic Rady- 
wonowa, czem był dla owego Aleksandra? nie 
wiemy. D3rayślaray się że to był wnuk jego. 
Występuje on w metryce lit. już pod r. 1491, 
ale w kilka lat potem już wdowa jego ma spra- 
wę z Wasylem Illińskira o czeladź niewolną 
(Rejestr metryki lit. w zbiorach K. Swidziń- 
skiego). Po tymże Fedorze wziął Radywono- 
wo syn jego Bohdan Hliński, namiestnik pu- 
ty wlski, ale kiedy w 1500 r. car Iwan wojnę 
wydał i Zacharjewicz, dowódzca wojsk rossyj- 
skich, wziął Putywl, Bohdan Hliński wraz z 
żoną dostał się był do nieyoli (Karamzin VI, 
str, 272) i już z Moskwy nie wrócił. Toż pra- 
wdopodobnie na. pamiątkę tego namiestnictwa 
bohdanowego w Putywlu, potomkowie jego, 
nie tylko hlińskimi ale częstokroć i putywlski- 
mi kniaziami się przezywali. Radywonowsz- 
czyzna w tych latach jak to widać z dokumen- 
tów, musiała się cokolwiek zasiedlić, ile że 
Horodyszcze było zasiedlona już; chooiaż nie- 
długo potem w czasie pamiętnego w 1527 roku 
najazdu tatarów, zostało przez tychże spalone. 
Oitąd też miejsce to w dokumentach Herody* 
szczami spalonemi długi czas się przezywa. Po 
Bohdanie Hlińskim czyli putywlskim posiadł 
te dobra syn jego Wł >dzimierz, ale ten z nie- 
wiadomego nam powodu w 1537 r. sprzedał tę 
hojną, acz pustą teraz i zniszczoną posiadłość 
Iwanowi Żubrykowi, sąsiadowi blizkiema i 
dziedzicowi niemniej szerokiego a pustego dzie- 
dzictwa Mlijowom nazwanego, a które wziął 
był świeżo w spadku po Hrinkach Waśkowi- 
czach (ob. rękopis: Odpowiedź^ na pretensye 
ststwa czehryóskiego do dóbr Zabotyna). Ci 
Zubr/kowie była to rodzina czysto miejscowej 
krwi. Nowy też dziedzic Rady wonowa i spa- 
lonych Horodyszcz, lubo się krzątał jak mógł 
nad uporządkowaniem tej swojej posiadłości, 
wszakże ani Radywonowo ani Horodyszcze 
długi czas nie zasiedlały się. Siół tu wtedy 
właściwie nie było, tylko gdzieniegdzie w taje- 
mniczych jarach i lasach stały pasieki i futo- 
ry. Bo też tędy właśnie przeciągał szlak na* 
jazdów tatarskich, szlak t. zw. czarny, i stąd 



Słownik Gtografiesny— Zeszyt IXTl,Tom III 



19 



; 



w 



U6 



Hor. 



Hor. 



ta Eiemia końcowa ówczosaego polskiego kra- 
ju, stojąc wciąż otworem tymże najazdom, nie 
mogła się zaludnić, ale oprócz tego okolica ta z 
drugiej strony ulegać też musiała innemu jesz- 
cze, niemniej wszakże jednostajnemu i dotkli* 
wemu uciskowi. Mówić tu chcemy o Koza- 
kach, którzy, wkorzenieni oddawna w królew- 
skich starostwach, korzystali ze swej liczebnej 
przewagi i przemocą i na rzecz własną ^ wiele z 
gruntów pustego dziedzictwa Iwana Zubryka 
zajmowali. Mamy przed sobą dwa listy Zygm. 
I i Zygm. Augusta z lat 1541 i 1562, nakazu- 
jące kozakom ozerkaskim, aby ci żadnych 
krzywd nie czynili w posiadłościach Iwana Zu- 
bryka, następnie syna jego Wasyla; nie zabi- 
jali im bobrów na Bpeni (Irpenia) ani też pa- 
siek, uchodów i wszelkich pożytków niezaga- 
rtywali (Hramoty Antonowicza str, 67 — 90). 
Wasyl Zubryk, syn Iwana, miał tylko jedne 
córkę Krystynę, która trzy razy związki mał- 
żeńskie ponawiała: pierwszym ślubem była za 
Filonem Bałakierem, powtórnym za Fedorem 
Boznoszyńskim; trzeci zaś raz wyszła za An- 
drzeja Fachutę Korzeniowskiego. Pierwsi dwaj 
jej mężowie polegli od tatarskiej szabli; byli 
oni z tej ofiarnej generacyi owoczesnej, która 
to jak się wyraził poeta „krwawo-smętne boje*' 
wiodąc z pogaństwem, prawie wszystka kła- 
dła życie w walkach lub jasyrach. Andrzej 
Faohuta Korzeniowski żył też niedługo z żoną, 
umarł niezostawiwszy potomstwa, ale za to je- 
go wdowa miała liczne potomstwo z pierwszych 
małżeństw, jako to Bałakierow, Oeleszkanów i 
od tych już idących wnuków Przygodzkich. 
Tymczasem zakąt dziedzicznego obszaru zawsze 
\%t8i. pustką, bo dla podżwignięcia go i zalud- 
nienia, oprócz bezpieczeństwa od tatarów, któ- 
rego nie było, potrzeba było jeszcze znacznych 
wkładów pieniężnych, a jak na złośó ziemianie 
W tym węgle pogpranicznym wcale nie byli w 
grosz zasobni. Ale bądź co bądź owo niebez- 
pieczeństwo od tatarów i ów brak środków 
mniej im z pewnością stawał w tem na przesz- 
kodzie niż owe ustawiczne nagabania od naj- 
bliższych ich sąsiadów kozaków, z którymi 
dzień po dniu musieli mieć jakiś zatarg lub 
wojny. Kozacy rościli nawet jakieś prawo u- 
rojone czy rzeczywiste do samego sieliszcza 
Badywonowa^ utrzymując że jakoby w 1563 
r. jeszcze Wasyl Zubryk przedał je był, zezna- 
wszy prywatnie, według tamtego starego zwy- 
czaju, mieszczaninowi czerkaskiemu Radusie 
Hubie. Pokazywali oni na to list kupny 
(Źródła dziej. Aleks. Jabł. Tom V, str. 225). 
Czy zaś w istocie tak było lub nie, w każdym 
razie był to doskonały pretekst do ustawiczne • 
go wdzierania się w Radywonowo i zaczepek. 
Toż Korzeniowska jak się sama wyraziła, „ma« 
jąc dolewki** od kozaków, postanowiła sprzedać 
twoje szerokie ale tak napastowane dziedzi-^ 



ctwo. Jakoż Stanisław Koniecpolski, hetman 
w. kor., człowiek wielkiego rodu i wielkiej 
fortuny dziedzicznej, w lu33 r. d. 28 stycznia 
nabył od niej lak siedlisko Bradywonowskie 
(^Żabotyn) jak Mlijow, Starosilje, Orłowiec pu- 
sty, Słobódkę m-czko, Łeńczyce nowonazwano 
Bachły, Taśmin (Smiła), Bałaklej i Horodysz* 
Gze spalone; ograniczone rzeczkami: Zabotynem, 
Koszarą, Taszlikiem i Taśminem, to jest kilka- 
naście mil kraju wzdłuż, za 24000 złotych li- 
czby polskiej (z summaryusza archiwum lacho- 
wieckiego). ^ieco później też dobra jeszcze 
się bardziej zwiększyły a to dokupnem przez 
tegoż Koniecpolskiego od Stefana Iwanowicza 
Łuokiewicza Kochanowskiego w 1645 r. dóbr 
Łebedyńskich i Kiryłowskich (tamże). Koniec- 
polski posiadając znakomite majątkowe środki, 
wziął się też czynnie do zasiedlenia i uporząd- 
kowania tych nowonabytych a pustych prze- 
ważnie obszarów. Wierny syn kraju szerzył 
jedyną na ówczas możliwą tu cywilizacyą, to 
jest kraj zaludniał, podnosił w nim pracę orga- 
niczną, gospodarczą, rozkrzewiał przemysł. 
Toć to za jego staraniem w niedługim czasie 
Ukraina ozdobioną została posadami wielkich 
miast, a tem w Ukrainę tatarom drogę zawarł. 
„Sprawił to Pan Bóg przezeń, że Ukraina tak 
była spokojna, jak które miasto w pośrodku 
Korony" (Przy łęcki. Fam. oKonieop., str. 179). 
Hetman Koniecpolski kazał też i w Horodysz- 
czach usypać wały (a może tylko naprawić 
dawne) i urządził w nich małą warownię o 
dwóch drewnianych basztach, niezbyt wynio- 
słych, szumnie w papierach ekonomicznych 
zamkiem nazywaną (archiwum lachowieckie). 
Kozacy, którzy, żyjąc w sąsiedztwie, dawnych 
dziedziców uciskali, (eraz z Koniecpolskim 
musieli się liczyć. Wiadomo też jak ten het- 
man umiał ich zręcznie trzymać na wodzy. Ku- 
dak twierdzę po stawił dla ich powściągnięcia, a 
uczynił to nie z żadnych pobudek prywatnych, 
jak mu to zarzucano, ale wprost, czyniąc to, 
działał w interesie RzpHtej, bo kozacy, jak 
wiadomo, przez swe wyprawy na morze plątali 
Polskę w ustawiczne nieporozumienia z Tur- 
cyą. Nie było to zaiste po myśli kozakom. 
Jakoż wkrótce rozpoczęły się bunty kozackie, 
które wszakże Koniecpolski powstrzymał i u- 
głaskał. Ucisku zaś poddanych w jego dobrach 
ukraińskich, jak to nasi i nienasi improwizato- 
rowie dziejów Ukrainy niesłusznie mu też za- 
rzucają, ani było ani być mogło, a to dla tej 
prostej przyczyny, że chociażby i była wola 
po temu, to niebyłoby czasu dość po temu. Ko- 
niecpolski od czasu kupna tych dóbr, rządził 
niemi niewięcej jak lat 13, a więc jeszcze lata 
t. zw. woli czyli słobody, na której w jego do- 
brach, wprzódy pustych, osiadało poddaństwo, 
nie wyszły były jeszcze, ile że t. sw. słobody 
nadawały się zazwyczaj co najmniej na lat 20* 



^t. 



I X nieldedy i 30 (ob. Źródła dziej. Jabł. V, atr. 

I 8), Pytanie więc, czy ladzie obdarzeni t. zw. 
słobodą, tym przeto rodzajem pól wolności mo- 
gli zbytecznego doznawać ucisku? Powodów 
zatargu ówczesnego kozaków z właścicielami 
ziemskimi na Ukrainie gdzieindziej szukać by 
należało. Wiadomo, ze }aż za doby Jagiello- 
nów kozactwo a raczej byt kozacki wytworzył 
się był u ostatnich progów Ukrainy t. j. prze- 
ważnie w starostwach: czerkasklem i kani o w- 
skiem i potem już stopniowo w blizkosci tych • 
^j pojedyńczemi rozprzestrzeniał się, że tak po- 
wiemy, wysepkami. Tymczasem w tę ziemię 
końcową Ukrainy, zajmowaną przeważnie przez 
kozactwo, jednocześnie twardy klin był wbity. 
Oto wielcy książęta litewscy, różnym rodom 
bojarskim (którzy następnie weszli w poczet 
ziemian czyli szlachty) porozdawali byli ta, za 
zasłngi wojenne, szeroką darowiznę ziemską. 
I odtąd też w okolicach tych wyjątkowy za- 
chodzi stan rzeczy. W obec kozaków, ludu bo- 
jowniczego, zorganizowanego wojskowo, wy- 
stępuje ta szczupły stosunkowo zastęp rodów 
ziemiańskich, owych jak widzieliśmy Hlińskich, 
Domontów, Bajbuzów, Hrinków, Waskiewi- 
czów, Żubryków i kilku innych. Te kilka 
gniazd miejscowo-szlacheckich, pośród tego 
ofltępa kozaków, w pośród tej dziczy orężnej, 
z wojny, napada i grabieży żyjącej, zabłąkane 
ta, nigdy też do utworzenia pewnego znośnego 
między sobą modus vivendi przyjść nie mogły. 
Jakoż kozacy, silniejsi liczebnie, uciskali ich 
jak mogli, chcąc wyprzeć z tego zakątka; jakoż 
w końcu i wyparli. Ale na miejsca tychże, 
stanął niebawem nowy zastęp, nowa falanga 
szlachty, niemiejscowej już wszakże, ale złożo- 
nej z kniaziów i paniąt, przeważnie z Wołynia 
ród swój wiodących. Byli to ks. Ostrogscy, 
Zasławscy, Zbarazcy, Wiszniowieccy, Korec- 
cy, Rażyńscy, poczet zaiste imponujący rodów 
możnych już fortuną dziedziczną, już silnych 
znaczeniem, wpływem i stosunkami. Eoniec- 
polscy nie stanowią ta nawet wyjątku, bo acz- 
kolwiek właściwie pochodzili z Korony, ale już 
wtedy posiadali Brody na Rusi. Owóż to do- 
piero pomiędzy tymi nowoprzy byłemi na Ukra- 
inę paniętami a kozakami wszczęła się owa 
głośna waśń, ów zatarg śmiertelny, owa woj- 
na domowa ,,kozacką** nazywana, ciągnąca się 
tyle lat i zmieniająca się według faz przewagi 
i zwycięztwa jednej lub drugiej strony. Woj- 
na ta zaczęła się od tego właśnie, iż kniaziowie 
z Wołynia, nakupiwszy dóbr od szlachty miej« 
scowej, tu w tym zakątku od kozaków gnębio- 
nej i wypieranej, gdziendziej zaś od tatarów 
zniszczonej, zaczęli znów ze swej strony w od- 
wet kolejny z tychże brzeżnych miejsc wdztwa 
kijów, wypierać kozaków, chcąc ich niejako 
zapędzić, jak się wtedy pogardliwie wyrażano, 
do ioh własnych jam, do ich zwykłych miejsc 



ttor. 



iit 



t. j. na stepy niezamieszkałe, na niziny dnie« 
prowe, kędyby ich w pewnym ograniczonym 
obrębie raz zamknąwszy, można było . żyć w 
pewności, że ta dzika i drapieżna rzesza, ta or- 
da chrześciańska, jak ją Polewoj nazywa, już 
nie będzie się dalej po krają rozprzestrzeniać, i 
z cudzych znojów żyć bezkarnie. Ale czy w 
tern wszystkiem, ze strony owych panów, je- 
dynie interesa ich partykularne, prywatno 
przeważyły, czy zarazem i wzgląd i pobudka 
wznioślejsza, że inaczej nie mogli byliby oni 
wywiązać się z cywilizacyjnych swych w tym 
kraju zadań? Zdaje się, że musiało po części tu 
zachodzić i jedno i drugie. Hetman St. Koniec- 
polski umarł w 1646 r. w Brodach, zostawia- 
jąc tu na Ukrainie ogromne i już zagospodaro- 
wane i dochodne dobra synowi swemu Aleks, 
chor. kor. potem wojew. sandomirskiemu. Gałą 
włość kupiwszy za 24000 zł. tak ją urządzoną 
zostawił synów i, iż samego dochodu rocznego 
czyniła 75000 złp. (Pam. o Koniecp. str. 366). 
Dochody przeważnie w tych dobrach szły z 
pasiek, potażów, burt saletrzanych, bydła, 
młynów, rybołówstwa, z czerwcu (coccus po- 
lonicus) jako z materyalu farbierskiego, który 
sprzedawano tarkom do farbowania safianów; 
rolnictwo zaś nie wiele przynosiło intraty^ bo 
było drobne i na zbyt małą prowadzone skalę. 
Ale Aleksandrowi Koniecpolskiemu przysd:o 
niedługo być panem tych dóbr. Powściągnię- 
te przez ojca jego kozactwo na czas krótki, 
znowu płoiofiień wznieciło buntu, który w po- 
żar zamienił się niszczący. Któż nie wie o spra- 
wie rozgłośnej setnika czehryńskiego o kawa- 
łek ziemi? Ale było to tylko ową kroplą, od 
której pełne naczynie się przelewa. Powód 
główny wojny kozackiej wyłożyliśmy wyżej. 
Toż po rozgromię korsuńskim w 1648 r. koza- 
cy zajęli Horodyszcze, jak i całą t. z. konieo- 
polszczyznę, 70 miast, i pasiek co nie mało, 
mówi współczesny, odebrano Koniecpolskiemu. 
Z Mlijowa, dóbr jego obszernych, za potaże 
Chmielnicki więcej 200,000 talarów bitych 
wziął w Wołoszech. Żal było tego ustąpić 
Polakom. Ale czy jeden Mlijów?... A co ksią- 
żętom Wiszniowieckim i innym... Żal wspomi- 
nać! (Anonim Raczyńskiego tom I, str. 110). 
Jakoż gdy w 1649 r. stanął pod Zborowem 
zawarty z kozakami układ, nie tuszono mu 
Irwałości, że kozacy napierali, aby koniecznie 
całą im Ukrainę oddać, gdyż chcą ją samem 
kozactwem osadzić a panów tak potężnych jak 
Koniecpolscy i Wiszniowieccy raz na zawsze 
z niej wypędzić, bo póki dobra swe oni w tym 
kraju mieć będą, poty go też bronić będą (tam- 
że). W rozumieniu kozaków był to z ich stro- 
ny tylko chleb oddany. Bo jak dawniej pano- 
wie ci ich z Ukrainy na t. z. „zwykłe miejsca*' 
wypierali, tak oni teraz z kolei panów tychże 
z tegoż znów chcieli wyprzeć krijn. Toż 



148 



Hor. 



Hor. 



Ghmielnioki wołsd w uniesieniu: ^Duków i 
kniaziów za Wisłu zażenu'' (Źródła do dzie- 
jów .polskich M. Grab. i Aleks. Przeźdz. I« 
str. 9.) I)o wspomnień historycznych tyczą- 
cych się H. należy to, że w 1658, kiedy B. 
Chmielnicki był pod Lwowem, ban krymski, 
rozgniewany na niego, iż się poddał Ilossyi, 
przeciągał z ordami swemi przez Szpołę, Ho- 
rodyszcze i Zwinogródkę; gdy zaś wód^ ko- 
zacki zawrócił z pod Lwowa na Ukrainę, ten- 
że han uderzył na niego pod Jeziorną, tak że 
ledwie nie zniósł go ze szczętom, ale Chmiel- 
nicki zgodę uprosił u hana w namiocie i w 
skutek zgody już spokojnie wrócił do Czehry- 
na (JR letopis Biełozierskiego str, 25). Roku 
zaś 1659, gdy stanął traktat hadziacki, posta- 
nowiono na sejmie obdarzyć kozaków wier- 
nych Rzeczypospolitej nobilitacyą i dobrami. 
Jakoż w 1661 r. mocą konstytucyi dano Mli- 
jów i Horodyszcze ur. Samuelowi Zarudnemu, 
byłemu sędziemu wojsk zaporozkioh. Tymcza- 
sem dobra te, jak wiadomo, były z dawien 
posiadłością Koniecpolskich i tylko w czasie 
„ruiny'* zagarnięte przez kozaków. Widocz- 
nie przeto zaszła tu pomyłka. A więc tegoż 
jeszcze roku Janowi Stan. Koniecpolskiemu 
kaszt. krak. dobra te kazano zwrócić przez de- 
legacyą ad hoc na sejmie wyznaczoną (Odpo • 
wiedź na pretensye etc). Roku 1663 w H. 
mieszkała jedna z córek B. Chmielnickiego. 
Jurko Chmielnicki gościł jakiś czas u siostry, 
ale kiedy wyjechał był od niej do monasteru 
w Smile, gdzie stale przebywał, tam na drodze 
z rozkazu króla pojmano go i do Lwowa ode- 
słano (Jerlicz II, str. 86). Nareszcie H. na 
zawsze pamiętnemi zostaną z powodu walecz- 
nej obrony przeciwko kozakom pułkownika 
Machowskiego, zamkniętego w tutejszej forte- 
czce. Po niefortunnie spełzłej na niczem wy 
prawie zadnieprskiej w 1664 r., po odejściu 
stamtąd Jana Kazimierza na Litwę, Czarniecki 
jak grom zlatuje na Ukrainę, ale zastawszy tu 
zbyt rozjątrzone przeciwko polakom umysły 
kozaków, i nie mając sił dostatecznych dla u- 
trzy mania prowincyi tej w karbach porządku, 
co prędzej rozmieszcza wojska po forteczkach 
a sam w głębokiej tajemnicy, chyłkiem, udaje 
się wierzchem w 13 koni w dzikie stepy, z tą 
myślą, aby od hana krymskiego zbrojną otrzy- 
mać pomoc. Tymczasem pułkownik kozacki 
Sierko, sądząc że Czarniecki odjechał do Pol- 
ski i rychło nie wróci, aby tam po znojach i 
trudach wojennych odpocząć, zbiera 20,000 
zaporożców, napada na Machowskiego, który 
t 8 chorągwiami, zamknąwszy się w warow- 
nych Herody szczach, czekał właśnie na po- 
wrót ze stepów Czarnieckiego. Kozacy, wy- 
padłszy z poblizkich zarośli, naprzód też zapa- 
lają przedmieście i około wału zaczynają rą- 
bać częstokół. Pożar wnet z przedmieścia do 



miasteczka się przenosi. Aż tu i mieszczą-* 
nie zaczynają po nieprzyjacielsku następować. 
Machowski broni się jednak zacięcie. Poległ 
już rotmistrz Olizar z kilku towarzyszami a i 
samego Machowskiego kozacy otaczać zaczęli. 
Ale osobliwszem szczęściem Biedziński nocował 
w pobliżu, a spostrzegłszy w H. łunę i domy- 
śliwszy się o co chodzi, skoczył w lot w tę 
stronę. Uderzywszy zaś nagle na kozaków, 
poraża ich, i do ucieczki przymusza. Sierko 
sam, w ucieczce spadłszy z konia, chyłkiem w 
bagna uszedł „rękoma i nogoma, jak bestya 
po kępinach się czołgał''. Biedziński, tak nie- 
spodzianie przybyły w pomoc Machowskiemu, 
i to w chwili najkrytyczniejszej, wracał wte- 
dy właśnie z za Dniepru, zkąd się był szczę- 
śliwie i zwycięzko wydostał, cudów prawie 
waleczności dokazując. We trzy dni potem 
gruchnęło po Ukrainie, że Czarniecki z tatara- 
mi niedaleko. Machowski i Biedziński wyje- 
chali z K. na spotkanie jego. Stary wódz nie 
mógł się wydziwić, widząc przed sobą Bi- 
dzińskiego. „Niespodziewałem się rzekł, wi- 
tać żywym W. M. Pana na tym świecie, chy- 
ba na tamtym. Niespodziewanym dla nas go- 
ściem jesteś, szczęśliwie nam wracasz, witam 
więc W. Pana, i tu i tam (za Dnieprem) zwy- 
oięztwa winszując (Anonim Raczyńskiego II, 
str. 298 — 8). Nadeszły czasy wojen Doro- 
szenka; półksiężyc zapanował na Podolu i U- 
krainie, i H. wraz z niemi tenże los podzieliły. 
Jan Stanisław Koniecpolski umarł w 1682 r. 
a że umierał bezdzietnie, zapisał więc wszyst- 
kie swoje dobra Janowi Aleksandrowi Koniec- 
polskiemu, synowi Krzystofa wojewody beł- 
zkiego. Atoli za wojny szwedzkiej „gdy in- 
kursye nieprzyjacielskie dziedziców dalekimi 
od dóbr swych czyniły", książę Aleksander 
Jabłonowski, chorąży koronny i starosta kor* 
suński, zajechał Horodyszcze i Mlijów (Pam. o 
Koniecp. str. 411). Tymczasem wkrótce potem 
na Janie Aleks. Koniecpolskim, zeszłym bez- 
potomnie, zgasło imię Koniecpolskich, majątki 
ich spadły na Walewskioh, od których nabył 
prawa dziedzictwa do całej konieopolszozyzny 
książę Jerzy Lubomirski, podtenczas oboźny 
koronny, za 200,000 złp. Horodyszcze zawsze 
jednak zostawało w ręku ks. Jabłonowskiego, 
który zajechał je jako starosta korsuński, na 
tern się fundując że H. i Mlijów w czasie „ru- 
iny" były przez kozaków zagarnięte do Kor- 
sunia. Ale było to uroszczenie bezpodstawne. 
A więc tenże Jabłonowski bierze się na inny 
sposób: oto nabywa prawa spadkowe po 
Koniecpolskich od króla Stanisława Leszczyń- 
skiego, któremu spadek po wygasłych Koniec- 
polskich należał się po Annie Konieopolskiej 
córce Aleksandra, wdy sand. a żonie Bogusła- 
wa Leszczyńskiego. Ztąd rozpoczyna się spór 
prawny z wielką forsą z obu stron prowadzę- 



Hor. 



Hor 



149 



ny; lecz w końcu sprawa ta została wygraną 
na korsyić ks. Lubomirskiego. Ks. chorąży 
musii^ uatąpić. I sd tego dopiero czasu zaczę- 
ła świtać nader już pomyślna doba tak dla sa- 
mych Horodyszcz jak i dla niegdyś Koniecpol- 
Bzcsysny całej, dziś już Smilauszczyzną na- 
zywanej a to odkąd Taśmin dawny, czyli Smi- 
ła późniejsza, stała się środkowym punkiem i 
włością główną dominialną tychże dóbr. Je- 
ny Lubomirski urządzał o ile mógł Śmilaó- 
w»yanQ, syn tegoż ks. Stanisław podstoli kor. 
niemniej też paironizował osiedleniu onej, ale 
za ks. Franciszka Ksawerego Lubomirskiego, 
juź wnuka pierwszego tychże dóbr nabywcy, 
tai okolica śmilanska najbardziej życiem osad- 
nicaem zakipiała. Zapraszano ludność zewsząd 
na ^słobodę'*, zwabiano ją z różnych stron 
,,sk^ kto przyjdzie". W owe czasy gdy nie- 
brakło na przedmiotach sporu, z powodu nie- 
dokładności granic, czcsto też najazdów od 
dóbr na dobra się dopuszczano. O tych naja- 
zdach tak ze strony ks. Ksawerągo Lubomir- 
skiego jak i ze strony ks. Dobrogosta Jabło- 
nowskiego tak z w. „księcia- kozaka" dopełnia- 
nych, pozostały liczne podania ludowe, które 
mają barwę legend i wyczekują też oddawna 
na swego poetę. W czasie buntu Żeleźniaka 
i Gonty w 1768 r. Horodyszcze było nawie- 
dzone przez kolijów. A że to miasteczko było 
graniczną włością wielkich dóbr śmilaóskich 
od starostwa korsuńskiego, długi czas nawet 



tego rossyjskiego magnata, cały prawie kra- 
ik, przeszedł po zgonie jego na sukcessorów, 
którzy w 1794 r. podzielili się między sobą: 
z tych schedę horodyską wziął generał Miko- 
ł<^j Wysocki (potem mieniał ją na' klucz ol- 
szauski generała Engelhardta, także spadko- 
biercy po ks. Potemkiuie). To dwa klucze: 
herod yski i olszańiiki rozdrobiły się później 
na schedy: hr. Branickiej hetmanowej Horo- 
dyską; Jusupowoj — Wiąiownicką; hr. Sko- 
wrońskiej — MiijowBką; ks. Galicy nowej — 
Kozacką i hr. Szopelowoj — Kiryłowską. Ho- 
rodyszcze następnie od hr. Branickiej dostały 
się w posagu córce jej Elżbiecie, która wyszła 
była za Michała ks. Worońcowa. Zu władania 
generała Wysockiego fundowaną była kaplica 
katolicka w H., lecz za przemianą sched dzia- 
łowych fundacya ta nieprzyszła do skutku; 
nabożeństwo więc się odbywało w skarbowym 
domu, przez ks. Szymona Tabinkowskiego. 
W miasteczku trzy obecnie parafialne cerkwie: 
Michajłowska zmurowana w 1844 r. przez ks. 
Michała Woroócowa, na miejscu dawnej cer- 
kwi unickiej; Fokrowska drewniana, niegdyś 
także unicka, zbudowana w 1742 r. i Preobra- 
żeńska, drewniana na miejscu dawnej unickiej 
zbudowanej w 1722. Jest tu fabryka cukru 
kupców Jachnenka i Semirenka, założona w r. 
1848. Mieszkańców obojej płci prawosław- 
nych 5493, katolików 66, rozkolników 15, 
izraelitów 3000. Nad rzeką Olszanką odkryto 



po uśmierzeniu rozruchów ciągnęły się między, niedawno pokłady pięknego labradoru. Na po« 



niemi wzajemne dopominania się o szkody, 
przez poddanych w zmowie z hajdamakami, 
lub pod pozorem hajdamaków poczynione. Lu- 
bomirscy zarzucali Korsuniowi, że przyjął 



lach mnóstwo nieprzeliczone mogił. Dziś z mo- 
gił tych pastuchy strzegą tabunów i trzód 
swoich. Edward RuUhowaki. 

Horodyszcze 1.) mała wioska, pow. rado- 



gościnnie i połączył się z Żeleźniakiem, a kie- myski, nad rzeką Prypecią, prawie przy 
dy nawet komendy zamkowych kozaków kor- 
suńskich pełniły rzekomo powinność swoją 
straży bezpieczeństwa krajowego, to nocą ra- 
bowały, a dniem niby na obronę wsi cho- 
dziły. Zarzucali nawzajem posesorowie kor- 
suńscy że włość Horodyską, a mianowicie na- 
leżąca do niej wieś Walawa składała się cał- 
kowicie z rozbójniczej ludności, która w Koli- 
szozyźnie wiele dokazywała, i zdobycz z są- 
siednich dóbr zagarnęła (Orędow. nauk 1841, 
str. 374). Roku zaś 1 787 ks. Pr. Ksawery 
Lubomirski sprzedaje wszystkie swe olbrzy- 
mie dobra Bmilańskie (a z niemi i H.) ks. 
Grzegorzowi Potemkinowi, feldmarszałkowi 
wojsk ross. za dwa miliony r. sreb. Ks. Po- 
tomkiń utrzymywał w tych nowonabytych 
dobrach milicyą, pieszą i konną. Powinnością 
tej miUoyi było objeżdżać granice dóbr a więc 
patrolujące komendy snuły się wzdłuż grani- 
cy korsuńskiejy ile że z tej strony granica dość 
cznjnej wymagała straży a głównym pun- 
ktem tego czuwania właśnie były Horody- 
seoze, jako graniczna włość. Ogromna fortuna 



ściu jej do Dniepru, o 6 w. odległa od wsi 
Opaczyc, z któremi stanowi jodnę parafią 
i gminę, a o 16 w. od m. Czarnobyla; mieszk. 
171 wyznania prawosł. Horodyszcze zasługu- 
je na uwagę szczątkami jakiejś starożytnej 
osady, która musiała być dość rozległą, sądząc 
po gruzach i fundamentach w wielu miejscach 
znajdowanych i rzeczywiście w kronikach 
znajdujemy pod rokiem 1150 następujące 
wzmianki: Andrzej Jurijewicz z Włodzimie- 
rzom synem i innymi kniaziami poszli na uj* 
ście Prypeci, gdzie Dawidowa Bożanka-Gród; 
z tamtąd zaś pojechali w Osti*owski gródek 
(Pełne zebranie ruskich latopiśców, tom II, 
str. 56J. Obecnie zaś przy ujściu Prypeci ni- 
gdzie więcej niema śladów żadnej osady. Tu: 
taj także w czasie koliszczyzny w 1768 roku 
zatrzymał się był Bondarenko ze swą szajką, 
chcąc uderzyć na Czarnobyl, lecz odpędzony 
od zebranej szlachty musiał ustąpić do Mąka* 
rowa, lud zaś wiejski nie przyjął rzezi i zupeł- 
nie się z niem nie łączył. Ziemi 1019 dz., le- 
sistej dość urodzajnej, uależy do Hańskich, 



ue 



Hor. 



Her 



ftareąd policyjny w m. Czarnobyla. 2.) II., 
Biewielka wiobka, pow. radomyski, nad rzeką 
IrBzą, o 2 w. od m. Malina; mk. 417 prawosh; 
31 katoL, należą do par. Malina; ziemi 2970 
dsies., po większej częśei błotnistej pokrytej 
lasami; we wsi nad rzeką znajduje się obszer- 
ny starożytny gródek, opasany wałami i fosą, 
lecz mieszkańcy nie zachowali o nim żadnego 
podania. Należy do Kownackiego, zarząd gmin- 
ny i policyjny w m. Malinie. 3.) H., niewiel- 
ka wioska, pow. skwirski, odl. o 3 w. od wsi 
Bkwyrki, a o 23 w. od m. Skwiry nad rzeką 
Bosią: mieszkańców 401 wyznania prawosł., 
należą do parafii Skwyrki; ziemi 1031 dzies. 
ozarnoziemu; własność Podhorskiego, a nale- 
żała dawniej do starostwa skwirskiego; za- 
rząd gminy we wsi Skwyrce, policyjny w m. 
Pawołoczy. 4.) II., niewielka wioska, pow. 
skwirski nad rzeką Rosią, o 3 w. odl. od wsi 
Kosówki, a o 12 od m. Wołodarki; mk. 598 
wyzn. prawosł., należą do parafii Kosówki, 
ziemi 1140 dzies., dość urodzajnej, własność 
Podhorskiego. 5.) H., niewielka wioska, pow. 
skwirski, nad rzeką Unawą, która na polach 
tutejszych bierze swój początek; o 6 w. odle- 
gła od wsi Browek stacyi kijowsko-odeskiej 
drogi żelaznej; mk. 608 wyzn. prawosławne- 
go; cerkiew parafialna i szkółka, ziemi 1250 
dzies. dość urodzajnej (czarnoziem), własność 
Rylskiego. 6.) II., duża wieś, pow. taraszczań- 
ski, na lewym brzegu rz. Torcza, naprzeciw 
" miasteczka Żaszkowa; mk. 1114 wyznania pra- 
wosławnego; cerkiew paraf, pounicka zbudo- 
wana w 1780 r. Horodyszcze niegdyś musia- 
ło -być ludną i warowną osadą, jak siQ 
okazuje z wałów, jakiejś fortyfikacyi i róż- 
nych wykopalisk; tak naprzykład: w r. 1846 
wykopano tu śród wsi krzyże, kadzielnice i 2 
kielichy; w bezimiennym rękopiśmie (mie- 
Bzczącem się w biblotece sofijowskiego mo- 
nastyru w Kijowie Nr. 372) Horodyszcze na- 
zwane grecką handlową osadą i wymieniono 
tu dwanaście cerkwi; w innem zaś miejscu 
nazwane Raszkowem (Pełne zebranie notat do 
Ruskiej-Historyi tom I Nr. 17529). Miasto 
mieli zburzyć tatarzy podczas pierwszego naj- 
ścia; obecnie wioska należy do stawiskich 
dóbr hr. Branickiego. KI. Przed. 

Horodyszcze 1.) wieś w pow. Samborskim, 
11 kil. na płd.-wsch. od st. pocztowej w Sam- 
borze. Na półn. graniczy z przysiółkiem Ole- 
księta, należącym do Kulczyc, na wsch. z Ozi- 
miną, na płd. z Stupnicą i Sielcem, na zachód 
z Szadem. Wieś leży na lewym brzegu Czer« 
hawy, dopływu Bystrzycy, przy gościńcu 
wiodącym z Sambora do Drohobycza, w odda- 
leniu 4 kil. na płd. od stacyi kolejowej Du- 
blany-Kranzberg. Północna część obszaru 
wznosi się ponad 320 m. i jest lasem pokryta, 
część południowa spada ku dolinie Czerchawy 



do 297 m. i niżej. Przez środek wsi płynie od 
półn.-zach. ku pld.-wsch. potok Żon, a połą* 
ożywszy się z drugim potokiem płynącym od 
półn. uchodzi do Czerchawy. Na wsch. krań- 
cu wsi ściele się łąka podmokła, t. zw. Tłoka. 
Wedle obliczeń z r. 1869 liczy dm. 201, mk. 
815; wedle szematyzmów z r. 1881 jest 702 
mk. obrz. gr. kat., 22 obrz. rzyra. kat. a 150 
izraelitów. Własność większa obejmuje roli 
ornej 923. łąk i ogr. 610, pastw. 259, lasu 
137 mr. Par. gr. kat. w miejscu, należy do 
dekanatu mokrzańskiego i ma filią w Szadem; 
par. rzym. kat. w Dublanach. We wsi jesi 
cerkiew drewniana pod wezwaniem św. Ducha, 
synagoga; szkoła etatowa jednoklasowa, po- 
sterunek żandarmeryi i kasa pożyczkowa 
gminna z kapitałem 757 zł. H. jest osadą 
szlachecką a szlachta tutejsza starannie prze- 
chowuje swoje dyplomy szacheckie. 2.) H. 
fdawniej Grodzisko), wieś, pow. brzeżański, 
na samej granicy powiatu tarnopolskiego przy 
krajowym gościńcu brzeżańsko- tarnopolskim, 
ma 1061 mieszkańców to jest 537 mężcz., 524 
kobiet, 235 rzym. kat., należących do parafii 
w Kozłowiec 1 milę austr. oddalonego, 811 
gr. kat.; przestrzeni obejmuje: 2194 mr. austr. 
ról ornych, 134 sianożęci, 90 ogrodów, 163 
pastwisk, 40 m. a. dróg i gościńców, 16 wody. 
Bardzo dawna osada, miała ufortyfikowany 
zamek, z którego szczątki jeszcze istnieją na 
pagórku otoczonym teraz z dwóch stron przez 
łąki i błota, na których dawniej ogromne sta- 
wy istniały. Należy do dóbr stołowych rz. 
kat. arcybiskupstwa lwowskiego, ma szkołę 
3-klasową o 1 -nauczycielu filialną do Kozło- 
wa, do której uczęszcza 70 dzieci. 3.) H., wś, 
pow. Bokalski, nad potokiem Sulimów, dopły- 
wem Bugu, nad samą granicą Galicyi od Kró- 
lestwa polskiego, o 3 kil. na zachód od mka 
Waręża, przestrzeni włość. 633 m. a., ludność 
rz. kat. 108, gr. kat. 181; tak jedni tak dru- 
dzy należą do parafii w Warężu; wieś H. leży 
w doskonałej bełzkiej ziemi; szkoła filialna o 
1-nauczycielu, należąca do rady szkolnej okrę- 
gowej w Sokalu; kasa pożyczk. z funduszem 
791 zr. a. w.; właściciel tabularny, Konstan- 
cyi Łomnickiej spadkobiercy. 4.) II,-bazy- 
liauskie, wieś, pow. sokalski, nad rzeką Bug, 
o 20 kil. na południe od Sokala, w lasach i 
piaskach leżąca wioseczka, przestrzeń posiadł, 
wiek. 7, włość. mr. 308, ludność gr, kat. 171, 
należą do parafii w oddalonym o 10.5 kil. 
na północ Krystynopolu, urząd poczt. Krysty- 
nopol. Właściciel tabularny klasztor oo. ba- 
zylianów w Krystynopolu. 5.) H.-centnarskie, 
wieś, pow. Bobrka, nad rzeką Ług, która tu 
tworzy staw, o 21 kil. na południe od Bobrki 
oddalona, przestrzeń posiadł, wiek. 369, pos. 
mniejszej 676 m. a., ludności rzym. kat. 20, 
należy do parafii w oddalonym 6 kil. na płd« 



Kor. 



Hor. 



151 



Chodorowie; gr. kat. 472, naleiąoyoh do para- 
fii w oddalonej o 3 kil. na południe tatiedniej 
wsi Ottynowioe, urząd poost. i telegraf, oraz 
atacya kolei Iwowsko-czerniowieckiej w Cho- 
dorowie, kasa poiyozkowa z fandaszem 665 
sir., właśoioiel tabularny Włodzimierz hrabia 
Borkowski. 6.) IL-królewslie, wieś, powiat 
Bobrka, o 3 kil. na południowy zaohód od Ho- 
rodyszoza cetnarskiego, leży na prawym za* 
chodnim brzegu stawu ottyniowiookiego i przy 
kolei żelaznej Iwowsko-czemiowieokiej, w 
ńxMiku miedzy tejże staoyami Borynioze i Cho- 
dorów, oddalona od Borynicz o 7 kil, na płd. 
i tyleż na północ od Chodorowa; przestrzeń 
poaiadł. wick. 321, włość. 973 mr., ludu. rz. 
kat. 20 należących do parafii w Chodorowie, 
gT. kat. 497 należących do parafii w Ottynio- 
wioach; właściciel tabularny Aloizy Bocheń- 
ski. 7.) II., wieś, pow. tarnopolski, o 30 kil. 
na zachód od Tarnopola oddalona, nad rzeką 
Seret, przestrzeń posiadł, wiek. 879, włość. 
922 m., ludność rz. kat. 52 należących do pa- 
rafii w oddalonych na półn.-zachód o 8 kil. 
Załoźcach, gr. kat. 450, parafia w miejscu na- 
leżąca do dekanatu tarnopolskiego dyecezyi 
lwowskiej, obejmują filię w Nosowcach z 282 
paraf., razem 732 gr. kat., szkoła etatowa o I- 
nanczycieltt należąca do rady szkolnej okręg. 
w Tarnopolu, kasa pożyczkowa z funduszem 
135 dr. Nazwa tej włości pochodzi od istnie- 
jącego tu dawniej obronnego grodu, w które- 
go jednej baszcie mieści się obecnie piękny i 
obszerny piętrowy dom mieszkalny teraźniej- 
szych właścicieli, stojący na stromej i dość 
wysokiej górze; z tego domu a szczególniej z 
piętra roztacza się ładny widok na dolinę Se- 
retu i na rozrzucone po nad nim wioski^ Dolina 
ta, poprzecinana dawniej groblami^ stanowiła 
stawy broniące od strony wschodnio-północnej 
przystępu do tego zamku i do pobliskiego zam- 
ku w Założcach. Właścicielka większej po- 
siadłości Modesta Gzosnowska. L. Dz. 

Ilorodyszcze 1.) góra w pow. doliniań- 
skim, 1377 m. wysoka a wznosząca się w płd. 
części pasma górskiego Roztoka (ob.). 2.) II., 
lesista góra w pow. drohobyckim, na płd.- za- 
chód od Borysławia, 646 m. wysoka, na le- 
wym brzegu Tyśmienicy, do której też ucho- 
dzą wody wsoh. stoku. Wody ze stoku płn. 
zabiera Batoczyna, dopływ Tyśmienicy. 3.) 
H., bezleśne wzgóize w pow. drohobyckim, 
między Bilczem a Krynicą rozłożone, ze szczy- 
tem 303 m. wysokim. Pochyla się ono i obni- 
ża od zachodu ku wsch., ku dolinie Nieza- 
chówki, do której też spływają wody tego 
wzgórza. 4.) II , bezleśne wzgórze w pow. 
mdeokim, na półn. od wsi Horbacze, na samej 
granicy pow. lwowskiego, wzniesione blisko 
290 m. npm. 5.) II., lesiste wzgórze, jakby 
głowa cukru, wznoszące się ponad wsią Fod- 



horodyszozem, w pow. bobreckim, w dziale 
Gołogór (ob.), 461 m. (pom. szt. gen.). 

Horodyateae 1.) st dr. żel. griazie-oary*- 
cyńskiej w gub. saratowskiej. 2.) H., st. dr* 
żel. donieckiej w gub. ekaterynosławskiej, 2.) 
II., m. pow. gub. penzeńskiej. 

Horodaiankai ob. Horodnianka. 

Ilorodaiatyeae, dwie wsie w pow* mozyr^ 
skim, nad Oresą. 

Horodaiee, mko w pow. łuckim, nar. Berę-* 
źnioa nad brzegami Horynia. Z pałacem^ o« 
grodem i pięknym niegdyś zbiorem ksiąg, me- 
dali, malowideł, należącym do Urbanowskiego. 
Dwie sale mozaikowe (stucco lucido) z piękny- 
mi gzemsemi w arabeski i akantowa liście. O- 
gród opuszczony lecz oparkaniony i rowami o- 
kopany. Rzeczywistym twórcą zbiorów, obra- 
zów, broni, oraz numizmatyki, był Urbanow- 
ski Krzysztof, któ ry je najpierw umieścił w 
Kaohnach Łasowych na Podolu, a testamentem 
zapisał bratu Antoniemu, oraz wnukom swoim. 
Z tychże Edward Skarżyński ofiarował Anto- 
niemu wybór stu obrazów, szafy, numizmaty 
oraz najlepsze dzieła z biblioteki pozostałej 
po Krzysztofie. Tym sposobem drogocenne te 
pamiątki dostały się do Horodca i tam przez 
Antoniego pomnożone i dopełnione zostały 
szczególnie co do książek. Numizmatyka, któ* 
rą Krzysztof nabył w Nie mirowie po Wincen- 
tym Potockim, znajduje się obecnie w Dreźnie 
u matki dzisiejszego właściciela, która z praw- 
dziwem zamiłowaniem oddaje się kompletowa- 
niu tego znakomitego zbioru. Zresztą zbiór ten 
był tylko chwilowo w Horodcu od roku 1818 
do 1852. Gralerya obrazów uległa uszkodzeniu 
i częściowemu rozproszeniu jeszcze w Bach- 
nach. Między temi pamiętny jest Guido Beai, 
może jeden z najpiękniejszych. Co pozostało z 
obrazów w Horodcu ze zbiorów Krzysztofa, 
znajduje się w zachowaniu u dzisiejszego wła- 
ściciela, a w części u jego matki w Dreźnie, 
Biblioteka horodecka bardzo jest piękna; aar 
Wiera w sobie ciekawe manuskrypta, kilka po- 
knych Aldów, Eizewirów, a rzeczy wistem jej 
bogactwem są książki historyczne polskie i ła* 
cińskie, statuta praw (między innemi Statut 
Łaskiego z 1506 roku), księgi kościelne, kaza- 
nia najznakomitszych kaznodziejów polskich i 
rzadki zbiór biblij^ jak np. Seklucyana z 1566 
r.. Wujka z 1599 r., i wiele innych rzeczy. 
Dzisiejszy właściciel ją całkowicie przeniósł do 
Zahiniec, znacznie powiększył i zbogacił, do- 
łączając własny księgozbiór, oraz resztki bi- 
blioteki z Bachnów i dobudował naumyślnie 
do swego domu w Zahińcaoh osobne skrzydło 
z obszerną salą, dla lepszego jej pomieszczenia. 
Zawiera dziś około 20000 tomów. 

Horodziec, mko, pow. rohaczewski, ma za- 
rząd policyjnego okręgu (stan) i gminy (wo- 
łost*^, szkołę wiejską, oerkiewt bożnicę. Ży^ 



152 



Hor. 



Hor. 



dów 200 dusz m^z., włościan prawosławnych 
w miasteczku i słobodach 700 dasz mQZ. Han- 
del zboiowy. Dwa parodniowe jarmarki na 
rok. Mko należy do trzech właścicieli: Arasz- 
kiewicz, Sykstel i Władysław Sianożęcki. 
Ten ostatni ma część z całą słobodą. E. E. 

Horodziej 1.) mylnie Horodzieja, staoya ko«- 
lei żel. moskiewsko-brzeskiej, czwarta z rzędu 
od Mińska, między Pogorzelcami a Stołbcami, 
o 229 w. od Brześcia (st. poczt, przy trakcie z 
nieświeża do Nowogródka o 2 w. od st. drogi 
żelA ma znaczenie bardzo ważne dla miejsco- 
wości, ponieważ leży w żyznej Rtronie powia- 
tu nowogródzkiego. Stała się punktem środ- 
kowym handlu produktami rolniczymi i sie- 
dzibą kupców zbożowych; nawet Warsza- 
wa ma swe agentury w Horodziej u. Oprócz dr. 
żelaznej przechodzi tędy trakt pocztowy, łą- 
czący Słttck przez Nieśwież i Mir z Nowogród- 
kiem; to wszystko sprzyja wzrostowi osady, 
jakoż zaludnia się i zabudowywa coraz więcej 
ta miejscowość, a przyszłość musi mieć świet- 
ną. Do stacyi przylegają grunta ziemianina 
Marcinkiewicza, który bardzo zdolnie potrafił 
wyzyskać położenie, przyspasabiając różne do 
godności dla przyjezdnych interesantów. 2) 
H.f wś i dobra w pow. nowogródzkim o wiorst 
kilka od stacyi tego nazwiska, na kolei żelaz- 
nej moskiewsko-brzeskiej, nieopodal traktu 
pocztowego, wiodącego z Nieświeża do Nowo- 
gródka. W glebie wybornej, dawne dziedzi- 
ctwo Brochockich. Przed laty trzydziestu słyn- 
ne tu było gospodarstwo pułkownika Adama 
Brochockiego, który opiekując się po ojcowska 
ludem poddańczym, wyjątkowo urządzał gmi- 
nę i folwarki (Dębowski wspomina o nim z u- 
znaniem). Syrokomla zaś w r. 1852 zwiedza- 
jąc te miejsca, był zachwycony widokiem mo- 
ralnym i materyalnym Horodzieja i w Wę- 
drówkach swoich uczcił pamięć znakomi- 
tego obywatela ziemianina, dodał jednak- 
że iż Horodziej był prawdziwą w onczas oazą. 
Folwark posiada przeszło 2000 mr. Hoduje się 
tu piękne bydło rasy szwajcarskiej. Tu wyra- 
biają się sławne sery na sposób holenderski, 
mające odbyt nawet w stolicach państwa. Dziś 
gospodarstwo w Horodzieju nie odznacza się 
postępem, aleogrodownictwo zasługuje na uwa- 
gę. Gmina horodziejska składa się z 6 starostw 
wiejskich, z 44 wiosek i 3453 włościan płci 
męsskiej. Syrokomla, opierając się zdaniu Zo- 
ryana Chodakowskiego, powiada iż nazwa Ho- 
rodziej może być waryantem nazwy Horody- 
szcze 00 bardzo prawdopodobne (Obacz Wę- 
drówki, str. 74). 3.) H., niewielki lecz pię- 
kny folwark w powiecie nowogródzkim w po- 
bliżu stacyi moskiewsko-brzeskiej drogi żelaz- 
nej tegoż nazwania, dziedzictwo Marcinkiewi- 
czów, w glebie wybornej; ma obszaru przeszło 
350 mr.; jest tu młyn wodny; folwark z powo- 



du bliskości stacyi, ważnej niezmiernie pod 
względem składów zbożowych i rucha handlo-* 
wego, ma najpiękniejszą przyszłość. 4.) II., 
folwark we wschodnio-północnej stronie pow. 
nowogrodzkiego, w znakomitej glebie, nieopo- 
dal drogi żelaznej brzesko -moskiewskiej, ma 
obszaru 420 mr., młyny wodne, hotel dla pa- 
sażerów przynoszący przeszło 600 rubli do- 
chodu. Dziedzictwo rodziny Niesłuchowskich. 
5.) II. -dolny, fol w. w pow. nowogrodzkim; 
dziedzictwo Bołtuciów, w glebie wybornej; ma 
obszaru przeszło 550 mr. Młyn wodny przy- 
nosi przeszło 300 rubli. Z powodu bliskości 
kolei żelaznej, miejscowość bardzo wygodna, 
do zbyta. AL Jel. 

Ilorodzieniec, wieś. pow. lepelski, nad rz. 
UlaniLą, o 15 w. od Łepla, własność Niemirów; 
1073 dzies. ziemi. Stąd o 1 wiorstę loży draga 
wieś H., własność niegdyś Pakoszów^ potem 
Kuścińskich, dziś Spasowskich. Na gruntach 
tej wsi znajdują się ślady obronnego zamku 
nad pot. Tołpianką. Na tem miejsca, wedtag 
latopisców ruskich, książę litewski Mingajłło 
stoczył bitwę z Połowcami i po otrzymanem 
zwycięztwie ] 190 r. wcielił księstwo p«iłockie 
do Litwy. M, K, 

Ilorodziłów, folw. szlach. nad rzeką Bere- 
ziną, pow. oszmiaóski, 2 okr. adm., 61 w. od 
Oszmiany, 4 domy, 53 mieszk. kat. (1866). W 
r. 1721 własność Michała Kazimierza Koziełła 
podskarbiego litew:§kiego. Od niego przeszły 
do syna jego Kazimierza i Barbary z Chomió- 
skich Koziełłów, dzi.4 własność Tadeusza Pu- 
zyny. Był tu paraf, kościół katol. dekanatu 
Wiszniewskiego. 

Ilorodziłowicze, wieś rządowa, pow. wi- 
lejbki: o 17 w. od ra. Wilejki, 2 okr. adm., 9 
dm., 68 mk. (1866). 

Iforod^iłówka, niewielki lecz piękny folw. 
w pow. 11 )\vogró'izkim, dziedzictwo Kiersnow- 
skich, ma obszaru w glebie dobrej przeszło 445 
mórg, 

Horodzk, Horodok, duża wś, pow. radomy- 
ski, nad rz. Teterowem, o 2 w. odl. od wsi Ko- 
zijówki, a o 7 w. od m. Korystyszowa; mk. 649 
wyzn. prawosławnego; szkółka, cerkiew paraf, 
zbudowana w r. 1777; ziemi 3018 dzies., nale- 
ży do korystyszowskiego majątku hr. Olizara. 
Horodzk był w starożytnej Rusi dużem miastem 
i nazywał się Uorodek (Opisanie mogił Fun« 
dukle ja s&r. 41). Dziś pozostało jeszcze trochę 
wyżej od wsi przy ujściu rzeczki Buza do 
Teterowa dwa starożytne horodyszcza, opasane 
wałami i fosami, jedno mające 254 sążni ob- 
woiu. półokrągło, mające wchód od północy; 
dragie 173 sążni obwodu, nuzwaac niewiadomo 
dlaczo^o-Hyżym (Ryży-rady); zarząd gminny 
i policyja/ w m. Korystyszowie. 

Ilorodżki, wieś, pow. oszmiański, nad stru- 
mieniem bez nazwy, wpadającym do Berezyny. 



Hor. 



Hor. 



153 



g™„ h. .i».r.?i5dr-, A'6»";K,^^^'"^^i.JJl?-^'?"T£»r«''^ 



gminny we w%i H. Gmina składa się z 7 okrę- 
gów wiejskich: 1) H., 2) Zabrzezie, 3) Kobyl- 
czyce, 4) Dębina, 5) Łosk, 6) Zaprudzie, 7) 
Pilipinięta. Okrąg wiejski E. w gm. H. liczy 
w Bwym obrębie wsie: H., Listopady, Horode- 
czDO, Hańkowicze. 

llorodiów, wś, pow. rawski (Galicya) nad 
pot. BieleAską, w niskiej błotnej okolicy obfi- 
tującej w sianoięci o 4 kil. na zachód od go- 
Bcińca rządowego prowadzącego ło Lwowa na 
Żółkiew, Rawę ruską do Bełżca, gdzie prze- 
chodzi granicę galioyjsko-polską i idzie ku Lu- 
blinowi; o 20 kil. na południowy wschód od- 
dalona od Rawy ruskiej, przestrzeni pos. wiek. 
214, włośo. 1511 m., w tern 550 m. sianożęci; 
ludność rzym. kat. 27, należących do Magiero- 
wa, oddalonego o 7 kil. na płd. zachód, gr. ka- 
tolików 567, należących również do Magiero- 
wa, sąd pow. w Niemirowie, urząd pocztowy 
w Magierowie, szkoła filialna o 1 nauczycielu, 
należąca do rady szkolnej okręg, w Żółkwi; 
własc. wiek. pos.: Amelia hr. Stadnicka. 
Iloroii, ob. Choroń, 

Horoiice, wś włosc. w gm. Wawerka,'pow. 
Udzki, 4 okr.*adm., o 21 w. od Lidy, o 20 od 
Wasiliszek, 7 dm., 60 mk. wyzn. rzym. katol. 

(1866). 

HorOHIlica, ob. Chorośnica, 

Horostyta, ob. Chorostyta. Bobra H. skła- 
dają się z folwarku H., Ignaców i wsi H. Rozl. 
wynosi m. 2717; fol w. H. grunta orne i ogro- 
dy ra. 482, łąk ra. 463, pastw. ra. 9, lasu m. 
955, nieużytki i place ra. 33, razem m. 1942, 
bud. mur, 1 4, drew, 20, płodozmian 8-polo wy ; 
folw. Ignaców grunta orne i ogrody m. 287, 
łąk m. Ul, lasu m. 363, nieużytki i place m. 
14, razem m. 775, bud. mur. 2, drew. 5, pło- 
dozmian 8-polowy. Gorzelnia. Cegielnia. Wia- 
trak, w niektórych miejscowościach pokłady 
torfa i marglu. Wieś H. osad 49, z gruntem 

m. 993. 

Iloroszeza, ob. Choroszcza, 

Horoszczyee, wieś, pow. tomaszowski, gm. 
Dołhobyczów, par. Oszczów, leży w pasie gra- 
nicznym, w glebie żyznej, ma 45 dm., 445 mk., 
w tem 164 r. gr., 704 m. gruntu, 56 m. lasu, 
cerkiew drewnianą. Folw. z dworem i ogro- 
dem ma 577 m. rozl. Młyn i staw. Ludność 
rolnipza, 1 tkacz, 1 kowal. Folw. należał do 
Berezowskich, potem Rastawieckich, dziś Ep- 

Steina. •^- ^' ^• 

pioroszczynka, ob. Choroszczanha. Folw. 
H# i wsią tejże nazwy. Rozl. wynosi m. 1347, 
grunta orno i ogrody m. 479, łąk m. 130, pa- 
stwisk m. 65, lasu m. 625. nieużytki i place 
m. 48, bud. drew. 12, płodozmian 9-polowy, w 
^niektórych miejscowościach są pokłady torfu. 

W r. 1866, 1867, 1868 i 1869 oprócz powyż 
. . - • * • I 



Iloroszeczki, wies, pow. żytomierski nad 
rzeką Irszą, o 4 kil. od mka Horoszek odległa. 
Grunta składają się przeważnie z gnejsu. Po 
brzegach Irszy spotykają się pokłady labrado- 
rytu. ^* ^' -?*■• 

Iloroszewka, ob. Lisa. 

Horoszki 1.), wieś i folw., pow. konstanty- 
nowski, gm. Hołowczyce, par. r. 1. Sarnaki, 
r. g. Konstantynów, poczta Janów, okr. sąd. 
Eomarno, gruatów dwór. m. n. p. 279, włość. 
1469, ludność 236. 2.) H.-małe, tamże kolo- 
nia, rozl. m. 5, ludność 4. ^'' 

Horoszki 1.), wieś w północnej części pow. 
żytomierskiego, nad rz. Irszą, majętność nie- 
gdyś znanego na Wołyniu sędziego Dubraskie- 
go, przeszła prawem nadania do generała ros- 
syjskiego Kutuzowa i jego sukcesorów, Tyg. 
illustr. 1867 nr. 404 i 405 art. G. Ossowskie- 
go: „Miasteczko H. i jego hyperyty'*. Skały 
tutejsze badał Barbot de Marny ' Teich: „Ver- 
handlungen der russ. kais. minerał. Gesell- 
schafb zu St. Pet.*', 1872. Schrauf ^Sitzungs- 
Berichte der Wiener Akademie'', 1869, I 
Abth., t. IX. 2.) II., duża wieś powiatu no- 
wogradwoły oskiego, gm. połońskiej, liczy wło- 
ścian dusz 740, ziemi włość. 2822 dz., należy 
do dóbr połońskich. Własność niegdyś Walew- 
skich, obecnie hr. Dunin-Karwickich; z kaplicą 
katol. parafii Toporzyszcze. L. R. 

Iloroszków, duża wieś, pow. taraązczański, 
nad rz. Mołoczną, biorącą na polach tutejszych 
swój początek, o 2 w. odl. od wsi Tajnicy, a 8 
w. od m. Piatyhor; mieszk. 101 1 wyzn. pra- 
wosł.; cerkiew par. pounicka zbudowana w r. 
1746, ziemi 2387 dzies. wybornego czarnozie- 
mii. Na zachód od wsi ciągnie się wyniosłość, 
oddzielająca dopływy Dniepru od dopływów 
Bohu. Wioska w zeszłym wieku należała do 
tetyjowiockich dóbr, w 1812 r. kupiona przez 
Swiderskiego, należy obecnie do Muszyńskich; 
zarząd gminny w m. Piatyhorach, policyjny 
w m. Tetyjowie. KI. Przed. 

. IIoro8Zowa, wieś, pow.^borszczowski, leży 
na lewym brzegu rzeki Dniestru, który 1u 
głęboki łukiem wcina się na południe i tworzy 
półwysep 4 kil. szeroki w najszerszem miejscu 
a 10 kil. długi; w ostatecznej południowej koń- 
czynie tego półwyspu leży ta wioska, od wsch., 
południa i zachodu i* oblana iDniestrem; prze- 
strzeń pos. wiek. 12125, włość. 1489 m. dosko- 
nałej podolskiej gleby, ludność rzym. kat. 60, 
należących do oddalonej o 12 kil. na północny 
wschód Mielnicy; gr. kat. 1565, par. w miejscu 
należąca do dekanatu kudrynieokiego dyecezyi 
lwowskiej. Tu schodzą się granice 3 krajów: 
Galicyi, Multan i gubornii podolskiej; sąd pow. 
i notar. w Mielnicy. Urząd poczt, w oddalonem 



Y> r. JOOU, lOUI, J.OUU l 1V^V" ^.^.^^.« i.v.,. j« .-™.. .. ^ „, - 

Bzej rozl. odprzedano częściowym nabywcom ! o 10 kil. na północ IJjsciu biskupiem. Własci- 



IKi 



Hor 



Her 



eiel wi^k. pot. Gattaw hr. Bluoher de Wahl- 
ttadt. B. S. 

Ilorosłówka, lesista góra w pow. drohoby- 
okim, na płn. od wsi Opaka, 704 m. wysoka, 
leży w paśmie tworzącem dział wodny między 
dopływami Bystrzycy a Tysmienicy i wysyła 
2 płd. zaoh. stoku nieznaczne dopływy do O- 
paki (dopływa Bystrzycy), a ze stoku wsch. 
do Tysmienicy za pośrednictwem nastającej 
tutaj Szumówki. Lu. Dm. 

Horowatka, dobra, pow. siebieski, dziedzi- 
ctwo Żejmów. 

Horowatkai dobra rządowe, pow. lepelski. 

llorowiszcze, mały zaścianek poleski w 
północno-zachodniej stronie pow. ihumeńskie- 
go, nad rzeczką Szczeniówką, wpadającą do 
Czernicy. Składa się z paru osad szlacheckich. 

Horoza, wś w półn. części pow. bobrujskie* 
go, między błotami. 

Ilorożana mała i wielka z Saską domi* 
nikalną (al. Horożanna, Różana, a w dokumen- 
tach także Hroszana), wsie w pow, rudeckim. 
H. wielka leży 26 kil. na płd. wschód od Ru- 
dek, a 8 kil. na płd. wschód od st. poczt, w 
Eomarnie, 6 kil. na zachód od przystanku ko- 
lei Albrechta w Czerkasach, w płn. wsch. stro- 
nie powiatu na granicy pow. lwowskiego. Są- 
siaduje ona na wschód z Eahujowem, na płd. z 
Ryczychowem i Podwysokiem, na zachód z Ta- 
tarynowem i Rumnem, a na płn. z Humieńcem. 
Wieś leży w okolicy pagórkowatej. Najwyż- 
sze wzniesienie, Horożanka, w stronie połud- 
niowo- wsch., czyni 310 m.; we wsi samej 
wzniósł się punkt jeden 305 a drugi 304 m. 
npm. Do tejże wysokości (304 m.) dochodzi 
Łysa góra na wsch. granicy wsi, zresztą opada 
poziom do 286 m. i niżej. Wieś leży w dorze- 
czu Dniestru. Wody ze wsch. obszaru wlewa- 
ją się do Szczerka, jak potok Sponka i inne, 
a ze strony zachód, do Wereszycy lub wprost 
do Dniestru, jak potok £ożu8zny. Na płn. 
zachód od H. wielkiej leży H. nowa, kolonia 
niemiecka. H. mała i Saska oddalone 32 kil. 
na płd. wschód od Rudek, 8 kil. na zachód od 
st. poczt, w Mikołajowie a 5 kil. na zachód od 
stacyi kolejowej Mikołajów-Drohowyże. Wieś 
leży we wsch. stronie powiatu i sąsiaduje na 
płn. z Nowosiółkami, na wschód z Werbiżem, 
na płd. z Radeliczem (w pow. drohobyckim) a 
na zachód z Podwysokiem. Wieś leży w doli- 
nie, na lewym brzegu Dniestru, 261 m. npm.; 
północna jej strona wznosi się cokolwiek nad 
ten poziom, podczas gdy południowa jest mo- 
czarzysta, poprzerzynana dopływami Dniestru i 
kanałami. Według obliczeń z r. 1869 było w 
H. wielkiej dm. 231, mk, 1373 w gminie a 15 
dm., 97 mk. na obszarze dworskim; ^w H. ma- 
łej wraz z Saską dm. 95, mk. 655 w gm. a 3 
dm., 19 mk. na obsz. dwors. Według szematy- 
ssmów z r. 1881 było w H. wielkiej 1340 mk., 



obrz. gr. kat., 63 obrz. rzym, kat., 20 wyia. 
mojżesz., w H. małej 372 obrz. gr. kat., 2 obm. 
rzym. kat., 25 wyzn. mojżesz.: w Saskiej do-* 
minikalnej 848 obrz. gr. kat. Własność więk- 
sza obejmuje w H. wielkiej i małej z Saską ro- 
li ornej 387, łąk i ogr. 87, pastw. 10, lasu 22, 
włościanie mają roli ornej 2582, łąk i ogr. 330, 
pastw. 264, lasu 13 mr. H. wielka jest siedzi- 
bą parafii gr. kat. i dekanatu. Dekanat ho- 
rożański należy do dyeoezyi przemyskiej a o* 
bejmuje prócz H. wielkiej następujące jeszcze 
parafie: Horbacze, Horożana mała, Klicko, Eo- 
łodruby, Łowczyoe, Monasterzec, Piaski, Po* 
rzecze grunt, Rumno, Ryczychów, Tatarynów 
i Werbiż. W H. wielkiej jest cerkiew drew- 
niana pod wezw. Wniebowzięcia N. M. Panny, 
szkoła etatowa jednoklasowa i kasa pożyczko- 
wa gminna z kapit. 1000 złr. W H. nowej 
jest szkoła ewangelicka. H. wielka ma parafią 
rzym. kat. w Rumnie. H, mała ma par. rzym. 
kat. w Rumnie, a gr. kat. w miejscu z filiami 
Saska dominikalna, Saska kameralna i Sajków. 
Jest tu cerkiew drewniana, restaurowana po 
zniesieniu klasztoru, odnowiona i .pomalowana 
r. 1720 i szkoła jednokl. nieetatowa. W roku 
1453 rozstrzyga Andrzej ze Sprowy Odrowąż, 
wojew. i starosta jeneralny ruski przez zastęp- 
ców spór między kapitułą metropolitalną lwo- 
wską a właścicielem Małej Horożany, zwanej 
w dokumencie Hraszana (ob. akta ziemskie i 
gród. t. II, str. 139 i inne). R. 1463 odgrani- 
czono kapitulną wieś Werbiż od Uorożany 
(zwana w dokumencie Różana) i Ryczychowa 
(ob. Akta ziem. i gród. t. II, str. 173).| H. ma- 
ła była w r. 1569 wraz z wsią Ryczychowem, 
własnością Anny i Wacława Dzieduszyckich, 
Barbary Boratyńskiej i Katarzyny Wilczyń- 
skiej. W r. 1658 nadała Rzplita Homżanę z 
przy legł ościami Andrzejowi Sokolnickiemu w . 
dziedzictwo. W pierwszej połowie wieku KIK 
była w posiadaniu hr. Dulskich, którzy zapro- 
wadzili wzorowe gospodarstwo. Obecnie nale- 
żą H. mała i wielka do Ilausnerów. H. wielka 
pamiętna jest rzezią w r. 1846, której opis po- 
dał „Postęp*' z r. 1848 podług sprawozdania 
Maryana Sroczyńskiego; w r. 1862 wydał do- 
kładniejszy opis Władysław Czaplicki (autor 
„Czarnej księgi*') i jeden z pozostałych spół- 
męczenników tej rzezi p. t. „Powieśó o Horo- 
żanie", Lwów. Lu, Dz. 

Horożanka, mały zaśc, pow. borysowski, 
w okolicy Mściża i Dziedziłowicz, miejscowość 
dosyć górzysta, ma 3 osady. AL JA 

Horożanka (z Burtami, Siołem i Wołosz- 
czyzną), wieś, pow. Podhajce, przestrzeni pcb. 
wiek. 1463, włość. 3146; ludności rzym. kat. 
326, gr. kat. 1398, obydwie parafie w miejscu,. 
należące do dyecezyi lwowskiej; rzym. kat. na- 
leży do dekanatu kąkolnickiego, gr. kat. do ^ 
dek. podhajeckiego. Rzym. kat. parafia fundo- 



Hor. 



Her. 



ISK 



WAti& W 1727 r. przoz Mikołaja Makowieckie* 
go (dapiieri) haliokiego i Mikołaja Michała 
Sardwanowskiego (dapiferi) bełskiego; kościół 
mar. po6wiQcony w 1865 r. pod wezw. sw. 
Dacha. Patr. Edwin baron Hohendorff, Karoli- 
na 8 baronów Hagenów Łempioka i Ignacy 
Homanowski; do tej parafii należą miejscowo* 
ści: Byszów z 162, Dryszczów z 275, Hnilcze 
z 459, Eończaki z 608, Panowice z 273 rzym. 
kat.; ogólna liczba katol. w całej parafii 2103, 
izrael. 247; w obrębie tej parafii znajdują się 2 
szkoły trywialne, 3 paraf, niesystemizowane. 
Na cmentarza miejscowym jest kaplica, w któ- 
rej czasami bywa odprawianą msza sw. Włość 
ta oddaloną jest o 30 kil. na płd. zachód od 
Podhajce, przez środek jej przepływa potok, 
dopływ pobliskiego Dniestru, na zachodnim 
brzegu tejże stał niegdyś obronny zameczek, 
obecnie przekształcony na dwór zamieszkały 
przez rodzinę Malinowskich; naprzeciwko dwo* 
ra na stromym pagórku stoi kościół; .sąd pow. 
Podhajce, urząd poczt, w miejscu, stacya kolei 
żelaznej i urząd telegraficzny Halicz. Szkoła 
etatowa o 1 nauczycielu, należąca do rady 
szkol, okręg. Brzeżany. Właściciel większej 
pos. Stanisław Malinowski, Karolina z baro- 
nów Hagenów Łempicka i Edwin baron Ho- 
hendorff. B. B, 

Iloroźanka, rzeczka, wypływa w obr. gm. 
Jabłonowa, w pow. rohatyńskim, w płd. wsch. 
Btronie wsi, dwiema strugami łącznemi, zpod 
Kalinowej góry (356 m.); wkrótce atoli prze- 
chodzi w pow. podhajecki w obr. gm. Drysz- 
czowa; przepływa wieś Dr. samym środkiem, 
poczem wieś Horożankę, Kończaki Nowe i Sta- 
re, zrasza pola Krymidowe, a w końcu dostaw- 
szy się na łąki Ujścia Zielonego, rozdziela się 
na kilka ramion, z których jedno przepływa 
Uście Zielone, drugie zaś opływa je od wsch. i 
tuż pod niem uchodzi z lew. brz. do Dniestru. 
Źródła 280 m., ujście 203 m. npm. Długość 
biegu 24 kil. Zabiera m£^e potoczki na obu 
brzegach, spływające z sąsiednich wzgórzy. 

Horołanka, potok, wypływa w obr. gm. 
Szołomyi, w pow. bobreckim, po zach. stronie 
wzgórza Monasterz (357 m.), zpod głównego 
dz iau wodnego europejskiego; przerzyna wieś 
Bzołomyję; płynie na wschód, pod Dżwinogro- 
dem przepływa moczarowate łąki, a przyjąw- 
szy tutaj z pr. brz. potoki Wodnicki i Kocuro* 
wski, tworzy rzekę Kabanówkę (ob.) Długość 
biegu 6 kil. Połączenie się potoków pod Dżwi- 
nogrodem 250 m. npm. Br, O. 

Horoianka, wzgórze w pow. rudeckim, na 
płd. wschód od Horożany wielkiej, 310 m. wy-* 
sokie, opadające na płn. ku dolinie potoku 
Sponka (275 m.), na wschód ku dolinie Szczer* 
ka, na płd. ku dolinie Stawiska, a na zachód 
ku dolinie potoku Kożuszny. Lu, De» 

Horpin, wieś, pow. Kamionka strumiłowa; 



nad potokiem Horpinka, o 12.2 kil. na poła* 
dnie od K. str., w niskiej i płaskiej okolicy, u 
której północnego brzegu czernieją ogromne 
lasy buseckie,i kamioneckie i radziechowskie; 
przestrzeń posadt. wiek. 810, włość. 1710; 
ludności rzym. kat. 434 należących do parafii 
w oddalonym 5 kil. na wschód Żelechowie, 
gr. kat. 509 mających parafią w miejscu nale* 
żącą do dekanatu buskiego dyecezyi lwow« 
skiej, obejmującą filie w Nahorcach, oddalonych 
o 2 kil. na wschód z 441 iw Łodynie nowej 
oddalonej o 5 kil. na północ z 139; ogólna 
ilość parafian 1089. Sąd powiatowy, urząd 
poczt, i telegraf, w Kamionce strumił. Szkoła 
etatowa o 1 nauczycielu, należąca do rady 
szkolnej okręgowej w Sokalu. Kasa zaliczko- 
wa z kapitałem 1190 złr. w. a. Właściciel 
wiek. posiadł, konwent pp. benedyktynek we 
Lwowie. B. B, 

Ilorpinka^ znaczny potok, w średnim biegu 
Ostrówka, a W dolnym Martynką zwany, wy- 
pływa kilku strumieniami, z pod Jaremowej 
góry na granicy gmin Jakimowa i Dziedziło- 
wa w pow. Kamionki Strumiłowej; płynie na 
północ przez Wyrów, poczem tworzy granicę , 
między Horpinem a Nahorcami małemi i Ło« 
dyną; w obrębie gm. Łodyny zwraca się na 
wschód; tutaj pod Jamnem zasilał dawniej 
staw, dziś opuszczony; poczem lasami płynie 
na północny-wschód i w tym biegu w obr. 
gm. Tadania uchodzi z lew. br. do Bugu. W 
Łodynie i Jamnem porusza młyny, a w Tada- 
niu tartak Długość biegu 18 kil. Wzniesie- 
nie zwierciadła wody podają następujące li- 
czby: 240 m. (źródła); 218 m. (poniżej Jam- 
nego); 211 m. (ujście). Br. O. 

Ilorscha (niem.), ob. Horszow. 

Ilorsple, pow. połocki, wieś paraf, i dwór, 
w wieku XVII własność Giżyckich, w XVIII 
Pzantyrów. Wieś i dwór otoczone dwoma je- 
ziorami. Jedno nazywa się H., drugie Obiże. 
Pierwsze długie na milę, głębokie, rybne i pra- 
wie zawsze okryte łódkami rybaków; drugie 
mniejsze, ale z rozłożystemi brzegami; fale je- 
go dochodzą prawie do ścian dworu. Obfitość 
leszczów taka w niem była przy końcu XVIII 
w., że jedne ton oceniano na sto i więcej rubli. 
Jakiem! były Horsple i ich dwór w drugiej 
połowie XVIII w. wskazuje rękopis, dotąd 
niewydany, ks. Stanisława Ursyna Szantyra, 
potomka dawnych właścicieli Horspl, i prałata 
archidyec. mohilow. Na obu jeziorach wyspy 
okryte gajami, mówi rzeczony rękopis, a w 
nich mieszkania ludzi dworskich przepyszny 
czynią widok z okien pałacu. Oba jeziora łą- 
czy kanał przekopany śród łożyska krętej rze- 
czułki. Na jednej z wyniosłości stał dwór, na 
innej cerkiew unicka (dziś prawosławna) ery* 
gowana przez Daniela Zygm. dwóch imion 
Szantyra, rotmistrza J. Kr. M., b. obyw, wo- 



J56 



Hor. 



Hor. 



jew. połockiego od r. 1580, który walczył 
przy boku Lwa Sapiehy i 40 lat strawił w o- 
bozach Rzeczypospolitej. Cerkiew to obszerna, 
wspaniała, o jednej wieży od frontu, gontami 
pokryta, pod którą groby rodziny Szantyrów 
a wewnątrz posiadała liczne ozdoby, wedle 
przepisów obrządku kościoła wschodniego. 
Rozległy widok z gór na cerkiew i dwór. 
Sąsiednie wzgórza okryte są wioskami po- 
rządnie zabudowanemi z ogrodami i wynio- 
słemi topolami, nader rzadko w tej okolicy 
spoty kanemi. H. miały plebanią unicką, 
porządnie zbudowaną. Parochem unickim, o- 
koło r. 1740, był syn luzaka wojennego, to- 
warzyszącego ongi Danielowi Szantyrowi w 
jego wyprawach, nazwiskiem Kutyrło. Po- 
graniczny dwór w H. do epoki rozbiorowej 
i później nawet, w pewnym stopniu zachował 
cecho patryarchalnych obyczajów dworów pol- 



Gniewkowie (Argenau). J/. St. 

Horst (niem.), wieś, pow. chełmiński, ob* 

Łi/ków. 

Horst (niem.), pow. opolski, ob. Świrkle, 

Horst (niem.) 1.) wś, pow. królewiecki, st. 
p. Loewenhagen. 2.) II., folw., pow. frydlą- 
dzki, st. p. Sępopel. 3.) II., dobra, pow. os- 
tródzki, st. p. Rychnowy. 

Horsterbusi>ełi (niem.), wś, pow. elbląskie 
obejmuje zagrodn. 49, obszaru mr. 384, katol, 
8, ewan. 423, bapt, 27. Parafia i poczta El- 
bląg, dokąd odległość wynosi 2 mile. 

Ilorstkrug (niem.), ob. Ostrów, karczma, 
powiat babimoski, należy do wsi i gminy 
Hammer. 

Horstvorwerk (niem.), folw., pow. mię- 
dzyrzecki, 1 dom, 44 mk., należy do domin. 
, Bukowiec" (Bauohwitz). 

Ilorszow, po niem. Horscha, wieś na prus- 



skich z epoki Sasów. Widziano tam rezyden- j kich Łużycach w pow, rozbórskim, na wsoho- 
tó w z grona miejscowej szlachty. Znany kon-. dniej granicy serbskrej częśćci Łużyc, należy do 



federat barski Szołucha mieszkał na dworze 
wojskiego, tam mieszkali również, już za rzą- 
dów w Horsplu, Jana Szantyra, syna wojskie- 
go (posła na sejmy 1764 i 1768), Bobiadyń- 
Bk\ i Peżycki, którzy z obywateli nieistniejące- 



ewang. parafii w Khołmie. A. J. P. 

Horszunia, kol. pod Woronkowem, powiat 
bałcki, gm. Woronków, par. Rybnica. Roku 
1868 miała 41 dom. 

Hortlaukeii (niem.), dobra, pow. fyszhuski, 



go już wtedy połockiego wojew. uczestni- , st. p. Drugehnen. 
o żyli w kościuszkowskiej wojnie. We dworze Hortoł, wś, pow. piński, gra. Telechany, 
horsplańskim spotykano w XVIII w. księgo- 1 okr. polic, mk. 119, należy do Pusłow- 
zbiór, zbierany przez trzy pokolenia Szanty- skiego. Es, M. 

rów (Daniela, rotm. J. K. M., Ludwika wojs. Horucko (al. IloruakOs Horticzko) z Hruda^ 
infl. i Jana sędz. ziem. posła na sejm). Praco- wi, wieś w pow. drohobyckim, 24 kil. na pół.- 
wicie i z kosztem nie małym zebrana bib- | wschód od Drohobycza a 6 kil. na p3łnocny- 
lioteka zawierała kroniki polskie i wielu wschód od st. p. w Medenicach, w płn.-wsch. 



autorów również polskich jak i łacińskich. 
Losy tej biblioteki później były smutne. 
Zaginęła, jak wiele zabytków pracy przeszło- 
ści. Dwór w Horsplu miał i obrazy dość ce- 
nione przez miejscowych znawców, pędzla 
jakiegoś jezuickiego laika z Iłłukszty. W głó- 
wnej sali dworu obrazy były historyczne (np. 
zaślubinny Jagiełły z Jadwigą, Bolesław Chro- 
bry bije żelazne słupy na granicy swego pań- 
stwa i kilka innych); w dalszych izbach ściany 
obite były płótnem i olejno malowane. Treść 
tych malowideł wzięta była z bajek i przypo- 
wieści bardziej znanych. H. zanim się stały 
własnością Szantyrów, w skutek ożenienia się 
Daniela Szantyra z Cecylią Giżycką, do Gi- 
życkich należały. (Szczegóły o Horsplu czer- 
pano z autografu rękopisu Stanisława Ursy- 
na Szantyra p. nap. „Pamiętniki mego życia 
i w niem zdarzeń różnych i t. d. 1846". Au- 
tobiografia ta z 2 części złożona; (druga po- 
dobno zaginęła), dotąd niewydana. M, D. 

Horst 1.) ob. Krosno, wś i olędry, powiat 
Bzremski. 2.) II., osada, pow. inowrocławski, 
2 domy, 24 mk., wszyscy ewang., 8 analf. 
Poczta najbliższa w Wodzku (Wodzek, niem. 
Wódek); gośo, i st. kol. żelaznej najbliższe w 



stronie powiatu. Sąsiaduje na wschód z Rade- 
liczem, na płd. z Krynicą i Medenicami, na za- 
chód z Ugartsbergiem a na półn. z Łi picami 
i Kołodrubami w pow. rudeckim. Przez śro- 
dek obszaru wiejskiego ciągnie się od zachód a , 
od Ugartsbergu, ku wschodowi pasmo cokol- 
wiek wyżej wzniesione (273 m.) niż reszta 
obszaru, a przerżnięte w połowie przez potok 
Letniankę, płynący od płd.-zach. ku półn.- 
wsch. do Dniestru. Na półn, od tego pasma 
ściele się rozległy obszar bagnisty t. zw. Bło- 
to Horuckie, opadający do 262 m., na płd.- 
zach. opada bagniste pastwisko Tłoka do 267 
m. i Dąbrowa nad Łetnianką, a na płd.-wsoh. 
jest także znaczna przestrzeń moczarzysta. 
Prócz Łetnianki płynie jeszcze przez wieś jej 
dopływ Korośnica od płd. ku półn. i uchodzi 
w samej wsi; na półn. zaś wije się Dniestr ja- 
ko rzeka graniczna. Przysiółek Ilrudy leży o 
6 kil. na zach. od Horucka, oddzielony odeń 
Ugartsbergiem, na lewym brzegu Tyśmienicy, 
w okolicy również podmokłej. Wedle obli- 
czeń z roku 1869 było dm. 323, mk. 1948 w 
gminie a 2 dm., 12 mk. na obszarze dworskim; 
wedle szematyzmów z roku 1881 jest 1931 
mk. obrz. gr. kat. a 4 rzym. kat., akatolików 



Hor. 



Hor. 



167 



wyinania helw. 45» izraelitów 20. Własność 
większa (J. Koliecher, II. Fraenkel i spadk. 
AC. Kolischera) obejmuje roli ornej 5, łąk i ogr. 
1829, pastw. 8, lasu 9 mr., włościanie mają 
roli ornej 1384, łąk i ogr. 994, pastw. 1817, 
lasu 2 mr. Parafia gr. kat. w miejscu, należy 
do dekanatu drohobyckiego i ma filią w Hade- 
liczu. Tar. rzym. kat. w Medenicach. We wsi 
jest cerkiew murowana i szkoła etatowa jedno- 
klasowa. H. należało dawniej do klucza me* 
denickiego w ekonomii Samborskiej a ziemi 
przemyskiej. Lu. Dz, 

Horwal, starożytne mko i wielkie dobra 
w dawnem województwie mińskiem, dziś w 
północnej stronie powiatu rzeczyckiego, nie o- 
podal ujścia rzeki Berezyny do Dniepru, z 
prawej strony; ma do 1000 mk. płci obojej 
i do 100 domów. Z powodu nadrzecznego po- 
łożenia Horwal posiada znaczenie handlowe 
i więcej niż na pół miliona rubli sr. w roku 
wysyła zboża i lasu na ,lSiż'\ Mieszkańcy 
trudnią się flisactwem i handlem, tym ostat^ 
nim przeważnie, jak wszędzie żydzi. Tędy 
przechodzi trakt pocztowy z Bobrujska do 
ilzeczycy, co ułatwia bardzo środki komuni- 
kacyi. Horwal w starożytności był własnoś- 
cią wielkich książąt litewskich i ulegał bardzo 
częstym napadom carów moskiewskich. Za 
Iwana groźnego w roku 1535 w perzynę ob- 
rócony, toż zniszczony powtórnie w czasie 
wojny Jana Kazimierza z Aleksiejem Michaj- 
łowiczem* Kiedy w roku i503 Aleksander 
Jagiellończyk czynił sześcioletni rozejm z Iwa- 
nem III, Horwal w tym traktacie w liczbie in- 
nych miast wymieniony jako torrytoryum pol- 
skie, nie mogące być naruszonem przez najazd- 
ców do upływu terminu rozejmu (ob. Skarbiec 
Daniłowicza tom I[, str. 266). W roku 1648 
kozacy pod Hor walem porazili na głowę straż- 
nika litewskiego Mirskiego. W skutek przy- 
wilejów dawniejszych odbywają się tu co nie- 
dzielę targi, wpływające niemało na ożywie- 
nie stosunków handlowych. H. jak i inne kró- 
le wszczyzny dostał się w prywatne ręce i miał 
różnych właścicieli. Od r. 1835 zostaje we wła- 
daniu fyhołodowskich. Dobra horwalskie w miej- 
scowości poleskiej, ale bardzo obfitej, należą 
do ważniejszych w gubernii i posiadają prze- 
szło 53000 mr. W puszczach funkcyonują duże 
smolarnie i terpentyniarnie; łąk i zwierza dzi- 
kiego obntośó, lecz strona ekonomiczna dóbr, 
pomimo dogodności punktu, w zupełnem za- 
niedbaniu, a lasy zniszczone. W Horwal a jest 
cerkiew paraf., tudzież zarząd gminy horwal- 
skiej, składającej się z 12 wiejskich starostw, 
25 wiosek, 1087 włościan płci męzkiej; przy 
zarządzie szkółka wiejska i szpital gminny. 
Okrąg policyjny 4 rzeczycki. Al, Jelsh 

łlorwatka 1.) fol w. pry w., pow. dzisnień- 
•ki, o 63 W. od Dzisny, 1 okr. adm., przy dro- 



dze pocztowej 7. Wilejki do Dzisny, 1 dom, 9 
mk. kat. (1866). 2.) H., zaśc. pryw., powiat 
wilejski, o 74 w. od m. Wilejki, 3 okr. adm., 
gm. łuczajska, 1 dom, 14 mk. (1866). 

Hor waty, inaczej DanUowo, w&, pow. piń- 
ski, 2 okr. pol., gm. Brodnica, mk. 53, wła- 
sność Budziskich, Podlaskich i Nowickiego. 

łlorwice, st. dr. żel. bałtyckiej w gubernii 
petersburskiej. 

Hory, ob. Oóry i Horku 

Hory, niem. Bergen, wieś serbska na prus- 
kich Łużycach, w powiecie i paraHi wojereo- 
kiej. Szkoła elementarna. A. J. P, 

Hory, potok górski, wypływa w obr. gra. 
Utorop w pow. kosowskim, z pod Góry Lebe- 
dyna (805 m.); płynie łączkami śródleśnemi 
między wzgórzami lesistemi Krzemienicą (598 
m.) i Korzelówką (549 m.) na północ i między 
domostwami Utorop; wpada z lewego brzegu 
do Korzelówki, dopływu Łuczki. Długość bie- 
gu 4 kil. Br. G, 

Horyca, wieś, pow. nowogradwołyóski, 
gmina berezdowska, liczy dusz 275, niegdyś 
należała do dóbr berezdowskich ks. Jabłonow- 
skich, skonfiskowana w 1831 roku, stanowi dziś 
własność rządową. 

Horyhiady (z Odajem), wieś, pow. tłumac- 
ki, o 14 kil. na wschód oddalona od Tłumacza, 
leży na lewym brzegu Dniestru, na półwyspie 
oblanym z 3 stron to jest od wschodu, połud- 
nia i zachodu przez Dniestr; tylko od północnej 
strony graniczy z gruntami gmin Koropiec i 
Ostra. Przestrzeń posiadł, wiek. 1504, włość. 
958 m. a. Ludność rzym. kat. 151, należąca do' 
parafii w oddalonym o 7 kil. Koropcu, gr. kat. 
1103 mających parafią w miejscu należącą do 
dekanatu uścieńskiego dyecozyi lwowskiej. 
Sąd powiatowy i urząd telegraf. Tłumacz, u- 
rząd poczt. Koropiec. Kasa pożyczkowa z ka- 
pitałem 1000 złr. Ka północ od wsi jest miej- 
scowość zwana Zamczysko. Właściciel wiek. 
posiadł. Władysław Melbachowski. 

Hory-Horki, ob. Horki, 

Horyii. Przy granicy powiatu krzemienieo- 
kiego i Galicyi gałęzie Karpat dzielą się na 
trzy ramiona. Jedno ku północy wchodzi do 
powiatu dubieńskiego. Dwa inne ku wschodo- 
północy, przechodzą powiat krzemieniecki 
jednym ramieniem od Wiszniowca ku powia- 
towi ostrogskiemu, drugim ramieniem ku za- 
ohodo-północy dążą ku temuż powiatowi 
Pierwsze wchodzą w ten powiat przy wsi 
Tuchomiu, drugie przy wsi Podobanoe i tu pod 
Ostrogiem, po obu stronach H., przechodzą 
w powiat rówieński przy wsi RaśnikacYi w 
ostrogskim, a przy miasteczku Horyngrodzie, 
dawniej Krupa, w rówieńskim; ciągną oię 
w tym powiecie wraz z biegiem rzeki Ho- 
rynia ku Dąbrowicy, a ztąd do Prypeci przy 
Dawidgródku. Gałąź tychże gór ponad gra« 



m 



hor. 



Hor. 



nicą Galicyi przechodsi do Bessarabii. Ot6ż 
w punkcie tym przy granicy galicyjskiej 
gdzie się dzielą te góry na trzy ramiona, ze 
środkowego, i dosó wyniosłego miejsca wy- 
tryska źródło czystej wody i spada ku równi- 
nie polnej, pierwotnie ku południowi, lecz o 
kilka wiorst zakręca się ku wschodowi a przy 
Wisniowcu już tworzy obszerny staw i zwra- 
ca się ku północy; są to właściwe źródła H. 
Niedaleko jest wieś Horynka, biorąca od niego 
swoje nazwisko. Z Wiśniowca biegąc prosto 
ku północy pod samym Jampolem (Januszpo- 
lem) zwraca się kręto ku zachodowi, lewym 
bokiem dotyka Jampola, prawym gruntów wsi 
Tuchomia, która leży na ukośnej górze. Zaraz 
przy Tuchomiu powraca dość kręto na prawo 
i znowu zwraca się ku północy. Brzeg prawy 
stanowi wyniosłe góry^ gdzie niegdzie porosłe 
laskami a nawet po za wsią Suszowcami^ są 
do 20 sążni głębokie urwiska i wąwozy, z któ- 
rych znowu wypływają niewielkie ruczaje 
i wpadają do Horynia. Lewa stroua, od Jam- 
pola, stanowi nizką płaszczyznę, do 4 w. szero- 
kości, tworzą cąrozkoszne błonia, porosłe bujne- 
mi trawami. Te błonia przy wsi Olszanicy zwę- 
żają się a przy wsi Wodyczkach jest kawał 
dębowego lasu i górzysta odtąd pozycya roz- 
ciąga się około Lachowice; od Suszowiec z 
prawego brzegu idą góry i naprzeciw Lacho* 
wiec znowu formuje się półkole i dosięga wsi 
Hulowiec. Pod Lachowcami H. formuje og- 
romny staw i także między Hulowcami a Zyż- 
makowcami. Od Lachowice do Żyżniakowiec 
lewy brz. Horynia ma znowu obszerne błonia, 
które na 3 w. ku zachodowi sięgają. Ztąd 
stopniowa pochyłość ziemi urodzajnej podno- 
si się do gór. Z Hulowiec prawa strona dość 
górzysta, na której są wioski: Sieniutki, Dwo- 
rzec, Bielozyńce, obok których malownicze la- 
ski, a domki wieśniacze tych wiosek, porozrzu- 
cane to na górach, to po krawędziach gór, to 
po nizinach, uroczy przedstawiają widok. Le- 
wa zaś strona H. od Żyżniakowiec przebiega 
nizkie błonia, latem zarosłe bujnemi trawami, 
omywa stopy m. Kornicy, na równinie a za* 
raz ku zachodowi za m. ciągną się góry. Od 
Kornicy przechodzi płaszczyzną dotykając 
gruntów wsi Szelwowa i Zawadyniec i pod 
Micbnowem już między górami formuje ogrom- 
ny staw, którego wody zasilają dwie rzeczki 
bez nazwiska, płynące od wschodu. Wieś 
Michnów po prawej stronie rzeki, ztąd Horyń 
pochyla się ku zachodo-północy i po lewej 
stronie na górze mając wieś Gnojniczkę kie- 
ruje się ku północy, a przy wsi Kryworudce 
z lewej strony, kręto pochyla się ku południo- 
wi i zawraca ku wschodowi przy wsiach Klę- 
bówce, gdzie jest cukrowarnia i wsi Mitkowce. 
Z prawej strony od tej ostatniej znowu zwraca 
utę ku północy i z lewij strony przy wsi Ło- 



puszne a z prawej przy Wiazowce zagina się 
na południe, gdzie formuje ostry łuk i zwraca 
się znowu ku północy, zawsze między górami, 
już po obu stronach. Zrasza dalej z prawej 
strony płaskie brzegi wioseczki Kliniowki, w 
której ogród ks. Sanguszków urządzony w an- 
gielskim guście. Dalej ku północy z lewej stro* 
ny piętrzą się góry, na których rozrzucone m. 
Zasław a z prawej przedmieście Zastawia 
Majdan, między jednym a drugim ogromny 
staw z młynami i marymontami. Lewy brzeg 
rzeki posuwa się przy urwiskach gór, omywa 
klasztor i kościół ks. bernar., i płynie w roz- 
maitych wygięciach, mając po obu stronach gó- 
ry lasem porosłe, między któremi są wio- 
ski: z prawej strony Patryóce, Siwki, Barba- 
rówka, Oczeretiana, Taszki a z lewej strony 
wieś Michla w której cukrowarnia i gorzelnia, 
Holiki ze stawem i donośnemi młynami, podą- 
ża do Sławuty. Dalej Horyń przepływając 
lasy przy Krupcu z prawej a Stryganach z 
lewej, między górami formuje staw, na któ- 
rym młyn prosty, marymont i tartak, i płynie 
przez błonia z prawej strony wsi Baraniego 
ku zach., przez wsi Kołomla, polami Nietyszy- 
na,Sołowija,Wielbownego, przy którym jeszcze 
bardziej pochylając się ku zachodowi, załamuje 
się przy samej Tatarskiej ulicy przedmieścia 
Ostroga i pod Wyniosłemi górami znowu się 
prostuje ku północy pod wioseczką Monaster- 
kiem. Z lewej strony, od wsi Stryhany prze- 
pływa obok lasów krzewińskich, przy wsi 
Komarówce formuje staw z młynami, mary- 
montami i papiernią i już błoniami równemi 
dąży aż do Monasterka, będącego na lewej stro* 
nie. Tu przepływa grunta wsi Rozważa, Chó- 
rowa, Brodo wa, Ożenina, Stadnik, Koleśnik, 
Wilhora, Uholec, Buhryna, Prasek, Tomacho- 
wa, Horbakowa, Mniszyna, Dorohobuża, przy 
wsi Raśniki przechodzi do powiatu rówień- 
skiego. Gała lewa strona nadhoryńska jest 
górzysta z wąwozami i urwiskami, a szerokość 
błoni od 2 do 3 wiorst. Prawy brzeg Horynia 
omywa brzegi leśnych wsi Karhan i Mohilan, 
dalej płynąc dotyka grantów wsi: Czerniacho* 
wa, Michałkowiec, Zawirowa, Baszyny, Szy- 
monowa, Hoszczy, Śto*Janki, Czudnicy; na- 
przeciw Baśnik, wchodzi do rówieńskiego po- 
wiatu przy gruntach Horyngroda. Z prawej 
i lewej strony wszystkie wsie są rozrzucone 
po górach. Od Horyngroda prawą stroną do- 
tyka wsi Szubkowoe, mka Tuczyna, ra. Ale- 
ksadryi i już poleskiemi lasami przy mku Da- 
widgródku dwoma ujściami wpada do Prype- 
ci. Po lewej stronie od wsi Raśnik do Doraź- 
ni, Kurasza, Stepania, Dąbrowicy i Wy- 
socka, również w leśnej pozycyi i górzystej. 
Brzegi H. są piękne w miejscach odkrytych i 
bezleśnych, wioski po górach z urwiskami, 
między niowielkiemi laskami, rozległe zielone 



Mor. 



It«r. 



l6d 



błonia, regularne zakroje dolin piaszczystych, 
wszystko to się wdzięcznie grupuje. U. jest 
od Wielbownego spławnym, tam rok rocznie 
drzewa sosnowego i dębowego składają mniej 
więcej na 200000 rs. i z wiosną mnóatwo fli- 
saków swoje stąd prowadzi gąski (gąska jest 
to 10 sztuk związanych belek). W rzece Hory- 
niu poławiają się ryby: szczupak, lin, okoń, karp, 
leszcz, krasnopióra, sum, miętus i sandacz. 
Dawni naturalisci pi^zą nawet o perłach w H. 
pod Ostrogiem poławianych, o których llzą- 
czyński, pracowity zbieracz wieści, słyszał a 
potem je na swoje oczy widział, ale bardzo 
nie wielkie. Tenże naturalista chwali się ro- 
gienoi jednorożca wykopanym pod Bohkrynem, 
pod Zelinem i gajem Chodaki nad H.; a wie- 
my jak dziwnie cudowne własności przypisy- 
wali mu dawniejsi empirycy. Samo zwierze 
jak wiemy było godłem i symbolem czystości 
i w historyi nauki chrześciańdkiej wyobrażę- 
nie jego często napotykamy... Ogromny róg 
jednorożca zachowywano długo w skarbcu ko- 
ronnym w Krakowie. Brzegami Horynia jadąc 
od wsi Cepcewicz (niedaK mtka Bereźnicy) 
napotyka się znaczna ilość hurhanów. Miej- 
scowe podania nic o nich stanowczego nie mó- 
wią; wieku ich jednakże dowodzą ogromoe po- 
rosłe na wierzchołkach sosny... zdaje się rze* 
czą pewną, że świeższe z tych mogił są zabyt- 
kiem wojen i rzezi kozackich za Jana Kazim. 
Horyń w zawieszeniach broni i czasowych u- 
kładach słnźył za granicę której kozacy nie 
przekraczali, i mogiły niektóre mogą być śla- 
dem pierwszych napadów i bitw po przejściu 
tej rzeki, a znajdowane częściej nad inne pie- 
niążki Jana Kazim. zdają się to potwierdzać. 
W historyi żeglugi po Horyniu jest fakt świad- 
czący o usiłowaniu przyniesienia pożytku kra- 
jowi. Chcemy ta mówić o śluzach zbudowa- 
nych w 1810 roku przez inżyniera Matuszyń- 
skiego pod Tuczy nem, Aleksandr yą i Kożli- 
nem, kosztem posiadaczy tych majątków — 
Walewskiego, Lubomirskiego i Steckiego. Ślu- 
zy te, miały na celu podnieść powierzchnią 
wód od H. aż do Ostroga, a przez to ułatwić 
żeglugę na rzece, zbyt miałkiej w okolicach 
miejsc wspomnionych. Prócz tego woda przez 
śluzy wstrzymana, dozwoliła właścicielom po- 
budować młyny, tartaki, zapewniające zna- 
ozny dochód, a tak przedsięwzięcie uwieńczo- 
ne zostało podwójnym skutkiem, podwójną ko- 
rzyścią. W roku 1812 śluzy przeszły w za- 
wiadywanie skarbu, kosztem którego były u- 
trzymy wane. W 1839 r. podczas wiosennej 
powodzi, śluzy wiele ucierpiały, w skutek tego 
inżynier Fowała-Szwejkowski, po opatrzeniu 
należytem uszkodzeń, zrobił plan poprawienia 
i przerobienia po części budowli, co i dokona- 
nem zostało w latach 1842 i 1843. Odtąd bu- 
dowle te kilkakrotnie ucierpiały od powodzi, 



szczególniej w latach 1845 i 1846 i kilkakrot- 
nie były poprawiane. I chociaż w r. 1854 zo- 
stały jeszcze wysmolone, jednak nie mogąc 
się dłużej oprzeć niszczącemu wpływowi czasu 
i wilgoci, groziły lada chwila upadkiem, a 
przynajmniej nio odpowiadały już swojemu 
przeznaczeniu. W skutek tego śluza w Ałe- 
krandryi została rozebrana jeszcze w 1857 r., 
a w Tuczynie i Koźlinie 1858. Na H. od wsi 
Tomachowa do ujścia liczą pięćdziesiąt kilka 
młynów-pływaków, oprócz tego kilka tarta- 
ków i sukienni. Stałych przystani na tej rze- 
ce jak i na innych wołyńskich rzekach nie ma, 
gdyż miejsca do wiązania tratew obierają się 
coraz inno, jak tylko się las w okolicy wytrze- 
bi, a do tego już się stosują i transporta zbożo- 
we. W 1859 r. po H. przeszło: 1 barka, 2 ber- 
linki, 2 łodzie i 586 tratew naładowanych psze- 
nicą, żytem, jęczmieniem, owsem, grochem, ja- 
głami i klepką, których wartość wraz z ceną 
materyałów leśnych wynosiła 108485 rsr. 
W streszczeniu można skreślić bieg rzeki H.: 
Horynka, Peredmirka, Wiśnio wiec. Borsuki 
(ogromny staw, kilka tysięcy morgów prze- 
strzeni. Kiegdys co lat trzy spust dla ułatwie- 
nia połowu ryb, który przynosił właścicielowi 
dochodu 100^000 złp.), Jampol, Lachowce, Kor- 
niv$a, Michnów, Kłębowka, Zasław, Michla, 
Sławuta, Ostróg, Tuczyn, Aleksandrya, Dero- 
żna, Bereźce, Dąbrowica, Wysock. Na gra- 
nicy pow. pińskiego i mozyrskiego do Prypeci 
uchodzi H. dwiema odnogami: zachodnią t, z w. 
Wietlicą około 20 w, dł. i wschodnią około 28 
w. długą, t. z w. Nieprawdą, o 20 w. od pierw- 
szej w pow. mozyrskim. Długość H. obliczają 
od 700 do 830 w. Dopływy H. są: Świętooha, 
Wilica, Słucz, Horynka, Źyrak, Berezówka, 
Ustya, Stubło, Ościanica, Zbytenka, Troś- 
cianka. Z. E6z. 

Iloryńgródy mko nad Horyniem, pow. ró- 
wieński. Założone przez ks. Sołomereckichp. n. 
Krupy, należało później do Radziwiłłów, a w 
końcu do Świętopełków — Czetwertyńskicb. Z 
tych ks. Gabryel Ferdynand uzyskał przywi- 
lej królewski 1777 r. na przezwanie mka &o« 
ryngrodem, prawo magdeburskie, jarmarki itd. 
Jest tu kaplica katol. paraf. Tuczyn, dawniej 
osobna parafla dek. rówieńskiego z kaplicami 
w llorbakowie i Raśnikach. H. jest obecnie 
własnością ks. Heliodora Czetwertyńskiego. 

Iloryiiicze 1.), wś, pow. piński, 3 okr. po- 
licyjny, gm. Chojno, mieszk. 93, własność Ła* 
pickiego. 2.) Hm wioska w pow. kijowskim, 
o 3 w. od miasteczka Białogródki, nad rzeką 
Irpeniem. Mieszk. 426, ziemi 1826 dz., pierw- 
szorzędny czarnoziem; o dwie wiorsty oddalo- 
na od szosy kijowsko-brzeskiej. Dawoitg na* 
leżała do książąt Szujskich, dziś do Sokołów* 
skioh. Znajdują się tu: gorzelnia, browar, fezkół*^ 
ka, cerkiew paraf., zbudowana w 1748 rt 



160 



Hor. 



Hor. 



Horyniec (z Tarasówką i Sidnicą), wś, po- 
wiat cieszanowBki, nad potokami Papiernia i 
Solotwina, śród piasków, błot i lasów, o 16 w. 
na płd. wschód od Cieszanowa oddalona; przo- 
strzeó pos. wiek. 2113, w tern 1505 ra. lasu; 
włosc. 1999 m., ludności rzym. kat. 547, ma- 
jących kościół par, w miejscu, należący do miej- 
scowego klasztoru minorytów i fundowany 
przez Mikołaja ze Żmigrodu Stadnickiego w r. 
1755; kościół poświęcony w 1773, przemienio- 
ny na parafialny w 1775 roku pod wezw. Nie- 
pokalanego poczęcia N. P. M.; patron Ludwik, 
książę Poniński, okr. radca namiestnictwa, 
okr, podkomorzy i starosta w Rzeszowie. Do 
tej parafii należy 3 miejscowości: Ko winy, Ra- 
druż i Wólka hory niecka; ogólna liczba katol. 
1065, izraelitów 107. 6r. katol. parafia w 
miejscu z cerkwią murowaną, patron ten sam 
co w łac. parafii w Horyńcu; z miejscowościa- 
mi: Miasteczko, Truszy i Sidnica. Dawna cer- 
kiew drewniana zgorzała na początku bieżące- 
go stulecia, na jej miejsce została w 18l8 roku 
postawiona nowa murowana kosztem gminy i 
ówczesnych właścicieli Horyńca hrabiów Stad- 
nickich, którycli herb familijny wyrobiony jest 
na murze nad wchodowymi drzwiami. Sąd po- 
wiatowy w Cieszanowie, urząd pocztowy w 
miejscu. Konwent oo. minorytów fundowany 
w 1706 r. przez Mikołaja Stadnickiego. Wła- 
ściciel wick. pos. Ludwik książę Poniuski. 

Horyaiee, ob. Górzyniec, 

Iloryiika, wś i dobra, pow. krzemieniecki, 
należały do ststwa krzemienieckiego. Darowa- 
ne przez Zygm. Augusta ks. Konstantemu Wi- 
śniowieckiemu, stście żytomierskiemu, przeszły 
potem do Ogińskich i Ożarowskich. Piękny o- 
gród, staranne gospodarstwo. Ma kaplicę katol. 
parafii Katrynburg. 

llorynka 1.), rz., Iowy dopływ Horynia, 
źródło ma w Piszczatyńcach, pow. krzemienie* 
cki. 2.) II., rzoczka, dopływ rz. Irpenia z 
prawej strony w pow. kijowskim. W górnym 
biegu zowie się Ko torem, Katurką. E, R, 

Iloryiiski powiat. Na sejmiku w Łucku 
rozpoczętym d. 14 lutego 1792 r. postanowio- 
no: aby wybrać urzędników do pow. horyń- 
skiego i miasto Równe naznaczyć powiatowem 
jako miasto przez prawo dla sejmików prze- 
znaczone, z tym warunkiem, iżby osoby na sę- 
dziów ziemskich i granicznych w Łucku zaw- 
sze były wybierane i obywatelom obydwóch 
powiatów głos wzajemnie na wszelkich obra- 
dach ubezpieczony. Urządzenie jednak takowe 
do skutku nie przyszło; po zaborze bowiem 
kraju projektowany pow. rozdzielono na dwa; 
dąbrowicki i rówieński, a dopiero w 1796 r. 
złączono razem, lecz już pod nazwą rówieó 
skiego. T. S. 

Ilorysz, ob. Delatyn, 

Iloryszkówka, małe mko, pow. jampolski, 



gm. KomargróJ, pąr. Tomaszpol, 1069 mk., 
870 dz. ziemi włość, 1036 dzies. ziemi dwor- 
skiej, 210 dm. Cerkiew N. P. z 1264 parafia- 
nami posiada 54 dzies. ziemi, dom. 233, rze- 
mieślników 52. Należała do Czetwertyńskich, 
dziś Regulskich. Ma kaplicę katol. 

Iltiry^iziia, wzgórze lesiste w pow. gróde- 
ckim, na płn. od Stawek,, między Buławą 
(402 m.) a Serednym horbom (401 m.) rozłożo- 
ne, niższe cokolwiek od nich. Wody wzgórza 
spływają w kierunku płd. do potoku Stawki, 
uchodzącego do stawu janowskiego. Lu, Dz. 

Horyszów PoLski (z Wólką i Kolonią), 
trzy wsie i dobra ziemskie w półn. wschodniej 
stronie pow. zamojskiego, gm. Zamość, par. kat. 
Grabowiec, prawosł. Horyszów Pol. w I okrę- 
gu sądowym (Żdanów), odl. od Zamościa w. 
14. Wsie to obecnie liczą 1 140 mk., z których 
przypada: na H. z kolonią katol. 332, prawosł. 
671 i żydów 14, a na Wólkę Itoryszowską 
kat. 6, prawosł. 117, razem 123. IL P, ma 
dm. dwór. 3, osad włość. 78, przestrzeni 1478 
mr, i posiada cerkiew prawosł. drewnianą pod 
gontom, wzniesioną w r. 1856 dla par. unickiej 
(r. g.) przez ordynacyą zamojską (parafia uni- 
cka istniała już 1743 r. a I8(i3 miała lilią w 
Stabrowie). Wólka ma: dm. dwór. 4, osad 14, 
obszaru 194 mr., kol. 20 osad i 562 mr. ziemi. 
Budowa szkółki początkowej w H. P. ukończo- 
ną została w końcu roku ISSI. Dobra II. P. 
wraz z folw. Jarosławiec, Pniówek, Swieźaw- 
ka, Sławęcin, Stabrów, Szopinek, Topornica, 
Wulka i Żdanów, zajmujące 5905 mr. ogólnej 
przestrzeni, należą do ordynacyi Zamojskich. 
Gleba ziemi lekka, urodzajna, popielatka, glin- 
ka i Gzarnoziem. R. 1827 H. miał 84 dm., 614 
mieszk. T.. Żuk, 

Horyszów Ruski, wś, pow. hrubieszowski, 
gm. Miączyn, par, Grabowiec. W 1827 r. by- 
ło tu 73 dm., 487 mk. Jest tu cerkiew i para- 
iia gr. unicka erekcyi niewiadomej. R. 1755 
potwierdza erekcyą Józef Popiel, ststa nowo- 
grodzki. Miała filią w Komuchach o 2 w. Do- 
brali ruski składają się z folwarków: H. Ruski, 
Eoniuohy i Frankamionka, tudzież wsi H, ru- 
ski, Koniuchy; id Grabowca w. 7. Rozl. wy- 
nosi m. 3306. Folw. II. ruski grunta orne i o- 
grody m. 593, łąk m. 145, wody m. 7, lasu m. 
937, nieużytki i place m. 20, razem m. 1702, 
bud. mur. 3, drew. 13; folw. Koniuchy grunta 
orne i ogrody m. 538, łąk m. 268, wody m. 7, 
lasu m. 281, nieużytki i place m. 24, razem m. 
1118, bud. mur. 5, drew. 23, płodozmian 9« 
polowy; folw, Frankamionka grunta orne i o- 
grody m. 364, łąk m. 114, nieużytki i place 
m. 6, razem m. 486, bud. drewn. 10, płodo- 
zmian lO-polowy. Gorzelnia, młyn wodny; wo- 
dy stanowią stawy i sadzawki, w niektórych 
miejsoowosciach są pokłady torfu. Wiei U, 



Uof. 



Hot 



lei 



i osad 70, z grtintem m. 1092i ws Eoniii- 
ohy osad 71, z gruatem m. 1141. 

Honądowice, ob. Oeppersdorf. 

Ilonnia, ob. Hosznia. 

Ilonyna, rzeczka na Szląsku austr., dopływ 
Opy. 

Horiowiec (właściwie Ghorzowiec), wieś, 
pow. pińczowskł, gin. i par. Kościelec. 

HoeM^hialkowitz Cniem.), ob. Hościaikounce. 

Hosianiia (niem.), karczma i młyn, pow. 
tucholski, ob. Hozanna i Plaskorz, 

Ilosilc, Hozelec, po węg. HozeUcz^ wś w hr« 
spiskiem (Węg.); płóciennictwo, młyn wodny, 
179 mk. 

Hósk, niem. Hoske, wś serbska na pruskich 
Łużycach w pow. wojereokim, nad Halsztro- 
wem. A. J. F. 

HoŚDica, Owozdnica, rz., dopływ Mohry na 
Szląsku anstr., pod Branką uchodzi. 

Ifospital-Grund, ob. Chorzowski Orąd. 

HospUalsdorf (niem.)« wś, pow. sztumski, 
ob. Szpitalna Wieś. 

Hostin, szczyt w dziale górskim „Skoru- 
chów" zwanym, w Beskidzie lesistym, w obr. 
Hryniawy, w pow. kossowskim, na dziale wo- 
dnym górnych GzeremoBzó w białego iczarnego, 
nad źródłowiskami potoku Srebrnego, dopływu 
Gzeremosza białego. Wzniesienie 1583 m. Od 
niego ku płn. wsch., ku dolinie CSzeremoszu 
biE^ego grzbiet, pokryty połoninami, znacznie 
opada i kończy się nad samym Gz. czubkiem 
lesistym Oglendą (1186 m.), którego płn. zach. 
stok lesisty zowie siQ Srebrnikiem (Sribrnik). 
Na zach. zaś grzbiet nie tak znacznie opada, 
nasamprzód ku czubkowi Łistowatemu (1525 
m.), następnie zwraca się na płn. zach., dosię- 
gając na połoninie Jaworowej największego 
zagłębienia, bo 1501 m., a odtąd grzbiet wzao- 
si się rozległemi połonin^uni, jak Jaworową, 
Riżowatą, aż po szczyt Pnewie (1585 m.), 
gdzie łączy się z połoninami Hostowiec- 
kiemi. Grzbiet połonin od Listowatego po Pne- 
wie tworzy dział wodny między Czeremosza- 
mi czarnym i białym. Od Pnewiego szereg 
tych niezmierzonych poło nin huculskich, jako 
dział wodny ciągnie się w niezmienionym kie- 
runku aż poza Babę Łudo\)7ą (1586 m.). Ob. 
Ludowa. Br, G. 

Ho^tinnopole, przystali i st. poczt., powiat 
nowoładoski, gub. petersb-urska, o 35 w. od N. 
Ładogi. 

Hostiszowce, węg, G taztes, wieś w hr. go- 
morskiem (Węg.); kościół filialny ewang., upra- 
wa roli, sadownictwo, znavczny wyrób płótna, 
493 mk. 

Hostomelska Rudnia, por. Buczą. 

Hostoml, mko, pow. k ijowski. Oto są na- 
zwy tej posady w dokumCiatach dawnych na- 
potykane: HoBtomla, Ostomila, Hostomel, — mil. 
Mozko to leży jakby na pół wyspie, we widłach 



rz. Irpienia i rzeczułki Rokacza, które z sobą 
się łącząc tu, płyną już razem. H. leży po le- 
wej stronie Irpienia. Okolica H. jest odnogą Po- 
lesia kijowskiego, które opiera się aż o Kijów . 
Ziemia też ta, w wielu miejscach jeży się dzi- 
kim borem. Przerwy lasów są uprawiane. Mie- 
szkańcy z powieści przodków utrzymują, że 
H. jest bardzo starą osadą. Jednakże za cza- 
sów Rusi Kijowskiej żadnej w latopisach nie 
ma o H. wzmianki. Wiadomo, że następnie na- 
pad mongolski z dawnej Rusi uczynił tabula 
rasa; niestało tu ani grodów, ani siół, a kraj 
porósł puszczą, po której tylko chyba bujał 
zwierz dziki. Dopiero więc za czasów t. zw. 
litewskich strony te zaczęły się na nowo osie « 
dlaó. Jakoż i H. mógł wtedy powstać. W r. 
1495 Aleksander, jeszcze wtedy w. ks. lit., 
osadę tę, całkowicie ukrytą w lasach, nadaje 
dworzaninowi swemu Iwanowi Daszkowiczowi 
Łwowiczowi Hlińskiemu „z ziemiami, dianożę- 
ciami i gony bobrowymi." Atoli pokazało się, 
że tęż samą majętnośó jeszcze wprzódy, bo za 
króla Kazimierza Jagiellończyka, otrzymał był 
w posiadanie Seńko Wołodkowicz Mścisławiec, 
na mocy nadania od wojew. kijów. Jurja Pa* 
cewicza. Ale to nadanie wszakże nie miało za- 
twierdzenia królewskiego, a więc nie było 
prawomocnem. W skutek więc tego, wielki 
książę Aleksander nietylko Seńka Wołodkowi- 
cza odsądził od mienia, a Iwana Hlińskiego w 
posiadaniu tychże dóbr osobnym przywilejem 
zatwierdził, ale oprócz tego, wydał jeszcze 
trzeci w tymże sensie przywilej d. 15 maja 
1499 r. w którym zatwierdza, tak kniazio- 
wi jak i żonie jego, i potomkom ich tenże 
Hostoml z ziemiami pasznemi (ornemi), bartne- 
mi, sianożęciami, jeziorami, rzekami, z bobro- 
wymi gony, jarami, stawami, młynami, bora- 
mi, lasami, łowami, hajami, ladami i ladysz- 
czanii, ze wszystkimi pożytkami, z płatami 
groszowemi i miodowemi, kunicznemi i lisicz- 
nemi i ,zo wsim prawom i państwom, szto 
zdawna k tym imieniam prysłuchało" (Baliń- 
ski Star. Polska; Dopełnienia str. 1394). Wi- 
dać więc że jeszcze przed czasami Kazimierza i 
Aleksandra, już H. istniał. Seńko Mścisławiec 
zaś, który musiał ustąpić z Hostomla, znajomy 
nam jest cokolwiek z metryki lit. Był on was- 
salem kniazia Michała Mścisława Żesławskie" 
go i z dóbr Kużminicz i Fedkowszczyzny słu- 
żyć mu nie chciał, o co w swoim czasie był 
proces, który za wyrokiem tegoż w. iLsięcia 
Litwy Aleksandra rozstrzygnięty zosts^ na ko- 
rzyść kniazia Żesławskiego (Rejestr metr. lit. 
ks. 6 fol. 45). A więc H. przeszedł do głośne^ 
go już wtedy rodu kniaziów Hlińskich. Kniaź 
Iwan Hliński był synem Lwa, a wnukiem 
Daszka czyli Aleksandra, założyciela domu 
mińskich, i stąd nazywał się on od ojca Łwo* 
wiozem, a od dziada Daszkowiozem. Ów zaś 



8ł»Vftik asografisinj— 2 JMsyt IXTII,TomllI 



U 



16^ 



Hos 



Hoś 



dziad jego Daszko, pierwszy z rodu HlińBkich, 
nazywał eiQ pierwotnie Łeksadą, i był tatarem 
z pochodzenia (Karamzin). Iwan Łwowicz 
miński, ożeniony z Iwaszeńcewiezówną, zie- 
mianką kijowską, wziął z jej ręką w Kijow- 
skiem, między Eiałącerkwią a Chwastowem 
znaczne dobra, jako to: Rut stary i nowy, To- 
hanów, Oczków i Kosztomirów^ (dziś nieistnie- 
jące); po Dymitrze zaś Puciatyozn został on 
wojew. kijowskim około 1500 r.; w 1507 r. 
przeniesionym został z tegoż wdztwa na woje- 
wództwo nowogrodzkie (akty otn. k ist. Z. R. 
t. II, str. 6). Tymczasem przeniewiorczy brat 
jego, znany dostatecznie z dziejów Michał, u- 
cieką do Moskwy Litwę pustoszącej. Oblega 
on Mińsk, ale za nastąpieniem wojsk królew- 
skich ku Dnieprowi uchodzi. Zygmunt I tak 
jego jak i spół towarzyszów jego odsądza od 
wszystkich dóbr i z kraju wywołuje. Temuż 
losowi uległ i kniaź Iwan Hliński, dziedzic H. 
który wraz z braćmi Michałem i Wasylem 
przeszedł był na służbę do cara. Dobra Rut, 
Hostoml i inne zostały mu też odjęte i na skarb 
zabrane. Atoli Zygmunt I Rut powrócił nastę- 
pnie rodzinie Iwaszeńcewiczów, a Hostoml na« 
dał w 1516 r. Semenowi Fedorowiczowi Poło- 
zowiczowi, namiestnikowi owruckiemu osob- 
nym przy wiłem. Szeroka treść tego przywile- 
ju warta pamięci: „Wo imia Boże stańsia. 
Wsiakie rieczi cnotliwych spraw, kotoryiż dlia 
hodnosti zasłuh ku wysokim panam, ot nich 
zapłatu znamenite i szczedrze aczkolwe (k) 
priimuiut', a... dlia neustawicznosti swieta cza- 
som spamiat (i) wyszliby i w zabytnost' osta* 
wicznuiu spłynuliby wiecznostju, gdyby pisma 
u prisztyi lista, ku pamiati ne priwedeny byli. 
My Zikhimont Bozeiu młs'tiu korol Polski 
weliki kniaź litowskii, ruskii, kn'za Pruskoe, 
Zamoitskie i innych. Czynim znamenito sim 
naszim listom, chto na neho posmotrit', abo 
cztuczi eho usłyszyt*, niniesznim i na potom 
buduczim, komu budet' potreba toho wiedati, 
iż wbacziwszi esmo wiernuiu i sprawedliwuiu, 
znamenite nahladnuiu z dawnych liet ku otcu 
naszemu, sławnoe pamiati Kazimiru Eoroliu i 
k bratu naszemu Aleksandru Koroliu i k nam 
szlachetne urożonoho Pana Semena Fedorowi- 
cza Połozowioza, namestnika Wruokoho, iż on 
zawzdy z osobliwych cnot swoich ne był ume- 
Bzkan (w) służb (ach) naszich i zemskich na 
protiwko nepriatelej naszych, wsiakoiu powol- 
nostiii, nakładom i statkom swoim, neliutuiu- 
czi horła swoeho, ochotne nam zasługował. 
My maiuozi wzgliad (na) eho wiemoe, nakład- 
noe posłuhi ku otcu i k bratu naszomu Koro- 
lom Ich Miłosti i też k nam s początku pano- 
wania naszeho na Welikom Kniaztwie litów* 
skom wysoce znamenituiu posłuhu, i chotiaczi 
też na potom ochotniiszoho i pilniiszo (ho) eho 
ttcziniti k nam jako panu deaicznomu z łaski 



naszoe, za eho wiernuiu słuźbu poźałowalie* 
smo eho daninu imienia, kotoryi derżał zradic 
nasz Kniaź Iwan Łwowicz Hliński, w kiew- 
skom powete Stawek, a w owruckom powete 
Hładkowiczi... z dwory herodowymi i miestki- 
mi, i z ich zemliami i s ohorody, o kotorych że 
on imienjaoh s Fed'kom Wołyńcom i z eho żo- 
noju Annou pered nami u prawa stojał i sy* 
nem (?) no esmo z mocnich (?) i otdallwszi 
wedl... tym esmo eho pożałowali i tak szto brat 
nasz szczastnoe pamiati Aleksander korol i we- 
likij kniaź Eho Miłost' dał emu dwie zemli 
pustowskich n (a) Pripia (ti) i bielosorockici 
wałostie kiewskoh (o) na imia Pilipowszczynu 
a Kuznewszczynu, i my rozumeiuczi też, iż on 
w nas tye... i dwie zemli na brate naszym 
wierne, a sprawedliwe wysługował. A preto 
my z łaski naszoe wsi tyi wysze pisany imie- 
nia na imia Hostoml, a Stawek, a Hładkowi- 
czi, a dwie zemli pustowskich Pilipowszczynu 
a Kużnecowszczynu, daninu brata naszeho po- 
twerżaiem i potwerdiliesmo sim naszim priwi- 
leiem, Emu samemu i eho zenie i ich dietum, i 
na potym buduczim ich szczadkom, wieczno so 
wsimi tych imienii słuhami i ludźmi putnymi i 
tiahłymi i so wsimi prysełki tych imienii, i z 
dwory horodowymi i miestkimi, i tych dwo- 
rów zemlicami, i s ohorody i s daninu, i s służ- 
bami tych liudei, i z zemlicami pasznymi, i 
bortnymi, i s sinożafmi, i z liesy, i z dubro- 
wami i z borami i ich barfmi, z łowami i ło- 
wiszczy z bor... i ptaszymi, i ich hniezdy, i z 
bobrowymi hony i ich berehi, i z szary, i z re- 
kami, z łubami osetrimi i z jeży ouzroimi (?), 
hołoty, mszarinami, s stawy i stawisczy, i z 
młyny i ich wymełki, i z dańmi hroszowymi, i 
medowymi i kunicznymi i so wsiakimi... po- 
płatki i dochody i pożytki, kotorymkolwe (k) 
imieniem mohut' nazwany abo meneny biti. 
Maet' on i eho nasledna tyi wsi wysze pisa- 
nyi imienia i zemli, seła i liude derżat', i ioh 
użiwat' so wsim potomu tak dołho i sziroko i 
okruhło, kak sia oni s starodawnych czasów w 
sobie maiut' supełnoiu mocziu i wiecznostiu; 
podłuh daniny naszoe wolen on tyi wsi wysze 
pisany imienia liudi i zemli i wody i dwory i 
ich wsi dochody i pożitki rozsziriti, i pribawli- 
ti i k swoemu wżitecznomu i lepszemu obernu- 
ti i rozmnożiti, kak sia im nalepiei uwidit\ Pri 
tem byli Panowe rada nasza, woewoda wileń- 
skii kancler Pan Mikołai Mikołajewicz, woe- 
woda trockii marszałek dwomyi Pan Hrihorii 
Stanisławowicz.... stykowicza, Pan Trocki sta- 
rosta zomoitski, Pan Stanisław ianowicz woe- 
woda kiewskii, podczaszi namestnik mozyrski 
i mereckii, Pan Jurii Mikołaiewicz, woewoda 
smolenskii. Pan Jurii Hlebowicz, woewoda po- 
łockii, starosta bielski, Pan Olbracht Martino- 
wioz i innyi Panowe rada. A na twerdost' to- 
ho i pecsat' nasza kazali esmo priweriti (sio) 



Noś 



Noś 



163 



k Bernu naszomu listu. Pisau idau w Wilni lie* 
ta ^ożeho narożeuia tisiacza piateot czetwer- 
tołio nadesiat' mca maia ezostyi deii, indikta 
wtoryi. Bohuchwał Dmitrcewicz" (Pieczęć ma- 
ła lit. na czerwonym wosku, na grubym jed- 
¥rabnym karmazynowym sznurze zawieszona. 
Dyplomat na pargaminie. dobrze zachowany, 
prócz miejsc gdzie zagięcia^ znajdował się w o- 
ryginale w archiwum komisyi archeograllcznej 
kijowskiej, udzielony jej przez Michała Pio- 
trowskiego w r. 1849). Ten tak sowicie upo- 
sażony w daninę ziemską 8emen (Senko) Po- 
lozowicz czyli Połoz, był w 1500 r. mytuikiem 
kijowskim (Daniłowicza Skarbiec 11, str. 253), 
vr 1505 r. klucznikiem kijów, i namiestnikiem 
czerkaskim (tamże II; str. 272) nareszcie sta- 
rostą owruckim (Rejestr ksiąg w. ks. lit. za 
Zygmunta I metryki wielkiej). Oprócz Hosto- 
nila i innych dóbr w powyższym przywileju 
wzmiankowanych, posiadał on jeszcze w kijo- 
wskiej ziemi: Byszów, Chabne, Witaczów, Bu- 
hajów. Zostawił jedną tylko córkę Fennę, któ- 
ra była ostatnią po kądzieli latoroślą gałęzi 
kijowskiej Połozów i ta trzy razy zawierała 
związki małżeńskie: najpierw była za jakim- 
Bciś kniaziem Jakimem, potem wyszła za kniazia 
Wodynickiego, trzeci raz nareszcie za kniazia 
Dymitra Łubeckiego. Z tyin ostatnim miała 
tylko jedne córkę, także na imię Fennę, która 
została małżonką Szczęsnego Charlęskiego h. 
Eończa, dworzanina królewskiego, następnie 
podkomorzego kijów. Szczęsny Charlęski był 
pierwszym z swego domu, który przeniósł się 
z Lubelskiego w okolice Kijowa. W posagu 
wziął po żonie w kijowskiem: Byszów, Chab- 
ne, Stawek, Uostoml, Buhajówkę, Witaczów i 
na Litwie Ostrochladowicze (ob. Byszów i Cha- 
bne). Po śmierci jego H. dostał się na schedę 
synowi jego Sdanisławowi Ch. tudzież m. Cha- 
bne i część Charlęża w Lubelskiem. On to z o- 
sady wiejskiej wyniósł H. na miasteczko. Za 
Zygmunta III, gdy chodziło o zapewnienie XI- 
krainie obronności większej, Charlęski nie- 
omieszkał też nffdaó siedlisku swemu warow- 
niejszą postać przez wysypanie wałów i wznie- 
sienie zameczka. Zygmunt III w przywileju 
swym z 1619 r. wyraża: „Zważając na świeżo 
założone miasto Hostomlia w wdztwie kijów, 
dziedziczne Stan Charlęskiego, dworzanina na- 
szego^ w dogodnem dla handlu miejscu, i prze- 
mysłem trudniącymi się ludźmi osiadłe, dla tem 
rychlejszego wzrostu tegoż miasta, obdarzamy 
je prawem magdebarskiem, stanowimy targ 
i dwa jarmarki (Baliński Star. Polska II 
str. 497), Ale Stanisław Charlęski tak 
tę swoje posiadłość urządziwszy, sprzedał ją 
w roku 1617 Jerzemu Lassocie. Ród Lasotów 
czyli Lassotów h. Kawicz pochodził pierwot- 
nie z wdztwa sandomirskiego i lubelskiego. 
Paprocki szeroko się o nich rozpisał. Joden z 



nich przeniósł się z lubelskiego w owruckie 
i był przodkiem tylko co wymienionego Je- 
rzego L. Jerzy Lassota, on, czy jeszcze ów 
przodek iego, przeszedł też był z łacińskiego 
obrządku na słowiański, jak to zresztą w tę 
porę nie z nim jednym tylko miało miejsce 
ale z kilku innymi jeszcze osobistościami, któt 
re z Polski na ESiś zabrnęły były. Z tych by- 
li np. Dzikowie h. Doliwa, Brzozowscy h. Go- 
zdowa (ob. o nich w Niesieckim). Jerzy L. o- 
prócz H. posiadał jeszcze w owruckiem Oby- 
chody, Sarnopol, Terechy: ożeniony był pier- 
wszemi śluby z Bohdanną Niemiryczówną, cór- 
ką Matfieja N., dziedzica Olewska na Polesiu- 
powtórnemi zaś śluby z Maryną z Łochowa 
czyli Łochowską. Z pierwszą żoną miał tylko 
dwie córki, jedne za Moszczenickim, drugą za 
Jakóbem Zamoyskim h. Jelita. Ten Zamoyski 
pochodził z uboższej gałęzi wielkiego wsła- 
wionego domu Zamoyskich na Zamościu; dwóch 
z tej linii uboższej osiadli też byli na Ukrai- 
nie t.j. tylko co wymieniony Jakób i drugi 
Aleksander, strażnik koronny, ożeniony z Oli- 
zarówną, ziemianką też kijowską. Jakób Za- 
moyski z Lassocianką miał syna Aleksandra, 
odumarł go wcześnie, tak że małoletni syn je- 
go został na opiece dziada Jerzego Lassoty. 
Jerzy L. umarł w r. 1633. Tenże, w testamen- 
cie swoim z tegoż roku w Obychodach spisa- 
nym mówi: „Ciało moje ma być pochowane, 
podług zakonu naszego greckiego w cerkwi 
monasteru meżyhorskiego. Naprzód zamek 
mój i miasto Hostoml, leżące w wdztwie kijów, 
i ze wsiami do niego należącemi t. j. z siołem 
Jabłonką, siołem Ozierany, siołem Błystawioą^ 
folwark Malutyński i place kijowskie, do te- 
goż Hostomla należące, okrom tych placów, 
które są logowane na monaster, ze wszystkie- 
mi przynależnościami, młynami, rudami, sta- 
wami, tak jak się przedtym ta majętność w so- 
bie miała i jest, wnukowi mojemu Aleksan- 
drowi Zamoyskiemu daję, daruję wiecznymi 
czasy, i tym testamentem moim zapisuję. 
Wnuk mój do dojścia lat ma być w opiece 
małżonki mojej (Maryny z Łochowa). Gdyby 
zaś zeszedł bezpotomnie, Hostoml wrócić ma 
do wnuków moich Moszczenickich (Stefana i 
Andrzeja). Moszczenickim zaś wnukom moim 
zapisuję zamek i miasto osadzone Sarnopole, 
przy starej wsi Obychodach i starą wieś Oby- 
chody, dwór i sioło Sarnowicze, i dwór i sioło 
Zbrankowszczyzna i Dołhinicze. Hołowińskim 
zaś Stefanowi, Łukaszowi i Iwanowi, siostrzeń- 
com moim, z miłości, z przyczyn pewnych za- 
pisuję wieś Kołczkie, Słobodę i Kreranę, i do* 
żywocie z tych wsi żony Maryny z Łochowa 
przenoszę na Obychody. Co się tknie Zbrań- 
kowszczyzny, tę wieś przedałem księinie Ko- 
reckiej (czernicy), która choe w onej klasztor 
budować; jeżeli zbuduje to pod tym waruA-* 



i6i 



Nd«. 



Hoś. 



kiem jej tQ wieś sprzedaję. A co się tknie i^ze- 
czy moich rachomyoh oprócz prawem waro- 
wanych, armaty, rynsztunki, to ma być na po- 
ły w majętnościach moich podzielone. Ciało 
zaś moje będzie leżało mianowicie w Meży- 
horze, na którą cerkiew meżyhorską nieboszka 
moja żona Niemiryczówna legowała zł. p. 400, 
a ja teraz leguję 600. Ciało Inoje ma być po- 
łożone koło ciała żony mojej pierwszej Nie- 
miryczównej". Na opiekunów testamentu 
uprasza Aleks, Hańskiego, Filona i Fedora 
Woroniczów, a także Stanisława Lubomirskie- 
go wdę ziem ruskich ^którego z dzieciństwa 
byłem sługą^' (Zbiory Konst. Swidzińskiego). 
Tymczasem niedługo po śmierci Jerzego La- 
ssoty, wdowa jego (Maryna z Łochowa) wy- 
chodzi za mąż za Szczyrskiego; jakoż pomię- 
dzy nią a rodziną pierwszego jej męża Lasso- 
ty, rozpoczyna się rozterka. Oto w 1635 roku 
siostrzeńcy Lasoty Hołowińscy (Aleksander 
i Stefan), zebrawszy wojsko, pod dowództwem 
Szeohtyna kapitana wojska cudzoziemskiego 
zajeżdżają zamek Hostoml (Opis akt. Nr. 9). 
Ou> znów Aleksander Niemir^cz, dziedzic 0- 
lewska, rodzony wuj małoletniego Aleksandra 
Zamoyskiego, będącego pod opieką babki (tej- 
że Maryny z Łochowa Lassooinej, teraz już 
gzczyrskiej) przemocą zagarnia będące w jej 
dożywotniem posiadaniu Obychody (archiwum 
Charlęskich w Faszkówce). Atoli małoletni 
Zamoyski dochodzi wkrótce lat pełny ch« staje 
się też dziedzicem U. iObychodów, ale pewne 
zajscib jakie go spotkało, wydala go nie tylko 
z tych stron, lecz prawdopodobnie i z kraju. 
lyDnia 11 lipca 1647 r. niezbożny i nie cnotli- 
wy Aleksander Zamojski, pisze w swej kro- 
niczcze Jerlioz, „zdradzieckim sposobem przez 
swoich przyjaciół na rozmowę przyjacielską 
zaprosiwszy pod lasem, na gruncie bykowskim 
zabił Jereodasza Tyszę Bykowskiego, człowie- 
ka poczciwego, Pana Boga się bojącego i ludzi 
dobrych i poczciwych tak z narodu szlachec- 
kiego i prostej kondycyi miłującego i szanu- 
jącego, nielekceważącego chłopów, ale zarów- 
no ich uważającego'' (JerKcz I, str. 60). Co 
mogło być zabójstwa tego powodem? Jerlicz 
nie objaśnia, dość że po tem krwawem zajściu 
Aleks. Zamoyski znika bez śladu. Zaginął on 
tak, że już o nim żadnego śladu .odnaleźć nie 
można w ówczesnych sądowych zapiskach. 
Jedno więc z dwojga albo on, po dokonanem 
zabójstwie, jakby można przypuszczać, wy- 
niósł się z tych stron i kraju, albo li też, co 
także być może w powszechnej zawierusze ko- 
zackiej, która w rok potem nastąpiła, zginął, 
jak zgin^o tylu innych, jak zginął i rodzony 
wuj jego Aleksander Niemirycz, będąc od wła- 
snych poddanych zabity w dziedzicznym 0- 
lewsku, niedalekim od Obychodów Zamoyskie- 
go (J«rlioz I, 8Łr» 69). Hostoml też w tę porę 



wpadł był w ręce kozaków i zainstalowaną Łil 
została jedna sotnia kozacka, należąca do puł- 
ku kijowskiego, pod dowództf^em Jermoły 
Basirenka (Rejentr wojska kozackiego). Tak 
zwane „hostie luu' trwi^o, jak wiadomo, dośó 
długo, ale nareszcie gdy pokój wrócił, dzie- 
dzice ukraińscy popowracali też do swoich 
dóbr, czyli „popelisk", jak się Kisiel wyrażał. 
Wszelako wielu z nich ta wojna wygubiła by- 
ła. Toż i dziedziców H. niestało, t. j. spadko- 
bierców Aleksandra Zamoyskiego, Moszczenic- 
kich, tak że majętność ta przeszła w posiada- 
nie Zofii z Orzechowskich Kemigianowej Su- 
rynowej, jedynej córki owej Maryny z Łocho- 
wa Lasocinej, która 2-do-yoto jak widzieliśmy 
była za Bzczyrskim, trzeciemi nareszcie śluby 
wyszła była za Orzechowskiego. Gdy zaś po 
traktacie andruszowskim granica obu państw 
została wyznaczoną biegiem r. Irpieni, w H. 
jako na brzegu polskim, stanął też posterunek 
oelniczy. Paweł Garczyński, administrator ceł 
ukraińskich, człowiek chciwy, korzystając z 
czasu zamieszek i ni^adu, porozumiawszy się 
ze znanym z historyi Palejem, który zawsze 
był gotów podnieść oręż w sprawie tego, kto 
go płacił, wraz z nim zajechał też H. (Opis 
akt Nr. 5, str. 19). Palej też zainstalował tu 
swoich kozaków. Ale Balcer Wilga, regimen* 
tarz, który oczyszczał kraj od Palejowców, 
uczynił zręczny zamach na tutejszy zameczek 
i opanował go. Żołnierze atoli Wilgi postąpili 
zbyt srogo z Hostomlem, bo uczynili z niego 
„pustynię". Dziedziczka H. Zofia z Orzechow- 
skich Surynowa wystąpiła do sądu ze skargą 
o spustoszenie dóbr swoich (Arch. JZR część 
III, tom II, str. dl 2). Następnie drogą zwią- 
zków rodzinnych U. spadł na Jakubowskich 
h. Topór, albowiem Remigianowa Surynowa 
miała tylko jedne córkę Annę, która wyszła 
za Jana Jakubowskiego podczaszego żyt. (Nie- 
siecki-Bobrowicz str. 432. Posiadał on, prócz 
Hostomla, Starosiele i Minujki (dziś w rado- 
myskim p.). Granica w Hostomlu była wciąż 
niepokojoną przez hajdamaków, ukrywających 
się pod Kijowem w tak zwanych „lasach czer- 
niczych'\ Jakoż w 1758 r. hajdamacy wpadli 
do H. i zrabowali go (tamże str. 483). Napa- 
ście hajdamackie były wtedy na porządku 
dziennym. Postanowiono utworzyć milicyą 
wojewódzką, któraby tych rabusiów najazdy 
powstrzymała. Jan Jakubowski też został w 
1750 r. na sejmiku wybrany dla ułożenia 
komputu milicyi tej (tamże str. 483). Dowódz- 
cą jej był Michał Trypolski. Miała ona cho- 
rągiew, na której był obraz Matki Boskiej ber- 
dyczowskiej (tamże str. 561). Jan Jakubow- 
ski był to ten sam, który praw swoich do Ro- 
kitnej ustąpił był Józefowi Karwickiemu, re- 
gentowi kor.; zkąd urosła potem głośna w 
swoim czasie sprawą o tęż Rokitnę, najpierw 



Hot. 



Hot. 



165 



miedzy Karwickim a Mniazchem starostą bia- 

łooerkiewskim kanclerzem w. k., dalej z tymże 

Mniszchem marszałkieri w. kor. W dziełach 

Juliana Bartoszewicza, sprawa ta jest w spo- 

BÓb wyczerpujący opisana. Synem Jana Ja* 

kubowskiego był Józef podkomorzy żyt. On 

to 'wyjednał u króla w 1773 r. przywilej na 

zaprowadzenie 10 jarmarków w H. (Baliński). 

Clioiał on podnieść H. na stopień miasteczka, 

bo po wojnach kozackich spadł on był do zna- 

csenia wsi, liczącej, według taryfiy 1771 r. 

nie więcej jak 52 domów. Była tu cerkiew 

unicka postawiona w 1 770 r. Parochami jej 

byli: naprzód Andrzej Michałowicz, potem w 

1751 (nobilis) Jan Hanicki, a w 1777 r. Joan 

Miłaszewicz. Tego ostatniego syn został w r. 

1797 cywilnym gubernatorem kijowskim. Od 

Jakubowskich drogą kupna przeszedł H. w 

1805 r. do prezesa Morzkowskiego, a po 

śmierci tegoż dostał się córce jego Cecylii ks. 

Radziwiłłowa], od której następnie kupił tę 

majętność Feliks Berezowski. Jedna krańcowa 

część miasteczka nosi odwieczną nazwę Kimer- 

ki, druga Bałanówki. W pierwszej przez Berę- 



sam lesisty wznosi się nad Czeremoszem, mię- 
dzy ujściami pot. Marycna i Hostowoa do 
wys. 1274 m. npm. Od niego ku pałd.-zaoh. 
ciągnie się szereg połonin aż po szczyt Pne- 
wie (1585 m.), a mianowicie Niżna (1386 m.), 
Hroraowycia (1482 m.), Doszyna (1455 m.) 
i Gropa pod Pnewiem. Łas pokrywający całe 
południowe zbocze działu górskiego zowie się 
Hostowcem i przypiera za pomocą pot. Hostow- 
ca do działu górskiego Skoruchowem zwane« 
go. Dług. geogr. wsch. szczytu Hostowoa 42^ 
36\ szer. geogr. płn. 47«53'32". Br, O. 

Ilostyce, ob. Hoazyce. 

Hostylice, st. poczt., po w. peterhofski, gub. 
petersburskiej. 

Hostyłów, lesiste pasmo górskie w pow. 
stryjskim na płd. od Smorza i Felizienthal. 
Biegnie ono od półn.-zach. ku płd.-wsch. zała- 
mując się kilkakrotnie i rozgałęziając sze- 
roko na północ i półn.-wsch. W stronie płn, 
aoohodzi szczytami 1013il017m. W środku 
pasma wzbija się najwyższy szczyt Dobusz do 
1044 m. Na póln. opada cała ta wyniosłość 
ku dolinie Smorzanki do 721 m. w Smorzu, 



zowskiego została założoną fabryka skór, wy* | na wschód ku dolinie tejże rzeki tak zwanym 



rabiająca towaru rocznie za 7000 rs., w dru- 
giej gorzelnia, browar, fabryka cukru (dziś 
zwinięta). Berezowski mieszkał w niedalekiej 
wiosce Błystawicy. H. następnie przeszedł na 
własność córki jego Aliny za p. Łappą, który 
po 1863 r. sprzedał tę majętność przymusową 
sprzedażą. Dziś właścicielem H. jest p. Kras- 
sowskoj. Należały do klucza Hostomelskiego: 
Błystawica, Ozera, Jabłonka. W 1783 r. pa- 
rafia H. zawjerała w sobie mieszkańców obojej 
płci 1127. Obecnie w samem mku prawosł. 
obojej płci 631, katolików 8, izraelitów 304. 
Chów bydła zatrudnia wiele rodzin włościań- 
skich. Dawniej kwitnęło tu bartnictwo. Jar- 
marków rocznych 8. Jest tu zarząd policyjny. 
W majątku lasy budowlane i opałowe. Ed' 
toard Bulikawski, 

Hościałkowice, Hosiałkowice, HoachiaUco* 
tmtZj wś, pow. raciborski, przy zbiegu Opy z 
Odrą, najdalej na płd. wysunięta miejscowość 
szląska, ma 66 osad, 507 mr. rozl., kościół 
filialny do Hulczyna. Dobra H. mają 1406 
mr. gruntu z folw. Koenigsberg. W pobliżu H. 
leży austryackie mko Strzebowice, gdzie dr. 
żel. oddziela się od dr. żel. Ces. Ferdynanda. 

Hostów (z Konstantówką i Mogiłą), wieś, 
pow. tłumacki, o 10.4 kil. od Ottyni, ma pa- 
rafią rzym.-katol. F. S. 

Hostowec, także Hostowiec, dział górski, 
w Beskidzie lesistym, w obr. gm. Hryniawy, 
w pow. kossowskim, na granicy Galicyi i Bu- 
kowiny, w dorzeczu Czeremoszu Białego, 
między nim od ws,chodu, a Wielkim Hra- 
niinym od zachodu, między potokami Ma- 
rycnem od płn., a Hostowcem od płd. Czubek 



lasem Felizięnthalskim do 738 m. w Felizient- 
hal, na zach. ku dolinie potoku Bachońskiego, 
na płd. nakoniec łączy się z innymi niższymi 
górami, jak Chreberce, Kiczera i opada ku do« 
linie potoku Elimczanka. Lu. Dz^ 

Hostyn, ob. Czeremosz. 

Ilostynne, wś, pow. hrubieszowski, gmina 
Werbkowice, par. Hrubieszów. W 1827 roku 
było tu 66 dm., 592 mk. Jest tu cerkiew dla 
ludności rusińskiej, była par. unicka, założona 
przez Józefa Sapiehę, pisarza polnego lit. B. 
1778 dziedzic Kunicki potwierdził erekcyą 
cerkwi i parafii. Dobra H. składają się z fol- 
warków: H. i Łutów, tudzież wsi tychże nazw. 
Podług opisu z r. 1866 rozl. wynosi 1722 m., 
grunta orne i ogrody m. 1062, łąk mr. 132, 
lasu mr. 473, nieużytki i place mr. 55. Wieś 
H. osad 67, z gruntem mr. 957; wś Lutów 
osad 19, z gruntem mr. 247. 

Hosyii, ob. Hozena, 

lloszany, wieś w pow. rudeckim, 7 kil. na 
półn.- wschód od st. poczt, w Budkach, przy 
gościńcu wiodącym z Sambora do Lwowa. 
Na półn. graniczy z Szołomieńcami i Uherca- 
mi niezabitowskiemi (w pow. gródeckim), na 
wschód z Chyszewicami, na płd. z Koropużem 
i Bieńkową W^isznią a na zachód z Dobanio- 
wicami. Cała okolica jest pagórkowata, poprze- 
rzynana dolinami kilku potoków, w których 
rozrzucone są chaty. Najwyżej wznosi się je- 
dno wzgórze na płd. od wsi do 331 m., na 
półn. od wsi ściele się wzgórze lesiste ze 
szczytem 323 m. wysokim. Przez środek wsi 
wije się dział wodny europejski od płd. ku 
półu. oddzielając dopływy Wereszycy (dorze- 



i-w 



166 



Hot. 



Ho« 



oze Dniestru) od dopływów Wiszni (uchodzą- 
cej do Sanu). Do Wereszycy prowadzą wodę 
ze Wdi potoki Zaszkowice, Krupka i Podłużny 
(zwany w dalszym biegu Smotrycami), do 
Wiszni płynie mały potoczek bezimienny, 
nastający w samym środku osady i potok 
Zamłynki, wypływający w stronie płn -zach. 
a uchodzący do Kakowa (dopływu Wiszni), 
w pow. gródeckim. Wedle obliczeń z I8t)9 r. 
było dm. 169, mk. 984 w gminie a 1 1 dm., 
64 mk. na obszarze dworskim; wedle szema- 
tyzmów z r. 1881 jest 937 mk. obr. gr.-katol. 
a 80 rzym. kat. Własność większa obejmuje 
roli ornej 498, łąk i ogr. 132, pastw. 12, lasu 
350; włościanie mają roli ornej 1092, łąk 
180, pastw. 51 mr. Par. gr. kat. w miejscu, 
należy do dekanatu komarniańskiego a ma 
Alie w Dubaniowicach i Jatwięgach. Par. rz, 
kat. w Rudkach. We wsi cerłuew drewniana 
szkoła etatowa jednokl., tartak i gorzelnia, u- 
prawa chmielu, wyroby tkackie. Przy go- 
ścińcu wznosi się mogiła, która podług poda- 
nia ma pokrywać zwłoki Polaków poległych 
w bitwie stoczonej z turkami za Jana Sobies- 
kiego. Mogiłę tę oznacza krzyż. Właścicie- 
lem większej posiadłości jest Henryk Janko. 

HofSKCSfso, Goszcza, Nazwę „Goszcza^' z po- 
krewną jej form^ „Hoszcza" nosi niemało miejsc w 
ziemiach słowiańskich. Sięg;a ona od krańca ich do 
krańca. Wyraz ten widocznie stoi w zwi}|,zku ć^cisłjm 
z wyrazami słowiańskiemi: gościć, goszczę, hostiti, 
hoszczu, ale dziś on, w tej dawnej swojej formie, wy- 
szedł ju& z użycia. Uczony Pictet powiada, że po 
eanskrycku goshtha albo gosthaaa, po zendsku gaos- 
thaua, piei^wotnie Btacy^ krów oznaczało, od go 
(krowa) i stha (stać^; ztąd sthana, miejscowość, 
miejsce zamieszkania, nareszcie dom, miasto. Nastę- 
pnie goshtha znaczenie obory przybrało, jak acrast- 
hanas t. j. stajnia dla koni, poczem to wyrażenie je- 
szcze na bardziej ogólniejsze się przetworzyło, tak 
dalece że w rodzaju żeńskim goshtna wychodzić za- 
częło na to co: zgromadzenie, towarzystwo przyja- 
ciół. (Łes origines indoeuropćennes ou les Aryas 
primitifs, część II. str. 18). (rostha, jako stanowisko 

Easterzy odnajduje się i w perskim: ghosha, ghos- 
ad, okół, zagroda dla bydła rogatego. U słowian 
też, jako potomków aryjskich, w tem lub owem zna- 
czeniu móffł być wyraz „Goszeza** używany, a to w 
okresie, gdy te ludy, jeszcze na stopniu pierwotnego 
tułactwa i pasterstwa zostawały. Ale gdy z czasem 
mniej lub więcej powolne postępy uobyezajenia 
przeistaesać zaczęły Słowian z {pasterzy w rolników, 
toć i owe „goszczę'^ czyli jak się zdaje stanowiska 
pasterzy zamieniać się zaczęły w osady i sioła (sio- 
dła), maja.ce już oznaczać zamieszkanie na jakiem- 
bądźkolwiek miejscu, już do stalsze^^o pobytu urzą- 
dzonem. Zt%d tak gęste osady przez cały rozciąg 
słowiańszczyzny z nazwiskami swego dawnego, jak 
się zdaje, czasowego przeznaczenia, t j. „Goszcz*' 
czyli „Hoszez^S Wazwy te miejscowe, przetrwawszy 
od zamierzchłych słowiańszczyzny czasów aż do o- 
becnej chwili, występują też w dwojakiej postaci t. j. 
same pojedynczo, lub też tworzą tylko drugą cześć 
nazwy składanej jak np. Bydgoszcz, lub Trzebi- 
goszez eto. Rozrzucone po całym obszarze ziem sło- 
wiańskich, wzdłuż i wszerz, poczynając od zachodu, 
już się na Pomorzu spotyzają one, a kiedyś przed 
wieki też nazwy rozpościerały się aż do Turyngii po 



rzekę Men i Sale; w samem zaś wnętrzu słowiań- 
szczyzny t. j. nad "Warta, Wisłą, Bugiem, Prypeclą, 
Dniestrem, Dnieprem i Dźwiną są one najpowsze- 
chniejsze; rza^Isze są w dalszym kierunku wscho- 
dnim t j. Za Dnieprem, w cub. czernihowskiej i kur- 
skiej. Z zabiegłych zaś najdalej na wschód jest wieś 
dziś istniejąca Zaligoszcz, o 25 wiorst od m. Orła po« 
łożona. W południowej słów iańR zezy ź nie spotykamy 
w Albanii góry Biało^roszcz. W Tessalii czy Pe- 
loponezie byłj plemię Wolo czy Wologostyczi (Sza- 
farzyk tom II, str. 783). Na Węgrzech, Komitat 
„Ugoszcz". Na Ukrainie zaś, która od wieków prze- 
ważnie bywała pobytem plemion konnych, hord z 
Azyi wychodzących, nazwy te nie sięgają dalej jak 
do bliższej okolicy Kijowa; po za tą granicą już do 
składu nazw miejscowych wchodzą, nie „hoszcze^S 
ale t. zw. „kitajhorody" (ob.). Przedstawiamy tu 
poczet „goszez" już przechowanych w starych pis- 
mach, juo dziś jeszcze istniejących. Trzebigoszez 
(Trebgost) na porzeczu Menu (Wojciech. Ohrob. str. 
329>. Wołogoszcz (Holohosta, Hologost, O logos t ko* 
ło Nakła (Bielowski Monum. II, str. 58-98-106). 
Goszez (Goaehtttz) w Prusiech, Szlązk dolny, rejenc. 
Wrocławska, p. Syoowski (WartembergJ. Goszcza, 
koło Poznania. Gosz'»a kolo Słomnik i Krakowa 
(Dług. Liber Benef. I, str. 160—1601), Goszcza koło 
Solca (tamże III, str. 243), Goszcza wś i folw. gub. 
kielecka, pow. miechowski (Zinberg). Choszcza (?) 
Goszcza w siedleckiej (tenże), Uoszcza koło Bełza 
Jnoent. Pzivel. Peryz), Uoszcza w lubelskiem, Ho- 
szcza na Wołyniu, Hoszcza w kijowskiem. Mało- 
goszcz koło Krakowa, Bydgoszcz koło Torunia, 
Rzedgoszcz, pow. kcyński (Parez. Analecta I, str. 
252), Zagoszcz w kieleckiej (Zinberg), Zelgoszcz w 
kaliskiej, powiat turecki, Zelgcszcz w kaliskiej pow. 
łęczycki, Radogoszcz w piotrkowsej, Błogoszcz, lolw. 
w siedleckiej, Samogoszezki w siedleckiej, pow. wę- 
growski, Radoh.)szcz w lubelskiej, Łahoszcz i Szozo- 
drohoszcz w dawnej przemysł: iej ziemi, Ugoszcz w 
płockiej, powiat rypiński, Ugoszcz w siedleckiej, 
pow. wągrowski, Szczodrohoszcz koło Ratna 1546 
(Limiter Regni Pol. str. 118), Dobrohoszcz ostrów 
uroczysko we wsi Płoszczew koło Pińska (Piseew. 
kniga starostwa pińskoho r. 1561, t. II, str. 242), 
Nowohoszeze uroczysko we wsi Swało wieżach koło 
Pińoka (tamże II, str. 482), Radohoszcz uroczysko 
na gruntach wsi Hniewczyc koło Pińska (tamże 
ozęśe I, etr. 346), Radogoszcz ruczaj i rzeczka (tam- 
że str. 405), Słowohoszoz w gub. mińskiej, pow. bo- 
rysowskim, Widohoszcz koło Mińska, Radohoszcz na 
Wołyniu kuło Owrucza (z mappy), Litohoszcz koło 
Włodzimierza wołyńskiego, Radohoszcz na Podolu 
(dokument z 1597 r.), Mirohoszcz koło Krzemieńca 
(r. 1591), Dobrohoszcz kcło Kamieńca (1591 r.). Ra- 
dohoszcz w gub. czernihowskiej (Karamzin I nota 
96), Radohoszcz koło Siewska i Trubecka nad rz. 
Nerwią wpadającą do Desny (z mappy), Białogosicz 
koło Nowogródka siewierskiego (z mappy). W No- 
wogrodzie Wielkim była ulica Liuhoszcza (Karam- 
zin IV nota 327>i Pirohoszcza, koło Kijowa (dziś 
Pirogow), (Zakrzewskij Opis Kiewa str. 713). Zapas 
„Goszcz*' tu zebrany dość jest spor^, ale niewycser* 
pujący. Zdaje się, że nazwy miejscowe, jak Go- 
szczanowy, Goszczenice, Goszczę wy, Goszozyoe i t. p. 
z tego samego, co i Goszczę pochodzą źródła, jak 
również i „Pohosty**, przeważnie spotykane w zie- 
miach dawnych krzyw iczańskich. Ed. R\d, 

Hoszcza, mko, pow. ostrogski, na północ od 
Ostroga o 35 w., nad Horyniem; obok prze- 
chodzi szosa brzesko-kijowska a osobno ku- 
piecka droga do m. Pińska. Pierwotnie zało- 
życielem tej posady był jeden z Kierdejów, 
którzy się osiedlili nad rz. Horyniem. Od niej 



H08. 



6w laerdej nazy wi^ sie Hościakim a później I 
Hojskim, jak to widać ze starych dokumentów. 
Miaatecsko to dawniej musiało być wieksse, 
alboimem o pół wiorsty za niem ku szosie a 
przy drodze do Tuozyna, po lewej stronie na 
g^Tse nad Horyniem, są jeszcze siady okopów, 
fos i zamozysluty fundamenta z dzikiego ka- 
mienia, odłamki starych cegieł, co dowodzi, ie 
był tu warowny zamek, murami i wałami o- 
pasany. Na polu 6ą uroczyska pod nazwiska- 
mi „ derko wycza i Monasterszczyzna*'; na miej- 
sca pierwszego miała stać cerkiew a drugiego 
monaster, także na polach uprawianych le- 
miesz łamie sie często o kamienie i wyrzuca 
kawałki starych cegieł. W opisie Staroź. Pol- 
aki Balińskiego w t. II na str. 1410 wyrażo- 
no: „Rozkrzewiony w pierwszej połowie XVII 
w. aryanizm znalad na Wołyniu żarliwych 
opiekunów w (Gabryelu i Romanie Hojskich, 
istnii^ tu zbiór, kwitnęły szkoły, któremi za- 
wiadywali: Feliks Molitor, Daniel Durotius 
sławny med. dok., Salomon Faludius i Woj- 
ciech Cuperius." W tern miejscu gdzie uro- 
czysko „Monasterszczyzna'* musiał być zbór 
aryaóski, albowiem dalej pisze w temże dziele 
„Jan ni w przywileju d. 6 września 1695 r. 
w Wilanowie danym wyrzekł: „chcąc aby po- 
mnożenie Chwały Bożej w państwach naszych 
bezprzestannie kwitnęło, tudzież ażeby dobra 
duciiowne z ruin swoich do lepszego porządku 
i restauraoyi przychodzić mogły, umyśliliśmy 
monastery puste Hojski i Fodhorodecki do 
dyspozycyi władyctwa łuckiego przyłączyć i 
przywrócić, jakoż i niniejszym listem naszym 
przyłączamy i przywracamy a to ze wszyst- 
kiemi do nich in genere et specie zdawna na- 
leżąoemi przyległosciami, które, wielebny By- 
mitr Zabokrzycki władyka łucki mieć, trzy- 
mać i zażywać będzie aż do ostatniego życia 
swego kresu". Chociaż i dotąd są mury kla- 
sztorne z cerkwią w H., jednak one są później- 
sze, fundowane przez ks. Reginę z Hojskich 
Sołomerecką, kasztelanową smoleńską 1629 r., 
której portret jako fundatorki w cerkwi jest 
zawieszony i na odwrotnej stronie jest napis, 
że ona te cerkiew i klasztor oo. bazylianów 
fundowała i uposażyła jurydyką w samej Ho- 
szczy; a te o których w przywileju Jana III 
mowa, należ2^ do zboru aryańskiego, gdyż 
Karamzin w „Hist. państwa Rosyjskiego" mó- 
wi, że Dymitr Samozwaniec był tu w Hoszczy 
w szkołach u aryanów, co mogło być w 1600 
roku« Po skasowaniu tu zboru aryańskiego ten- 
że Dymitr miał przejść do szkół dermańskich 
a ztąd do jezuitów w Ostrogu; lecz kolegium 
jezuitów w Ostrogu ukończone dopiero 1622 
r. a przedtem jezuici mieścili sie w klasztorze 
łuckim czyli greckiego wyznania, którego to 
klasztoru z cerkwią władyka łucki na żądanie 
ks. ostrogskiej Anny Aloizy Ghodkiewiczowej 



H08. 



167 






i 



ustąpił jezuitom, tu wiec zapewne Dymitr po« 
bierał nauki. Bazylianie w tym hoszczańskim 
klasztorze siedzieli do 1834 r. H. od ks. So- 
łomereckich przeszła po kądzieli w dom Ki- 
sielów; jej był dziedzicem Adam Kisiel woje- 
woda kijowski, jak to widać z dyaryusza roku 
1649 r. drogi do wojska zaporoskiego komi- 
sarzów polskich w dziele „Źródła do dziejów 
Polski" ti^rabowskiego i Przeździeckiego. Tom 
II, str. I i dalsze, gdzie piszą: „d. 14 stycznia 
JPan Kisiel chorąży nowogródzki zjechał sie 
z nami kolega nasz d. 15 w Hoszczy nad rz. 
Horyń; u JPana wojewody bradawskiego by- 
liśmy d. 9. W przypieku wyrażono: Hoszcza 
miasteczko niedaleko Horynia, dziedzictwo 
Adama Kisiela, który pisał się na Bracławiu 
i Huszczy." Teraźniejsze m. Hoszcza ma tylko 
32 domy żydowskie i to w rynku, a tylko je- 
den porządny z zajazdem. Synagoga żydow- 
ska drewniana. Cerkiew z klasztorem^ po^ ba- 
zyliańskim murowana. Pałacyk dziedziczki 
Oktawii z Lenkiewiczów Walewskiej, w pie^ 
knym guście z parkiem angielskim, stanowi 
ozdobę H. Była tu jeszcze na przedmieściu 
cerkiew unicka, która zostsJa skasowana w 
1846. Lasów dawnych już tu niema, tylko na 
polu ku północy w dwóch miejscach pozostały 
stare sosny i dęby. Na połud. zach. nad Ho- 
ryniem kawał starego dębowego lasu świad- 
czy że tu istniał las. Od 40 lat dziedzic za- 
prowadził tu gospodarstwo płodozmienne; ho- 
dują się owce merynosy i angielskie z najcień- 
szą wełną, których jest 3000 sztuk, ufarzymu- 
ją się krowy szwajcarskie, tyrolskie i holen- 
derskie najlepszych gatunków jako też konie 
najlepszych ras. W miasteczku żydów do 300 
głów, którzy trudnią się handlem i przemy- 
słem. Włościan 428 dusz mieszkających po 
przedmieściach; trudnią się rolnictwem; ziemia 
czarnoziem z podłożem glinki obficie rodzi. 
Między włościanami są: kuśmierze, szewcy, 
krawcy, tkacze; kobiety wyrabiają płótno na 
bieliznę i sukno na siermięgi. Na półn.-zach. 
H. są góry nad rz. Horyniem, które obfitują w 
wapień i z niego wypalają wapno. Stacya po- 
cztowa w H. zowie się też Horbakowską st. 

poczt. ^' .-K^'^- 

Hoszcze, wś, pow. piński, 1 okr. polic, gm. 
Świętowola, mieszk. 24, własność Kraskow- 

skiego. -^^ ^* 

Hoszczew, dobra, pow. słonimski. Mikołaj 
Tyszkiewicz kasztelanie smoleński z żoną Iza- 
bellą z Dolskich założyli tu 1692 klasztor do- 
minikanów. R. 1776 niejaki Głuchowski fun- 
dusz odebrał a dominikanie pieszo z krzyżem 
wyszli do Słonima. 

Hoszczów, wś, pow. tomaszowski, ob. Ow- 
czów. 

Hoszfalkowy, ob. AlbrechHoe. 

Hoszków, potok, wy tryska w obr.gm. Stef- 



168 



Hol. 



Ho$. 



kowej, w pow. Lisko, na płd* laohód stoku 
działu górskiego zwauego „Dił'\ ciągnącego 
819 od płn. zaoh. na płd. wschód, między poto- 
kiem Starym a Serednicą, z czubkami Kiczerą 
(645 m.) i Kamienną Ławortą (796 m.). Potok 
przerzyna połud. zachodni lesisty stok tego pa- 
sma; płynie na płd. zachód, i po 3 kil. biegu, 
przerżnąwszy kolej łupkowską i trakt ustrzy- 
cki, wpada we wsi Stefkowej z pr. brz. do po- 
toku Starego (ob. Olszanica i Serednioa). 

Hosznia abramowska i ordynacka, mylnie 
Horznia, Hoznia, Oorznia, dwie wsie, pow. za- 
mojski, gm. i par. Goraj. Leżą w górzystej i 
lesistej okolicy, o 38 wiorst na zachód od Za- 
mościa. H. A. liczy 10 dm., 69 mieszk. katol. i 
1 43 mr. ziemi, a odl. od gminy na północ o 6 i 
pół wiorst. H. O. 53 dom., 462 mk. katol. i 
1053 mr. ziemi, odl. w tymże kierunku od gm. 

w. 7. ^* ^"*- 

II09ZÓW9 okolica w ststwie owruckiem. 
Hoszów 1.) (po rusku Hosziw) zGerynią, 
w wiekn 17 nazywał się ten przysiółek Dy- 
rynia (ob. Swodnaja litopys 1874) wiee w po- 
wiecie doliniańskim,, 14 km. na płn. zachód 
od Doliny a o 5 km. na płd. od stacyi poczt, i 
kolei w Bolechowie, przy gościńcu wiodącym 
z Doliny do Bolechowa, nadŚwicą. rozgałęzioną 
tutaj na kilka ramion, z których jedno zme się 
Koszówką. Gerynia leży na zachód odH. Na płn. 
,od całego obszam leży Dołżka i Bolechów, na 
płn. wschód Pobereż, na płd. wschód Tiapcze, 
na płd Witwica, na płd. zachód Stańkowce. 
Wschodnia częsó obszaru rozłożyła się w do- 
linie Świcy, wzniesionej średnio 380 m., część 
zachodnia w okolicy wzgórzystej. Jest to je- 
dno z najpiękniejszych miejscowości na Pod- 
bieskidziu. W Geryni wznosi się punkt je- 
den 445 m. na płd od G. na płn. zachód od H. 
nadJSwicą i tuż przy gościńcu, dochodzi jedno 
wzgórze t. z. Jasna Góra 483 m. i opada dość 
stromo ku Swicy; na zachód od niego wzbija 
się góra Hoszów do 594 m. Wedle obliczeń 
z r. 1869 było w H. dm. 161, mk. 908 w gmi- 
nie a 22 dm., 122 mk. na obszarze dworskim; 
w G zaś 84 dm., 449 mk.; wedle szematyz- 
mów z r. 1881 jest w H. 802 mk. obrz. gr. 
kat. a 66 rzym. kat., w G. 479 mk. obrz. gr. 
kat a 27 obrz. rzym. kat.. Własność większa 
(należąca w części do konwentu 00. bazylia- 
nów) obejmuje roli ornej 126, łąk i ogr. 37, 
past. 21, la8u|22 mr., włościanie mają roli or- 
nej 932, łąk i ogr. 549, pastw. 1099 mr. Par. 
gr. kat. jest w miejscu, należy do dekanatu 
bolechowskiego. Par. rzym. kat. w Bolecho- 
wie. W H. jest monaster bazylianów 
cerkiew blachą pokryta pod wezwaniem św. 
Mikołaja, szkoła etat. 1-klas. rafinerya nafty 
olejarnia, tartak wodny i browar pospolity. 
W G. jest także cerkiew pod wezwaniem Wnie- 
bowstąpienia Chrystusa. Monaster Hoszów* 



ski leży na Jasnej górze (piaskowiec) krytej 
lasem sosnowym. W cerkwi monastyru znaj- 
dują się organy (zaprowadzone na Eusi w 
wieku 17 i 18) i cudowny obraz Matki Bo- 
skiej, malowany na wzór M. B. Częstochow^ 
skiej, głośny nietylko w całej naddniestrzań- 
skiej i podbieskidzkiej okolicy ale w całej Ga- 
licy! wschodniej^ Na odpusty śpieszą wierni 
tysiącami; dzisiejsza murowana cerkiew, we- 
wnątrz starannie ozdobiona stanęła dopiero w 
r. 1842. Przedtem była na tem miejscu mała 
cerkiew drewniana. Pierwsze założenie mo* 
sasteru odnosi się do roku 1570. Stał on nie 
na teraźniejszym miejscu, lecz dalej cokolwiek 
w południowej lesistej okolicy. O założeniu 
jego pierwotnem mamy skąpe wiadomości za- 
warte w ,,MonaBter8kim latopisie*' (rękopis). 
Czytamy tu, że monaster i cerkiew były da- 
wniej założone na miejscu zwanem „krasnyj 
(dziś czornyj) Diłok" ale przez kogo niewia- 
domo. Podanie mówi, że założycielem był 
niejaki Kucznład z Tachorszczyzny za Beski- 
dem, sławny rycerz wojska koronnego, który 
w nagrodę odwagi otrzymał klejnot szlachecki 
i nazwisko Kuczuładski, Wedle innej wieści 
miał być założycielem cerkwi drewnianej i 
monaster u na t. z. „Czomym diłku*^ Eustachy 
Szumlański, ojciec lwowskiego biskupa Józefa 
Szumlańskiego, rotmistrz króla Jana Kazimio' 
rza. O nim mówi latopis monastprski, że w 
późniejszym wieku przybrał on obowiązki za- 
konne i że pochowany został po śmierci pod 
wielkim ołtarzem. Ten Eustachy, krewny 
Hoszowskich po matce, trzymał w dzierżawie 
Hoszów i pierwszy zapisał klasztorowi 3000 
złp. Tyle wiemy o pierwszych założycielach 
monasteru. Dopiero w drugiej połowie 17 i 
połowie 18 wieku zaczął się on rozwijać przy 
szczodrobliwości rodziny Szumlańskich (zwła- 
szcza Józefa, biskupa lwowskiego, którego por- 
tret jest tutaj), Wasylego Strutyńskiego, Ka- 
tarzyny Czołhańskiej a przedewszystkiem ro- 
dziny Hoszowskich. Prócz nich i inni wspie- 
rali klasztor, zwłaszcza po kilkakrotnych po- 
żarach. Raz oblegali monaster hoszowski 
Turcy i Tatarzy, ale rok nieznany. Latopis 
monasterski mówi o tem tylko „że po wiedeń- 
skiej i chocimskiej wyprawie, gdzie Józef Szum - 
laóski (biskup późniejszy) własna ręka trzech 
wodzów położył, orda, paląc i niszcząc 
wsie i miasta, zmusiła szlachtę okopać się na 
tej górze, a ta mając Stefana Bratkowskiego* 
dzielnego wodza, na czele, ustawiła działo na 
górze i ubiła wodza nieprzyjacielskiego; orda 
odstąpiła od oblegania.'' Bziało to rozbite 
przechowują do dzisiaj. O pożarach zawiera 
latopis również skąpe wiadomości.' Wspomina 
tylko, że po każdym pożarze był monaster przy 
pomocy pobożnych ludzi odbudowywany i zaigu- 
mena Pilińskiego z ofiar samych zrestaurowa- 



Hol 



How. 



169 



&o cerkiew i monastyr. Zą igumena Bubliń- 
skiego złożyła pewna kobieta dar szozodry nie 
wymieniając swego nazwiska; Kasztelan Sta- 
nisław Kossakowski dal asygnatę na drzewo 
ze swycłi lasów, a znaczną asygnatę dała też 
iona Stanisława (z Potockich), gdy monaster 
zgorzał 11 kwietnia r. 1762. Największą je- 
dnak ofiarę złożyła na rzecz monasteru i cer- 
kwi rodzina Hoszowskich, zapisując 8 paździer- 
nika 1759 r. wszystką ziemie na t. z. Jasnej 
górze. Akt zapisu pozwala też na górze dla 
wygody pobożnyoh zbudować dom zajezdny 
z propinacyą wszystkich napojów. Natomiast 
wkłada akt zapisu na igumena i mnichów obo* 
wiązek odprawiania po wszystkie czasy służby 
boiej za rodzinę Hoszowskich. Akt ten za- 
brania nakoniec osiedlać się żydom na tem 
miejscu świętem. Podpisał go Mikołaj Ho- 
szowski w imienin s wojem i potomków, Miko- 
łaj Korabiewski i inni członkowie rodziny Ho- 
szowskich. Zapis ten ubezpieczył materyalny 
byt monasteru. Odtąd rozwija się klasztor, 
a wzrasta jeszcze bardziej, Kiedy r. 1777 przy- 
łączono doń inne mniejsze monastery obwo- 
du Btryjskiego, a mianowicie monaster pacy- 
kowski i swaryczewski. Dzisiejsza cerkiew 
monasterska wybudowana wedle planu inży- 
niera Mozera z r. 1834. Kamień węgielny 
założono r. 1837, budowę skończono 1842. 
Piękny ikonostas cerkiewny ukończono roku 
1876. Obraz Matki Boskiej darował mona- 
sterowi Mikołaj Hoszowski w r. 1773, a hra- 
mota arcybiskupa Szeptyckiego z tegoż roku 
uznawała go jako cudowny. Historyą obrazu, 
który był także czas jakiś w kościele w Duna- 
jowie, opisał sam Hoszowski, a opis znajduje 
się w latopisie monasterskim. W klasztorze 
hoszowskim jest biblioteka, zawierająca wszy- 
stkie dzieła i czasopisma ruskie wychodzące 
od r. 1848. Opis monasteru i oboazu zawarty 
jest w broszurze: ,.Monastyr czyna św. Wasy- 
lia Wełykoho na Jasnej hori w Hoszewi'* 
Lwów, 1868. Popis pospolitego ruszenia 
szlachty ziemi lwowskiej i żydaczowskiej z r. 
1651 zawiera też spis szlachty ze wsi Hoszowa 
(Ob. Akta ziem. grom. S. I. str. 63). Iwan 
Hoszowski podpisał w r. 1464 konfederacyą 
szlachty lwowskiej i żydaczowskiej i miasta 
Lwowa zawartą ferya 5 ipse die S. Luciae, któ- 
rej akt znajduje się w Iwowskiem archiwum 
miejskim. 2.) II., wś w pow. lisieckim, ma 
parafią gr. kat., należy do par. rzym. kat. w 
Jasieniu a sądu pow. i urzędu poczt, w Ustry- 
kach, zkąd jest o 9 kil. oddaloną. Z 308 mk. 
wyznaje religią rzym. kat. 27, reszta gr. kat. 
Większa pos. wynosi 274 mr. roli, 44 mr. łąk 
i ogr., 69 mr. pastw, i 128 mr. lasu; mniej- 
sza posiadłość 598 mr. roli« 67 mr. łąk i ogr., 
149 mr. pastw, i 5 mr. lasu. Lu.. Dz, 

Uoszowezyk, ws w pow. lisieckim, należy 



do parafii gr. kat. w Hoszowie a sądu pow. 
i urzędu poczt, w ITstrykach i ma 321 mk. gr. 
kat. Większa posiadłość wynosi 11 mr. roli, 
7 mr. pastw, i 184 mr. lasu; mniejszej pos. 
499 mr. roli, 76 mr. łąk i ogr., 228 mr. pastw, 
i 4 mr. lasu. Mae. 

IIoszszu i)Iez6 (węg.), ob. Dolhojś, 

Hoszszuret (węg.), ob. Dłuha Luka. 

Ho8Z8ZU-tó (węg.), ob. Długi staw. 

Koszyce, Hostyce^ niem. Hoschuiz^dme wsie, 
pow. raciborski. Wielkie H., wś i dobra. Wś 
ma 125 osad, 2148 mr. rozl., kościół paraf, 
katol., ludność morawską, leży nad Opą, do< 
tyka gruntów miasta Opawy. Dobra Wielkie 
H. ze starożytnym zamkiem i folwarkiem Ly< 
dienhof, mają 1943 m. rozL, browar. Go się ty- 
cze małych H., leżących dalej w górę rzeki 
Opy, to dzielą się one na cztery wsie^ zwane 
po niem. Klem^HoschUU fórstUch (12 os., 90 mr. 
gruntu), Kletn-H, von Gellhorn (28 osad, 359 m. 
gruntu z Pustemi Jakartycami i komorą celną 
Klingebeutel; roli fol w. 588 mr.), Kletn-H," 
Kommende (15 osad, 164 mr. gruntu włość., 
375 mr. roli fol w.) i Klein'E.'Ouhder, dawniej 
Panieńska Obec, własność poklasztoma (19 os., 
100 mr. rozl., szkoła). F. S. 

I|otei, ob. Chotel. 

IIotkoHce, węg. Hotkocz, wieś w hr. spi- 
skiem (Węg.), w pięknej żyznej okolicy, kościół 
katol. filialny, 116 mk. 

Ilotobuie, st. poczt., pow. peterhofski, gub. 
petersburska. 

Hotowka albo WincenUmo^ folw., pow. dzi- 
sieński, własność Turskiego, 67 dzies. ziemi. 

Hotzenplotz Cniem.), ob. Osoblaha, Ossa. 

Howerla, jeden ze szczytów Czarnohory, 
działu górskiego wschodnich Karpat, u Hucu- 
łów niektórych miejscowości, zwany także Ho- 
wyrlą. Wznosi się w samym grzbiecie grani- 
cznym, na granicy Galicyi i Węgier; jest ona 
półn. zach. narożnikiem działu czarnohorskie- 
go, u źródeł Prutu, który jednem ramieniem 
wytryska zpod Howerli, drugiem zaś zpod 
Turkuła i u źródeł Cisy, zwłaszcza Cisy Bia- 
łej. Cały grzbiet Howerli okrywają gąbczaste 
mchy i liszajce. Grzbiet ku północy wychy- 
lony wzniósł się powolniejszym grzebieniem 
od stromo spadających boków, zwróconych do 
zachodu. Na samym szczycie na kamiennym 
czworoboku wznosi się znak trygonometrycz- 
ny. Widok ze szczytu, zasłanego rumowiskiem 
i płytami kamiennemi, zajmujący. Z zachod- 
niej strony wykręca się skrzydłem ostrokoń- 
czysty grzbiet Howerli, z siodłem pośrodku ku 
północy i opasuje jakby murem wewnątrz roz- 
chodzącą się kotlinę połonin, obniżającą się ku 
wąwozowi, za którym wznosi się ponury wę- 
gierski Pietros (2022 m.). W mglistej dali po- 
łudniowego zachodu, za górami Bukowiny, 
wznoszą się hale rodniańskie i góry Biedmio- 



170 



How 



Hoz 



grodu w postaci sinych obłoków, a z nich wy- 
biegają skaliste szczyty jak strzały. Na po- 
ład. za krainą górską, opadającą stopniami, le« 
gła na niezmierzonym widnokręgu nizina Wę- 
gier. Bory węgierskie od H. przedstawiają się 
jako jednolita masa czarna. U połowy grzbietu 
H. rozlewa się mały staw, uwieńczony wiel- 
kiemi świerkami. Spadek II. ku Węgrom jed- 
nostajny, gubiący się na osadzonych grzbie- 
tach. Od strony GraUcyi boki wybiegają w 
grzebieniowate granie, przedzielone rozprutem 
wnętrzem. Wedle podania Hucułów zwłoki 
opryszka Dobosza leżeć mają na szczycie H. 
Fauna i flora H. jest bardzo uboga. H. wznosi 
się do wys. 2058 m. i jest najwyższym szczy- 
tem w dziale czarnohorskim. Pod względem 
geologicznym, całe pasmo czamohorskie skła- 
da się z piaskowców, które są gruboziarniste, 
a niekiedy stają się slepieńcowatymi i zawie- 
rają bardzo wiele łyszczyku. Nachylenie ich 
jest tu południowo-zachodnie. Piaskowce te 
zaliczają się do utworu eoceńskiego. Na półn. 
stoku H., zwanym Zaroślakiem, są wyraźne 
ślady lodowca. Cała kotlina zaroslacka two- 
rzy dno jego. Po stronie półn. zach. H. rozpo- 
ściera się połonina Jasińska i Koźmieska, po 
płn. wsch. połonina G-ropa, a po płd. stronie 
połonina Breskulska. Ob. J. Dziędzielewicz. 
Wycieczki po wschodnich Karpatach. VL Wy- 
cieczka na Howerlę. W Pam. Tow. tatrz. t. II. 
1877. M. Łomnicki. Dolina Prutu od Delaty- 
na do Czarnohory pod względem geologicznym. 
W Pam. Tow. tatrz. T. IV. 1879. L. Wajgiel. 
O Burkucie i jeziorach czarnohorskich. W Pam. 
Tow. tatrz. T. V, 1880. M. Turkawaki. Wspo- 
mnienia Czernohory. Warszawa. 1880. 

Howiezna, starożytne miasteczko i folwark 
w pow. słuckim, o 14 wiorst od historycznego 
Nieświeża na zachód, przy drodze pocztowej 
prowadzącej do Świerżnia, położone. Przed 
yriekiem XVI należało to miejsce do dziedzi- 
ctwa książąt Słuckich Olelkowiczów; wr. 1588 
Mikołaj Krzysztof Radziwiłł, zwany , Sierot- 
ka^, odkupił Howieznę u kniazia Jana Olelko- 
wicza i takową w r. 1590 nadał z okolicznemi 
wsiami klasztorowi panien benedyktynek nie- 
świeskich; benedyktynki ze swojej strony 
fundowały w Howieznie piękny kościół unic- 
kiego obrządku, w stylu gotyckim, a sama 
świątynia po kasacie unii została przerobioną 
na cerkiew, z oszpeceniem pięknej architektu- 
ry pierwotnej, nadczemw swoich „wędrów- 
kach" ubolewał już Syrokomla (ob. str. 189). 
Miejscowość tu równa, gleba żyzna. Folwark 
jako poduchowny w czasie ogólnych rozporzą- 
dzeń po roku 1831 został zabrany na rzecz 
skarbu, a w roku 1870 oddany w nagrodę u- 
rzędnikowi Wachramiejewowi; ma obszaru 430 
mr. Są tn młyny wodne i mała fabryka pro- 
stego sukna. W miasteczku zarząd gminy ho- 



wiezniańskiej, która się składa z 8 starostw 
wiejskich, 23 wiosek i liczy 2142 włościan 
płci męzkiej. Stan policyjny 3 kopylski, pa- 
rafia katolicka nieświeska. A, Jel, 

Howiłów i Howiłóweh, dwie wsie, pow. hu- 
siatyński, o 4 kil. od Chorostkowa. W Howi- 
łowię jest cerkiew paraHalna. 

Howiuan, niem. Oehna^ wieś serbska na 
saskich Łużycach^ w pow. budyszyńskim. Na 
gruntach tej wsi miejscowość zwana Cielcem 
(ob.). A. J. P. 

Howory, wś, pow. uszycki, nad rzeką Żwa- 
nem, inaczej Hotaorka, gm. Pilipkowce, parafia 
Zamiechów; od staoyi drogi odesko-kijowskiej 
Derażni wiorst do 30, mieszk. 960, dom. 127, 
ziemi włość. 967 dzies., dworskiej tlży walnej 
1159 dzies. Należy do Stadnickich, którzy ma- 
ją tu piękny ogród i pałac. Cerkiew miejsco- 
wa uposażona 39 dzies. ziemi. Dr. M, 

Iloyerswerda (niem.), ob. Wojerecy lub 
Wojrowice. 

Hoyingrube (niem.), kopalnia węgla we 
wsi Birtułtowie, pow. rybnicki, i st. dr. żel. z 
Katowic do Karniewa, o 55 kil. od Katowic. 

Iloianbarky niem. Ha%enherg^ wieś, powiat 
szczycieński, na wschód jeziora Dymer, przy 
bitym trakcie szozycieńsko-biskupieckim, 1 Yi 
mili od Biskupca, blisko granicy pow. reszel- 
skiego. Wieś H. należała zdawna do obszer- 
nych dóbr Filipa von Wildenau, który r. 1399 
zapisał ją prawem chełmińskiem wiernemu słu- 
dze swojemu Henrykowi Hasenberger. Za to 
miał mu służyć w wojnie z 2 końmi i żołnie- 
rzami w zbroi. Pomiędzy świadkami zachodzi 
prób. Herder von Schwersutten (t. j. Dźwie- 
rzuty, później zniemczone na Mensgut^, Hans 
Hasenberg itd. Ob. dr. Toppen, Gesch. Masu- 
rens. 

Hoianna, niem. Hosianna, karczma i posia- 
dłość z młynem nad rz. Brdą, pow. tucholski, 
pół mili od Tucholi; przyłączona jest do miastami 
Parafia, szkoła, poczta w Tucholi; budynków 
liczy 6, dm. 2, kat. 1, ew. 11. Urzędowa na- 
zwa H. pochodzi zapewne od strugi tn płyną- 
cej Hozanny. Lud jednak na ten młyn inaczej 
nie mówi, tylko ,Plaskorz";ma być prawdopo- 
dobnie „Piaskorz'', od piaskn tu będącego. Ob. 
Plaakorz, 

Ilozelee, węg. HosilCy wieś w hr. spiskiem 
(Węgry), w dystrykcie wielickim, wś protest., 
po półn. stronie drogi wiodącej z Czwartku do 
Popradu, w dorzeczu Popradn; liczy 179 mk., 
między nimi rzym. kat. 60, którzy należą do 
par. łao. w Ganowoach (ob.), 102 prot., 10 ży- 
dów, 7 nieunit. (1878 r.). Protestanci należą 
do gm. prot. w Szwabowcach, dokąd chodzą do 
kościoła. Ost. poczta w Popradzie. Br. (?. 

Ilozena, niem. JSosena, wieś serbska na pru- 
skich górnych Łużyoach, w pow, wojereckim. 



Hoż 



Hra. 



171 



Ka karcie etnoprafioznoj Smolera mylnie za* 
znaczona jako niemiecka. A. / P. 

HozHJów, ob. Huziejów. 
Hcmiica, niem. Petershain^ wieś serbska na 
Łażyoach w pow. rozbórskim. Kościół paraf. 
ewangelicki. Szkoła. A. J. P. 

Hozowski, część pasma górskiego, ciągną- 
cej BiQ w pow. turczańskim na płn, od Jawo- 
ry, od lew. brz. Stryja w kierunku płn.-zacb. 
ku Wołosiance Małej. Lu. Dz, 

Hoża, wś na prawo od I^iemna, pow. gro- 
dzieńBki, ku płn. od Grodna, nad rz. Hożką, 
która pod Cydowiczami i Barbaryczami płynie. 
Paraf, kościół katol. śś. Piotra i Pawła, z mu- 
ra kosztem parafian 1862 pobudowany. Para- 
fia iLatoI. dekanatu grodzieńskiego: dusz 3006. 
Dawniej miała filią w Przewałce, dziś tylko 
kaplice w Druskienikach i Przełomie. Niegro- 
doinre starostwo boskie w wdztwio trockiem 
Składało się z miasta Hoży z przyległościami. 
Wedle spisów podskarbiego lit, z r. 1648 — 
1652 sstwo to w r. 1569 należało do dóbr dzie- 
dzicznych króla Zygmunta Augusta. Po od- 
padnięciu Smoleńska i powiatu starodubow- 
skiego do Rossyi, w skutek traktatu andruszo- 
vrakiego, stany Rzpltcj, chcąc wynagrodzić 
egzulantom utracone przez to ich dobra, na sej - 
mie r. 1662 uchwaliły, aby między innemi 
sstwami i heskie wydzielone im było na dzie- 
dzictwo, co następnemi jeszcze prawami sejmo- 
wemizlat: 1670, 1672, 1690, 1717, 1769 i 
1 775 zatwierdzono. W Vol aminach leg urn pod 
r. 1775 znajdujemy jeszcze wspomnianego 
Sknczewicza jako sstę hozkiego. 

Iloża-Sylwaiiowce, powiat augustowski, 
gm. Balia wielka, par. Hoża Sylwanowce. Są 
to dwie odrębne miejscowośti, w jednej poło- 
żone gminie. Hoża jcstto dwór., folw. zaś Syl • 
wanowce (ob.). Wieś liczy 27 dm. i 215 mk. 
Par. H. S. dek. augustowskiego 5370 dusz 
liczy. 

Iloia, rz., ob. Dauszówha. 
Hozeiec, ob. Ilozelec i Ganowce, 
Iloźnia, ob. Hosznia. 

Hozów, ob. Chozów. 

Hi%:., por. (7r..., Chr„ , R,.. 

Hrabin> Chdbina^ wś na Szlązku austr., w 
ks. opawskiem, ma par. kat., szkołę ludową, st. 
p., posterunek żandarmeryi, urząd leśny i sto- 
warzyszenie weteranów. 

IlrabkóWy węg. Ilrabko, wś w hr. szary- 
8kiem(Węg.), kość. filial., grunt bardzo kamie- 
nisty; tutaj znajdował się niegdyś klasztor, 
641 mk. ^ H. M. 

Hrabnik, lesiste pasmo górskie w pow. 
8tr3^*skim, wybiegające z granicznego węzła 
górskiego Popcowe (746 m.) a biegnące w kie- 
runku phu zach. ku dolinie Stryja pod wieś 
Tyszowioę. Najwyższe wzniesienie, w sa- 
mym środku pasma czyni 662 m. Na płn. 



opada ono stromo ku dolinie Synowncka 
niżnego nad Stryjem, na wschód ku potokowi 
Ułyboki, ha zachód ku pot. Tyszownica ucho- 
dzącemu do Stryja. Zachodnia stoczystość 
zwie się Markowice. Lu, Dz . 

llrabocł, ob. Hrabowce, 

Ilrabów, wś, pow. kowelski, gm. Niesuchoj- 
że, o 20 w. od Kowla, o 5 w. od szosy kijow- 
sko -brzeskiej, ma 66 dm., 1252 dzies. ziemi 
włościańskiej, 522 dzies. folwarcznej. Grleba 
przeważnie rędzinna, jezioro. 

llrabowa, ob. Grabowa. 

Hrabowa, niem. Gross Grabę, wś niemiecka 
na Saskich Łużycach. A. J. P. 

Hrabowce, po węg. Hrabocz^ wś w hr. sza- 
ryskiem (Węg.), nad rz. Topią, kościół kat. 
paraf., t395 mk. 

llrabow cayk, wś w hr. szaryskiem (Węg.) 
kościół gr. katol. paraf, piękne łąki 346 mk. 

HraboweCy potok górski, powstaje z pod 
góry Pohar zwanej (1815 m.), w obr. Żabiogoj 
w pow. Kosowskim; płynie zwolna miejscami 
po piasku i kamieniach drobnych i pomiędzy 
domostwami wsi Żabiego; jest około 3 kil. dłu 
gi; przy ulewnym deszczu wzbiera gwałto 
wnie i wyrządza znaczne szkody, bo mają 
płytkie koryto, rozlewa się po łąkach, nasu 
wając na nie kamienie. Żyją w nim w rów 
nem położeniu z dołu ślizy i strzeble, dale 
w górze gdzie woda bystro płynie, są pstrągi- 
Wpada do Czeremoszu Czarnego z lew. brz. 

Ilrabowica, potok, dopływ Narajówki. 

Ilrabowo, węg. Szi-dor-fali-a wś w hr. 
bereskim (Węg.), nad rz. Latorczą, kościół fil. 
gr. kat., lasy dębowe i bukowe, 145 mk. 

Ilrabska, płn. część lasu bilczeskiego w 
pow. drohobyckim, na zachód od wsi Bilcza, 
na granicy powiatu żydaczowskiego, 5 kil. 
długa, 1 i pół kil. szeroka. Najwyższe wznie- 
sienie 268 m. npm. Lu. Dz. 

llrabske, Hrabaki, wś w hr. szaryskiem 
(Węg.), kość. par. gr. kat., obszerne lasy, wy- 
rób gontów, kilka zdrojów szczawiowych, 422 
mieszkańców. U. M. 

Hi^al^st^wo. Tak tłamaczymj nazwę „komi- 
tat" (w Wf grzsoh). 

Hrabstwo albo Chrabstwo, osada do Łebna, 
pow. wejherowski, w okolicy piasczystej i le- 
sistej, przy bitym trakcie lezieńsko-wejherow- 
skim, blisko granicy pow. kartuskiego; para- 
fia Strzepcz, szkoła Łebno, poczta Bmazin. 
W nowszych czasach osada ta albo została znie- 
sioną albo nowem imieniem przezwaną, gdyż 
w statystykach urzędowych nie jest umiesz- 
czoną; na mapie sztabu gener. podana. 

Hrabucie, wś włość, pow. wilejski, o 79 
w. od m. Wilejki, 3 okr. adm., gm. Sitce, 30 
dm., 215 mk. (1866 r.) 

] Hrabiiszyce, węg. Kaposztafalua, niem. Kaps* 
, dorf, łacin. VUla Compoaiti, miasteczko w hr. 



172 



Hra. 



Hra. 



episkiem (Weg.), nad rz. Hernadem, kos. kat 
paraf, szpital dla ubogich, zabudowania gosp., 
młyny wodne, i tartaki, kuźnie żelaza, obszer- 
ne lasy; 1534 mk. W pobliżu tak zwany 
Lapis refugii^ góra otoczona lasami, na której 
znajdują się szczątki warownego niegdyś miej- 
sca schronienia w czasie pierwszego napadu 
Tatarów 1245. Tutaj zbudowano także koś- 
ciół, później klasztor kartuzów, który jednak 
w połowie XVI w. rozwiązanym został; dziś 
na tern miejscu są tylko ruiny. W pobliżu 3 
obszerne zajmujące jaskinie. 

Hrabuźna, przys. Urłowa. 

Ilrabyiiie, ob. Opawski powiat. 

Hrachowo, węg. Raho^ wś w hr. gomor- 
skiem (Węg.), kościół paraf, katol. i ewang., 
żyzna gleba, łąki, lasy dębowe, 530 mk. 

Hrada 1.), niewielki folwark w pow. miń- 
skim, od r. 1 858 własność Kostrowickich, ma 
obszaru w glebie dobrej około 100 mr. 2.) H., 
folw. w pow. rzeczyckim, własność Kuleszów, 
ma obszaru około 760 mr. 

Hradec. Wiele miejscowości w Słowiań- 
Bzczyźnie nosi tę nazwę, głównie w zniemczo- 
nych okolicach Czech, Morawy i Styryi. Naj- 
pospoliciej znany Gratz lub Graetz (niem.), sto- 
lica Styryi, nosi tę nazwę słowiańską. Podob- 
nież Koenigingraetz, Kralowi/ Hradeo, i Neuhaus, 
Indrtychów Hradec, 

Hradek, węg. Lipto- Ujvar, król. miasteczko 
kameralne w hr. lipto wskiem (Węgry), nad 
rz. Wagiem, kościół katol. parafialny, jarmar- 
ki, szkoły, znaczne tartaki, bardzo obszerne la- 
sy, w pobliżu szczątki zamku Lipto-Ujyar, 
skąd węgierska nazwa. Stacya kolei żelaznej 
koszy cko-bogumińskiej. 659 mieszk. 

Hradek, niem. Wuenschelburg^ m. w reg. 
wrocławskiej, pow. kładzki, nad rz. Pusa lub 
Posna (niem.), miało w XIV w. myśliwski za- 
mek piastowski, dziś ma 2 kościoły katol., 4 
jarmarki. W pobliżu Heuscheuer i Albendorf. 

Hradek. Pod tą nazwą mamy kilka znacz- 
niejszych wzgórzy na Podtatrzu lipto wskiem. 
1) W obr. gminy Szczyrby, 1875 m. na połu- 
dnie od Szczyrbskiego jeziora, po zachodniej 
stronie Żelaznej Wody. Wzniesienie 1096 m. 
(szt, gen.). 2) Wierch w obr. gm. Ważca, na 
północ od wsi, przy drodze do Krywania, 
między nim a Ważcem, po wsch. stronie poto- 
ku Młynicy. Na Kolbenheyera mapie Tatr 
czytamy tutaj Suchy Hradek; Korzistka zaś 
ma Syrowy (Serowy?) Hradek. Wzniesienie 
1136 m. (szt. gen.); 1132 m. (Loschanj. Po- 
wyżej ku płn, jest Pawłowa polana. 3) W obr. 
gm. Przy byliny, na płn. potoku Białej liptow- 
skiej, na zachód p. Bystrej, dopływu tejże 
Białej, na południe od głównego grzbietu 
Tatr, w jednem z rozgałęzień południowych 
wychodzących z Bystrej (ob. Błyszcz), a prze- 
dewszystkiem w ramieniu ciągnącem się mię- 



dzy dolinami potoków Bystrej i Kaczkowej, 
wznosi się jako południowa kończyna tego 
działu tak zwany Suchy Hradek. Wzniesienie 
jego 1203 m. (szt. gen ). Południowy Jego 
stok, zasiany szopami i szałasami, zwie się Za- 
hrodyszcze (Zahradistje, 867 m. szt. gen.), 

Hrodisko 1.), węg. Brodiszho, niem. Kuni- 
achelachen, wieś w hr. spiskiem (Węg.), 153 
mk., w tern 73 Polaków. 2.) II., Hradiska, 
wieś w hr. szaryskiem (Węg.), kościół paraf, 
gr. kat., piękne duże łąki, pastwiska, lasy, 
373 mk. H. M. 

Hradka, mały zaśc. w zach. stronie pow. 
ihumeńskiego, w okolicy mka Piaseczna, na 
nizinnych pobrzeżach Niemna i Turyi; ma je- 
dne osadę. Al, Jeh 

Ilradiiia, ob. Orydzkń, • 

Hradowa, ob. Tyaowce. 

Hrady, dobra, pow. borysowski, 2 okr. po- 
licyjny, własność Zienkowicza. 

Hradyłsk, mko pow. kremieńczuskiego, 
7854 m.. Przystań z wywozem na 2 mil. rs., 
jarmark w maju. 

Hradiiniec, dawny zaścianek w płd.-wsch. 
stronie pow. ihumeńskiego, blisko drogi z Ea- 
mienicz dc Łozowicz, w najdzikszej miejscowo- 
ści poleskiej i całkiem odludnej, ma jedne osa- 
dę. Al, Jel. 

Hradzka hora, także Hradzhą halą zwane 
wzgórze, rozpościerające się na Podhalu lipto* 
wskiem, między Dowalową (Dowalló) a Hrad- 
kiem, w zakącie utworzonym przez ujście Bia- 
łej liptowskiej z rzeką Wagiem. Po południo- 
wym jego stoku bieży gościniec, a między nim 
i Wagiem kolej żelazna bogumińsko -koszycka. 
Od zachodu zamyka je droga z Hradka koło 
cegielni do dolnego zamku hradeckiego. Wznie- 
sienie: wschodni szczyt 804 m. (szt. gen.); od 
niego nieco na płn. szczycik 859 m. (Kolben- 
heyer); szczycik od tego na zachód 788 m. 
(szt. gen.), 796 m. (Kolb.), zachodni nad kapli- 
czką 726 m. (szt. gen.). Br, G, 

IIraiiiitny« potok górski w obr. gm. Hry- 
niawy, w pow. kossowskim; powstaje z połą- 
czenia się dwóch znacznych strumieni górskich, 
z Małego H. i Wielkiego H. Oba wypływają 
zpod płn. wsch. stoku działu połonin hryniaw- 
skich, ciągnących się od Hostina (1583 m.) aż 
po Babę Ludową (1586 m.) wododziałem obu 
Czeremoszów. Mały Hramitny ma źródło mię- 
dzy czubkami Kamieńcem (1525 m.) a Steful- 
cem wk. (1576 m.); Hramitny zaś Wielki pow- 
staje po płn. zach. stoku Pnewia (1585 m.) 
zpod połoniny Biłoharyi (1550 m.) i Dukonii 
(1494 m.) z kilku źródłowisk. Mł. Hr. płynie 
ku płn. wsch. na przestrzeni 6 kil., Wk. Hr. 
zrazu na płn. wschód aż do ujścia pot. Slew- 
czuka; odtąd łukiem wydanym na wschód 
zwraca się ku płn., a wreszcie ku płn.-zacho- 
dowi. Długość jego 10 kil. Źródła pierwszego 



Krś. 



tire. 



ifś 



leżą na Wys, 1300 m., drugiego zaś na wys. 
1400 m. Połączenie się oba potoków 829 m. 
Potok Hramitny płynie na płn. zachód; przyj- 
muje z lew. brz. dopływ Stary (Staryj) i po 3 
klL zasila swemi wodami rzekę Probinę. Dłu* 
gość od źródeł Wk. Hr. czyni 13 kil. Ujście H. 
do Probiny 744 m. ISpadek wód bardzo wielki. 
Miodzy obu Hramitnymi bieży od grzbietu 
połonin poprzeczna odnoga połonin jak Czoral 
(1468 m.), Menczil (Muńczuł 1451 m.), Ka- 
szobejka niźnia i wyźnia (1282 m.) i Dukonia 
(1239 m.). Po lew. brz. Mł. Hr. wznosi się 
grzbiet lesisty z szczytem Komarnecnyj (1135 
m.). Między Hr. Wk. a Czeremoszem białym 
ciągnie się ku północy od Hostowca (ob.) po- 
cząwszy grzbiet, pokryty częścią lasami, czę- 
ścią połoninami, jak Niźnią (1386 m.), Gzorną, 
Berdzolawą, Suczycą, Czarnym działem (Czor- 
nyj dił, 1217 m.), Perechrestjem (1073 m.) i 
Kapfcarką (1 1 77 m.). Br. O. 

Hranecznik, wieś, pow. frysztacki na Szlą- 
ska austr., par. katol. Ostrawa Polska; 441 
mieszk. 

Hranica, Hrańca^ niem. Grenze, wieś serb- 
ska na saskich Łużycach, w pow. kamieniec- 
kim. Gniazdo rodu von der Grenitz. W XVI 
wieku dziedzic v. Metzrad. W roku 1875 
dom. 10, mk. 50. A. J. F. 

Hranica, niem. WeUskirchen^ m« pow. na 

Morawie, (5000 mk., słynne wyroby wełniane. 

Hranie, dobra, pow. łucki, mają ze wsią 

Tryputnia, słobodą Mosty i futorem Ostrów 

2281 dzies. rozl. Dziedzictwo Chamców. 

Hraniczae, lesiste wzgórze w pow. stryj- 
fikim, na płd. od Rozhurcza, na samej granicy 
pow. doliniańskiego, dochodzące swym szczy- 
tem 629 m., a opadające na płn. zachód ku do- 
linie Stryja do 481 m. i oddzielone na zachód 
potokiem Hłjboki od Hrabnika. Lu. Dz, 

Hranki, ws, pow. bobrecki, par. gr. katol. 
Brzozdowce, o 3 kil, od Brzozdowiec. Uależy 
do dóbr fundacyi hr. Skarbka, ma cerkiew fi- 
lialną. 

Hranów, pow. hajsyński, ob. Chanów, Gm. 
H. z wsiami: Adamówka, Michałówka, Huńcza, 
Bachny Sobowe, Siemireczka, Gródek, Słobo- 
dyszcze, Rosochowata, Korytna, Leuchy, ma 
8807 mk. 

Hranownica, Oranowce, węg. Grenicz, wieś 
w hr. spiskiem (Węg.), niedaleko hr. gomor- 
skiego, kościół paraf, katol. i ewang.; 1207 
mk. Por. Filice i Oanowski potok. H. M, 

Hrasci, ob. Hrcst, 

Hrazie albo Malinowo, dobra, pow. dzisień* 
ski, własność Okuszki 

Hrbolto, wieś w hr. liptowskiem (Węg«), 
katol. kościół paraf.; 609 mk. IL AU 

IIrdo9zyn. Pod Kralowanem wpada Ora* 
Wa do Wagu. Orawa przybywa od pła. wsch,, 



Wag od pid. zach. Od Kralowanu, niemal dwie 
mile pod wodę, leży nad Orawą Kubin, nad 
Wagiem Rozemberg. W kierunku płn. -połud- 
niowym prowadzi dwumilową międzygórską 
przecznicą droga z Kubina do Rozembergu; 
Kralowan, Eubin i Rozemberg tworzą tedy 
wierzchołki równobocznego trójkąta, którego 
podstawą jest pomieniona droga. W tymto 
trójkącie wznosi się górzyste gniazdo Hrdoszy- 
na i Szypu, łączące Tatry z Magórą poza Ora- 
wą i niżniotatrzańską Fatrą (ob.) poza Wagiem. 
Główny grzbiut tej dzielnicy ciągnie się rów- 
nolegle do Wagu, spadając stromo ku tej rzece. 
Rdzeń tego gniazda jest granitowy. Idąc od 
Stankowan ku Szypowi, mija się naprzód pod- 
mokłe łąki, których calcem jest tuf, osadzony 
z wody znajdujących się tutaj szczaw. Wzno- 
szący się za temi mokrzadłami stromy stok 
składa się z dolomitu. Na nim, a gdzie go nie 
staje na warscwach tufu lub na granicie leżą 
czerwone łupki i piaskowce. Tworzą one wą- 
ski pas, ciągnący się od Orawy w poprzecz ku 
Wagowi, potem wapienie; dalej idzie wapień 
krynoidowy, a po nim następują czerwonawe 
margle wapieniste z rogowcami, na których le- 
żą potężne ławice margiu neokomskiego. W 
nich znaleziono naprzeciwko Tarnicy na płd. 
brzegu Orawy: Ammonites Grasianus d'Orb., 
A. Morelianus d'Orb. i multicinctus Hauer, 
Crioceras Duralii Łereille, Ptychoceras Fot- 
terlei Stur. i gigas Scur. Na tych marglach 
neokomskich wznosi się dolomitowy wierch 
Szyp. Wierch Hrdoszyna skłaia się jak Szyp 
z dolomitu. U południowego podnóża między 
Swoszowem a Hrbołtowem znachodzą się ska- 
mieliny warstw kosseńskich. Te wprawdzie 
nie występują nigdzie jawnie u stóp Hrdoszy- 
na; za to odkryty jest szary czerwonawy wa- 
pień z rogowcami i aptychami, na którym le-* 
glj margle neokomskie w potężnych war- 
stwach, służące za calec dolomitowemu szczy- 
towi Hrdoszyna. Br. O, 

Hrebelka, potok, w obr. gm. Zborowa, w 
pow. złoczo jf skim, wytryska w płd. wsch* 
narożniku gm. Jarczowieo w tymże powiecie^ 
z pod wzgórza Jeziornej (390 m.), na tak 
zwanych „Lisich Jamach'', płynie łączkami ua 
północny zachód, opływając północne stoki 
wzgórza „Wózki** (389 m.) w obr. gm. Zboro- 
wa i pod przysiółkiem Olszanką wpada z le- 
wego brz. do Strypy. Długość biegu 8 kih 
Źródła na wysok. 369 m., ujście 336 m. W Ol- 
szance przepływa stawek i porusza młyn. 
2.j II. nazwę nosi potok przepływający wieś 
Płańczę Wielką w pow. brzeżańskim, powstają- 
cy na polach Popławach i uchodzący do sta- 
wu glińskiego, na granicy wsi Płańczy Małej 
i Glinnej. 3.) Hrebelka zwie się także jedno 
z głównych ramion tworzących Strypę (ob.) 

Ilreben i Luozina^ pasma gór na Bukowinie, 



174 



Hre 



Hrś 



które tworzą rozgraniczę wód Suczawy i Moł- 
dawy. 

Hrebeiice, wń, pow. żółkiewski, par. gr. 
kat. Kulików, o 3.5 kil. od Kulikowa, ma 
szkołę filialną. 

Ilrebeilillka, ob. Hreherynha, 

Hrebenne, ws i fjlw., pow. hrubieszowskie 
gm. i par. Horodło. Jest tu cerkiew dla lu- 
dności rusińskiej, niegdyś filia par. Łuszków, 
do rządów austr. osobna parafia. W 1817 r. 
było tu 37 dm., 274 mk. Dobra H. składają 
się z folwarków H. i Franusin, tudzież wsi; 
obszar wynosi mr.831; folw.H.gr.orne i ogro- 
dy mr. 449. łąk mr. 61, lasu mr. 52, nieu- 
żytki i place mr. 18, razem mr. 580. Budowli 
mur. 6. drew. 22. Płodozmian 10-polowy; 
folw. Franusin grunta orne i ogrody mr. 240» 
łąk mr. 3, nieużytki i place mr. 8, razem mr. 
251. Budowli mur. 2, drew. 3, płodozmian 
9-polowy; gorzelnia i młyn wodny. Wieś 
osad 48, z gruntem mr. 492. A, Pal. 

Hrebenne, wś, pow. rawski w Galicyi (z 
Baranami, Bożykami, Budami, Horajem, Je* 
linką, Smereczyną i Bukowiną), o 5.5 kil. od 
Rawy Ruskiej; parafia obrządku raym -katol. 
w Rawie, parafia grecko-katolicka w miejscu, 
szkółka parafialna, ludności 752, obszaru zie- 
mi 3.652 mr. Kościół tutejszy obrządku ła- 
cińskiego pod . wezwaniem św. Mikołaja, zało- 
żony w r. 1734 i wystawiony kosztem gminy 
miejscowej. Kuropatnicki pisze o tej wsi: „tern 
sławna, że tutejsi włościanie umieli leczyć cho- 
robę z Ameryki po Europie rozmnożoną.'' 

Ilrebenów (po rusku Hrebeniw), wieś w 
pow. stryjskim, 45 kil. na płd.-zachód od 
Stryja a 10 kil. na płd. od stacyi pocztowej w 
Bkolem. I^a półn. sąsiaduje z Korostowem i 
Demnią górną, na wschód z powiatem doli- 
niańskim (Kamionka, Sukiel), na płd. z Tuchlą 
a na zachód z Koziową. Wieś leży w okolicy 
górskiej, w Beskidzie lesistym, w dolinie 0- 
poru, płynącego tutaj od płd. ku półn. Na 
prawym brzegu Oporu rozłożyła się obszerna 
i wyniosła grupa górska Zelemianka. We 
Wschodniej jej części wznoszą się w pobliżu 
lub na samej granicy następujące szczyty od 
półn. ku płd.: Żelemin (1177 m.), Kodrawiec 
(1244 m.;, Neu Mudy (1261 m.), Za Zyroka 
(1267 m.). Na zachód opada ta grupa kU' do- 
linie Oporu wzniesionej 510 m. na płd., a 485 
m. na półn. od wsi. Na lewym brzegu Oporu 
rozłożyło się również rozgałęzione gniazdo gór- 
skie lesiste z najwyższymi szczytami: Kijo- 
wiec (1064 m.), Kreminny (1137 m.), Pod 
Kiczarą (984 m.), Kobylec C1026 m.) i Na 
Kobyli (693 m.). To ostatnie leży na płd. od 
Hr., od płd.-wsch. i półn. opływa je Opór, a 
Ha półn. od niego wznosi się Płosniaa do 714 
m. i dochodzi do płd. kończyny wsi. Na zach. 
^d wymienionych szczytów opada obszar co- 



kolwiek niżej. Leży tam Przybyszy n że szczy- 
tem 1001 m. i Perenez. Wszystkie te góry 
zasilają Opór licznymi dopływami, z których 
najważniejsze od prawego brzegu: Żełemian- 
ka (z Tymczarowem i Ozirnym od prawego 
brzegu) i Dereszny. Wedle obliczeń z r. 1869 
było dm. 47, mk. 231 w gminie a 2 dm., 16 
mk. na obszarze dworskim. Wedle szematyz- 
mów z 1881 jest 231 mk. obrz. gr. katol. a 26 
rzym. kat. Własność większa (właściciel Eu- 
geniusz hr. Kinsky) obejmuje roli ornej 4, łąk 
i ogr. 19, pastw. 39, lasu 334; włościanie ma- 
ją roli orn. 171, łąk i ogr. 505, pastw. 169, 
lasu 253 mr. Par. ^r. kat. w miejscu należy 
do dekanatu skolskiego. Par. rzyra. kat. w 
Skolem. We wsi jest cerkiew drewniana. 

Hrebenowiec, potok górski, w obr. gminy 
Hrebenowa w pow. stryjskim. Wypływa w 
półn.-wsch. stronie tejże w lesie na połudn.- 
zach. stoku pasma wzgórz lesistych, Zełemian- 
ką zwanych, ciągnący się z północy na połu- 
dnie na granicy powiatów stryjskiego i doliń- 
skiego, z pod góry Zełeminu (1177 m.). Po- 
tok ten leśny płynie w kierunku płd.-zachód 
i w Hrebenowie po 4 kil. biegu uchodzi z pr. 
brz. do Oporu, Br. G. 

Hreberynka lub Hrebenyyika^ wś, powiat 
starokonstantynowski, o kilka wiorst od Sta- 
rokonstantynowa. Cerkiew paraf, w miejscu. 
Parafia katol. w mieście powiatowem. Wła- 
sność niegdyś (do drugiej połowy bież. wieku) 
Kamieńskich. Obecnie przeszła w obce ręce. 
Dziad ostatniego właściciela Franc. Dadźbóg 
Kamieński, poseł wołyński na sejm 1780 roku, 
pozyskał smutną sławę z powodu silnej opo- 
zycyi, z jaką wystąpił przeciw ex-kancele- 
rzowi Andrzejowi Zamoyskiemu, który wniósł 
na ów sejm projekt polepszenia bytu włoś- 
cian. Rzeczony poseł był później jednym z 
konsyliarzy konfederacyi targowickiej i otrzy- 
mał od Stanisława Augusta szambelanią. 

Hrebieii 1 .) wieś i dobra, starożytna osada 
nad rzeką Ptyczą z lewej strony, w gubernii 
mińskiej, w zachodniej stronie powiatu ihu* 
meńskiego, w 3-im okręgu sądowym, w 1-ym 
okręgu policyjnym (uździeńskim) w gminie 
dudzickiej (ob. Dudzicze), w parafii katolickiej 
dawniej dukorskiej, a teraz w annopolskiej, 
odległe o 37 wiorst od Mińska, o 52 wiorsty 
od Ihumenia, o 2 w. od Dudzicz, o 14 w. od 
stacyi libawsko-romeńskiej drogi^żelaznej;jMi- 
chanowice. Na dawnych mapach i w doku- 
mentach Hrebień nazwany „Hrebnia'': z bia- 
łoruska „hrebci" znaczy wiosłować, a ponie- 
waż znajdujemy w dawnych dokumentach, że 
tędy był od wieków główny trakt komuni- 
kacyjny, łączący Ruś litewską z południem 
i północą, przeto musiał w tom miejscu istnieć 
przewóz, czyli prom poruszany zapomo3ą wio- 
seł, i od tego nazwa Hrobni. W stronach miń- 



Nrd 



tire. 



m 



skicli jest kilka mieJBc z takiemi lub podobne- 
mi nazwiskami, a wszystkie są przy wodach 
i musiały wziąć swą nazwę od faktu przewo- 
żenia podróżnych na promach wiosłami. Wszel- 
ką wątpliwość w tym względzie zdaje się osu- 
wać autentyczny dokument Władysława IV 
z roku 1633, znajdujący się w ręku piszącego, 
nadający prawo ówczesnemu właścicielowi 
Hrebienia, Krzysztofowi Wołodkie wiozo wi 
(sio), pisarzowi województwa mińskiego, po- 
bierania myta mostowego ,na moście kosztów- 
nie przez niego zbudowanym na rzece Ptyczy, 
na wielkim odwiecznym gościńcu prowadzą- 
cym z Mińska, przez 8łuck, na Wołyń, Ukra* 
inQ i dalej/'Czas zmienia wszystko, jakoż i owa 
wielka droga, o której wspomina dokument 
idąca z Mińska na Hrebnią, Bielkiewicze, Du- 
dzicze, Tołkaczowicze, Uhly, Słuck itd. wcale 
jnż nie istnieje i tylko resztki sypanych gro- 
bel w tym kierunku, jak naprzykład w uro- 
czysku .Fierechodce'' pod Bierczukami, świad- 
czą, że tędy odbywał się ruch handlowy i wo- 
jenny dawno ubiegłych czasów, a nawet wę- 
drówki narodów w epoce przedhistorycznej 
musiały w tym kraju tędy się odbywać, po- 
nieważ wszędzie w miejscowościach wspom- 
nianych mnóstwo jest kurhanów i okopisk, na 
które zwrócił był uwagę nasz archeolog Kon- 
stanty Tyszkiewicz i w roku 1867 rozkopy- 
wał te pamiątki. W H. po obu brzegach rzeki 
Ptyczy na znacznej przestrzeni piętrzą się li- 
czne kurhany. W każdym kurhanie spoczywa 
tylko jeden kościotrup. Wewnątrz znajdywa- 
no kamienne i bronzowe narzędzia, różne ozdo- 
by, tudzież popielnice i łzawnice. W KYI w. 
H. należf^ do zamożnej rodziny Odachowskich 
i tu było ich fundum; w roku 1621 Rafał 
Odachowski sprzedał Hrebień Januszowi By- 
chowcowi i małżonce jego Annie z kniaziów 
Horskich (ob, Dudzicze). W dziesięć lat póź- 
niej widzimy H. w posiadaniu Wołodkiewi- 
czów. Znowu od początku wieku XVIII wła- 
dali Hrebieniem Radziwiłłowie, których fun- 
dum było w niedalekim Annopolu (ob.) a pod 
koniec tego stulecia H. został nabyty wraz z 
folwarkami i wsiami: Bierczuki, Jaskie wicze 
i Słoboda przez Stanisława Jelskiego, pułkow- 
nika petyhorskiego i komisarza skarbu w. ks. 
lit. W pierwszej ćwierci bieżącego stulecia H. 
z przyległosciami uległ eksdywizyi i został 
podzielony na wiele sched, samo zaś fundum 
oddał sąd eksdywizorski na własność Koby- 
lińskim, a przez wiano Anny Kobylińskiej 
wziął H. w posiadanie Łyków, Jakoż ta ma- 
jętność do dziś dnia pozostaje w imieniu Ły* 
kowów. Teraz dobra hrebieńskie mają obszaru 
około 1000 mr. w glebie dobrej, w tern lasu 
około 150 mr. Wieś, osad przęsło 30, zamie- 
szkują włościanie i w połowie szlachta czyn- 
szowa, płacącą arendy od włóki do 75 rubli* 



Jest tu cerkiew pounicka, filia parochii uźlań- 
skiej. Lud trudni się wyłącznie rolnictwem, 
obyczajów łagodnych, przemysłu żadnego nie 
zna. 2.) H., niekiedy Hrebienia, Hrepienie, wś 
i folwark w zachodniej stronie powiatu bory- 
sowskiego, nad rzeką Wilią, p 9 w. od jej źród- 
ła z prawej 8ti*ony. Wieś ma około 50 mk., 
folwark jest dziedzictwem Karczewskich, po- 
siada 316 mr. w glebie dobrej; kaplica katol. 
parafii Kiemieszowce, dawniej parafii Om- 
nisze wo. A, Jelski, 

Hrebieil, Hrebień, por. Grzebień, Grzebienie. 

Hrebień, lesiste pasmo górskie w pow. tur- 
czańskim. Poczyna się ono nad lewym brze- 
giem potoku Hnyła i ciągnie w kierunku płn.- 
zach między wsiami Hayłą a Butlą, szczytem 
Bereba (1019 m.) wkracza na granicę węgier- 
ską, opada następnie w szczycie Beskid wiel- 
ki do 1012 m. u potem do przesmyku Użockie- 
go (889 m.). !Na półn.-wsch. od niego rozło- 
żyło się pasmo górskie Syhła, opadające ku 
potokowi Syhłowy, a na płd.-zach. odeń wzno- 
si się góra Błyśce do 1047 m. a Techowy 
werch opada do 974 m. 

Hrebienie, wś, pow. kijowski, o 14 w. od 
Rzyszczowa, na wysokim brzegu Dniepru. 
Ziemi cokolwiek piaszczystej 963 dzies., mk. 
464. chat 63. Należy do Hurkowskiego. For. 
Grzebienie, 

Hrebieniec, wś poleska i folw. prawie w 
środku pow. ihumeńskiego, przy drodze ze 
wsi Dercia do wsi Oczyża, śród bagien, o parę 
mil na płd. od Ihumenia. Wieś ma 16 osad 
włość, folw. należy do Adamowiczów i posia- 
da 1026 mr. obszaru w glebie lekkiej, dużo 
łąk błotnych. AL JeL 

Ilrebionka, wś kościelna, teraz skarbowa z 
zarządem gminnym, w półn.-zach. stronie po- 
wiatu ihumeńskiego, nad rzeką Hacią z lewej 
strony, przy drodze wiodącej z mka Lad do 
Gzernowej Rudni, w miejscowości poleskiej 
lecz nieco wzniesionej, obfitującej w łąki. Ha 
24 osad wiejskich, szpital, szkółkę gminną i 
cerkiew parafialną, przy której do r. 1863 był 
parochem ks. Mikołaja Łojko, ex-unita, autor 
pociesznych wierszy, panegirycznie opisujących 
niektóre miejscowości ihumeńskio, tudzież ba« 
jek ndla dzieci pow. ihumeńskiego,^' druko** 
wanych w Mińsku (Estreicher, Bibliografia t. 
III, str. 13). Gmina hrebieńska składa się a 
9 starostw wiejskich, 47 wsi i ma 2069 mk 
męż. Okrąg policyjny śmiłowicki, sądowy 
wojskowy ihumeński* AL JeL 

Hrebionki, duża wieś, pow. wasylkowski, 
nad rzeką Rotką (Czernią wką?), wpadający do 
Rosi, o 20 w. odległa od m. Białej-Cerkwi, 
mk. 3290 wyznania prawosławnego i 130 ży- 
dów, cerkiew parafialna i szkółka; wioska le- 
ży przy dawnej drodze pocztowej z Kijowa do 
Białej-Cerkwi; jest tu stacyą pocztowa. Połiw 



\76 



Hrś. 



Hr«. 



dniowa czq6ć wioski nazywa sie Salwonki; 
niedawno tu zbudowana cukrownia produku- 
jąca rocznie 127,700 pudów mączki cukrowej 
należy do białocerkiewskich dóbr hr. Branic- 
kiego, dawniej zaś do starostwa białocerkiew- 
skiego; zarząd gminny w tejże wsi, policyjny 
w m. B.-Cerkwi. KI. Przed, 

Ilreble, Grabie, pasmo gór w Karpatach 
nadwórniańskich, ciągnie się wzdłuż prawego 
brzegu nad potokiem Żeniec. Por. Grzebief^, 

llrebło, wś, pow. połocki, własność Szanty- 
ra, 1377 dzies. ziemi. 

Hrebnia, ob. Hrebień. 

Hreczana 1.^ wś, pow. proskurowski, gm. 
Juryńce, par, Tarnoruda, poczta Wołoczyska, 
okr. Satanowski, nad strumieniem Oszuka, bio- 
rącym początek na polach tejże wsi i wpada- 
jącym do Zbrucza pod m. Satanowem. Miesz- 
kańców obojej płci do 500, dm. 146, ziemi 
włość. 636 dz., dworskiej używalnej 575. 
Cerkiew drewniana pod wezwaniem ś. Jana; 
wraz z wsią Łipówką ma 900 paraiian i 35 dz. 
ziemi. Wieś ta należała do Lubomirskich, na- 
stępnie do Fetrykowskich, dziś sukcessorów 
Aleksandra Popławskiego, Ziemia czarna uro- 
dzajna. 2.) H., ws, pow. proskurowski, gm. 
Malinicze, par. Proskurów, nad rz. Bohem, 
który tworzy tu duży staw i oddziela ją od 
m. Proskurowa. Kolej żelazna odesko-woło- 
osyska przechodzi pod samą wsią. Dworzec pro- 
skurowski o 1 i pół wiorsty odległy. Miesz- 
kańców 1130, dm. 241, ziemi włość. 1056 dz. 
dworskiej używalnej w ogóle 864 dzies. Wś 
ta należała do starostwa proskurowski ego i 
wraz z Iwankowcami i Leśniowem, Maókow- 
cami, Oleszynęm, Szaraweczką i Zarzeczem; 
darowana została przez Katarzynę II w roku 
1796 feldmarszałkowi Gudo wieżowi. Obecnie 
należy do jego sukcessorów Łizogubów. 3.) 
H., wś, po^. lityński, par. i gm. Stara Sienia- 
wa; 120 dm., mk. 510, ziemi włość. 642 dzies. 
Właściciela 519 dzies. ziemi używalnej. Wś 
bezleśna, ziemia czarna. Cerkiew pod wezwa- 
niem ś. Dymitra z 26 dzies. ziemi. Należy 
do Trzeciaka. Dr. M. 

Hreczaniszki, fol. nad jez. bez nazwy , pow. 
święciański, 1 okr. polic, mk. starowierców 40, 
dm. 3 (1866). 

Hreezaiika, ob. Dniepr, str. 49. 

HreczaDy, wś nad Smotryczem, pow. pło- 
flkirowski, par. Gródek, 47 dm.. Na polach H. 
źródła Buchajki (Szukaj wody?), strumienia 
wpadającego do Dniestru. 

Hreczeńskie bioto, ob. HryczyńsMe i Gry^ 
esynowicze. 

llreezyn, por. Hryczyn, 

Hreczynce, wś, pow. latyczowski, u źródeł 
rz. Tyrychwy, gm. Susłowce, par. Międzybórz, 
928 mieszkańców, w tej liczbie 7 szlachty; 156 
dm.| siemi włość, 1054 dzies, dworskiej 700 dz. 



Dawniej była tu kaplica katolicka. Należała 
do Pogórskich, dziś Mierzwińskiej. 

Hreczynowicze, ob. Gryczynowicze. 

Ilrediaki, wś, gub* witebska, na trakcie 
z Suraża do Wieliża. 

Ilreliorów lub Grzegorzów, wś, pow. ka • 
niowski nad rz. Dnieprem, o 6 w. poniżej wsi 
Zarubińce, przy górzystej i lesistej miejscowo- 
ści. Wpocząt. XVII w. wś ta należała do Teo- 
dora Proskury Suszczańskiego b. pisarza ziem- 
skiego kijowskiego, co poświadcza instrukoya 
wydana posłom kijowskim, delegowanym na 
sejm warszawski r. 1618 w której to instru- 
kcyi pomiędzy innemi punktami powiedziano 
jest: „aby dobra szlacheckie bezprawnie przez 
kozaki do Trechtemirowa świeżo zabrane, miano- 
wicie Grzegorzów, p. pisarza ziemskiego kijow- 
skiego Pros kory iSuszczańskiego i Fodsocze p. 
Olizara i innych wszystkich aby znowu tej 
braci naszej powrócili" (Archiwum wschód, 
i zachód. Ukrainy część 2 str. 194). Grzego- 
rzoi^; posiada 1518 dz. ziemi majątkowej z któ- 
rych do 450 dz. odeszło ziemi wykopowej. 
Liczy 1240 mieszk. prawosł. i 8 kat. Ma 
cerkiew prawosł.; w dwóch trzecich częściach 
stanowi własność Pajewiczó w, a w jednej trze- 
ciej własność Bielo wskich. 

Ilrehorów 1.) (z O^jtrowem), wś, pow, 
rohatyński, o 12.4 kil. od Bortnik, par. gr. 
kat. Kołokolin. Ma szkołę filialną. 2.) H., 
wś, pow. buczacki, o 4 kil. od Monasterzysk, 
ma kościół paraf. rz. kat., par. gr. kat. w Mo- 
nasterzyskach. Ma szkołę filialną. 

Ilrehorowicze, ob. Hryhorowicze. 

Hrehorówka 1.) wś, pod m. pow. Staro- 
konstantynowem położona, ma 112 dm., nale-- 
żała do dóbr starokonstantynowskich hetma- 
nowej Konstancyi z Lubomirskich Rzewuskiej, 
znanej ze strwonienia ogromnej fortuny. W r 
18 18, już resztkami goniąc, zbudowała ona w 
H. kosztownie ozdobiony budynek drewniany, 
w którym podejmowała cesarza A.leksandra I, 
czyniącego na obszernych równinach pod Sta- 
rokonstantynowem wielki przegląd wojsk. W 
drewnianym pałacyku H. miały wówczas 
miejsce wspaniałe bale, na których wspomnia- 
ny monarcha wprowadzał w zachwyt miesco* 
wych obywateli swą uprzejmością. W H. wy- 
dany był wówczas właśnie, datowany jednak 
ze Starokonstantynowa, manifest, donoszący o 
przyjściu na świat bardzo od Rossyan upra- 
gnionego potomka domu panującego Romano- 
wych. Był nimpierworodny^syn wiel. ks.Mik. 
Pawłowicza, Aleksander, później panujący pod 
imieniem Aleksandra II. 2.) H., ob. Hryho^ 
rowka* M, D, 

Hrehorówka, potok, wypływa w obr. gm. 
Hrehorowa, w pow. buczackim we wschodniej 
jej t^ tronie, nieopodal folwarku Okopami zwane* 
go. Płynie łączkami na zachód, a dosiągłszy 



Hr« 



Wó. 



in 



półn. końca wsi, zwraca się na poładnio-za* 
chód, opływając wieś od wschodu. Przerżną- 
wszy gościniec buczacki, wiodący do Mona- 
atersysk, przechodzi na łąki Czechowa. Tutaj 
przyjmuje z lew. brz, potok Bertnicki (ob.). 
W obr. gm. 8łobódki dolnej wpada z lew. brz. 
do KoTopca. Długość biegu 8 kil. Br. G. 

Ilrehorówka, także Hrihoriwka^ szczyt w 
granicznym grzbiecie Beskidu lesistego, w dńa- 
le Foreseckun grzbietem zwanym, na granicy 
Galicyi i Węgier, juź po stronie węgierskiej, 
wznosi się do wysokości 1378 m.; z pod niego 
tryska potok górski Faradczyn, wpadający do 
Pmtu pod Worochtą. w obr. gm. Mikuliczy- 
na, w pow. nadwómiauskim. Br, G. 

llreiuiaczka, ob Hrymiaczlca. 
llreniy, przys. Wiszenki. 
Ilrenica, rzeczka, dopływ Berezyny z pra- 
wej strony, w powiecie ihumeńskim, uchodzi 
o inriorstę poniżej Elewy i dawniej miała zna- 
czenie dla spławu drzewa. Zowią ją też Hutą. 
Ilreniów ob. Chreniów. 
llrepienie, ob. Hrebień, 
Ilresk wieś i dobra w północnej stronie po- 
wiatu słuckiego, miejscowość zapadła, głucha, 
poleska. W wieku XVI Hresk był wójtow- 
Btwem i jak świadczą dokumenta z roku 1536 
(ob. Arch. Sbor. Wil. z 1767 r. T. I str. 
41) zostawał we władaniu królowej Bony. 
Wzmiankowane dokumenta zeznają straszne 
nadużycia w Hresku władzy wojewodzińskiej 
i z tej przyczyny wypowiedzenie posłuszeń- 
stwa przez włościan; sprawa tego buntu oparła 
śię aż o króla, lecz śladów niema o rezultacie. 
Zdaje się, że następnie władali Hreskiem knia- 
ziowie Olelkowiczowie Słuooy, a przesŁ- Zofią 
Olelkowiczównę w wieku XVII wraz z inne- 
mi dobrami przeszedł Hresk w dom Radzi* 
wiłłów. W wieku XVIII i do czasów osta- 
tnich należał do ordynacyi kleckiej; w roku 
zaś 1874 na skutek umowy księcia Leona or- 
dynata kleckiego z ks. Antonim ordynatem 
nieśvirieskim Hresk do tej ostatniej ordynacyi 
został przyłączony. Ogromne puszcze hreskie 
zawierające około 18,000 mr. obszaru pełne 
są grubego zwierza i słynne polowaniem ordy» 
natów. Gleba wszędy piaszczysta, nizka, lud 
i rolnictwo w stanie natury, a kołtun z powo- 
du nieochędóstwa jest tu chorobą bardzo roz- 
powszechnioną. Oprócz wyrobów smoły i ter- 
pentyny żadnym przemysłem to miejsce się 
nie odznacza. Folwark posiada około 690 
mórg gruntów; łąk leśnych bagnistych obfitość; 
hodują tu dużo bydła drobnego. W H. jest 
zarząd gminy hreskioj, która się składa z 9 
wiejskich starostw, 85 wiosek poleskich i liczy 
3,012 dusz płci męskiej. Stan policyjny S-ci 
fkopylski). Jest cerkiew parafialna i szpital 
niewielki. AL JeUhi. 

Ilresba Buda, dobra poleskie, w ptd. stro- 



nie pow. ihumeńskiege, 1 okr. adm* nżdzień- 
ski, bardzo zapadły punkt powiatu, śród ba- 
gien i lasów nieprzebytych. Przed wiekiem 
XVII dziedzictwo książąt Stuckich -Olei ko wi- 
ęzów, w XVII w. przez wiano ostatniej zOlel- 
kowiczów Zofii H. B. przeszła do Radziwiłłów, 
dziś własność ks. Wittgensteina. Dobra te 
mają obszaru przeszło 12600 mr, w glebie pia- 
szczystej, dzikich łąk obfitość. AL JeL 

Ilresnowsiczyzna, inaczej Ilreshowszczyzna, 
folwark należący do ordynacyi nieświeskiej, w 
pow. słuckim, nabyty został przez Mikołaja 
Krzysztofa Radziwiłła, Sierotką zwanego, w r. 
1565, od niejakiego Andrzeja Hresznego i 
wcielony do masy dóbr radziwiłłowskich; ma 
obszaru przeszło 316 mr. AL JeL 

Hreszczyiice, duża wieś, pow. kaniowski, 
o 10 w. odległa od m. Kaniowa; mieszk. 840 
wyzn. prawosł.; cerkiew parafialna i szkółka; 
ziemi 1592 dzies. czarnoziemu, należy w poło- 
wie do ks. Szyryńskiej-Szachmatowej, w poło- 
wie zaś do Barszczewskich. KI. Przed. 

Hreszkówka, niewielka wioska, pow. czer- 
kaski, nad rzeką Taśminą, o 2 w. od wsi Ja- 
błonówki, a o 6 w. od m. Smiły; mieszk. 460 
wyzn. prawosł., należą do gminy i parafii Ja- 
błonówki; wioska była założona 1782 r. przez 
filiponów (wychodźców z Ross vi, sekciarzy), 
którym ówczesny właściciel bmilańszczyzny 
ks. Lubomirski za opłata 827 rs. asygnacyj- 
nych pozwolił tu się osiedlić, lecz 1828 roku 
przenieśli się oni w części do Czerkas, w części 
zaś w inne miejscowości, z powodu przegra- 
nego procesu z hr. Samojłowem, posiadaczem 
majątku, który chciał im narzucić pańszczyznę; 
obecnie zaś wioska na nowo zasiedlona przez 
rusinów, należy do śmilańskich dóbr hr. Bo- 
bryńskich; zarząd policyjny w m. Śmile. 

llreszowa góra, zachodnia odrośl Wyso- 
ckiego horbu w pow. turczańskim, na wschód 
od Wysocka Wyżnego, na prawym brzegu 
Stryja, ze szczytem 834 m. wys., zalesiona na 
stoku zach. i wsch. 

Ilrezla, niewielka wioska pow. radomyskie- 
go, przy ujściu rzeki Hrezli do Uszy, o 4 w. 
odległa od m. Ghabnego; mieszk. 250 wyzn. 
prawosł., należą do gminy i parafii Ghabne; 
ziemi 1920 dzies. piaszczystej, własność Hor- 
wata, zarząd policyjny w miasteczku Czarno- 
bylu. KL Przed. 

Ilrezla, lewy dopływ Uszy, powstaje z 3 
strug na północ od Owrucza, przyjmuje stru- 
mienie Dzielną i Kiedźwiadkę. 

Ilriada, ob. Grzęda. 

llriatki, węg. Gerenda, wieś w hr. ziemneń- 
skiem (Zempliu, Węg.)* uprawa roli; 388 mk. 

Hriissocz ob. Ilryohowce. 

Ilriwa, ob. Grzywa. 

Hrobok, szczyt w głównym grzb. Beskidu 
lesistego, w obr, gm. Jasienia, w pow. kału- 



fflownik Geograficwiy-ZeBzy t XXTlI,T9m III 



n 






Hr& 



Iłrd 



pkim, na granicy Galicyi i Węgier. Wznosi 8iQ 
nad górną Łomnicą i dochodzi wys. 1318 m. 
npm. Br. G. 

Hrodziewa, duża wieś, pow. humański, nad 
rz. Humańką, o 10 w. odl. od m. Humania; 
mieszk. 861 wyzn. prawosł.; cerkiew paraf, i 
szkółka, ziemi 1714 dzies. wybornego czarno- 
ziemu; należała do humańskich dóbr hr. Aleks. 
Potockiego skonfiskowana wraz z całym mają- 
tkiem w 1834 r., należy do rządu. KL Przed, 

Hrodziszc^o, niem. Gróditz^ wieś serbska 
nad strumieniem Łubatą, na saskich Łużycach, 
w pow. budyszyńskim. W r. 1222 była już 
wsią kościelną, w XIII lub w XIV wieku na- 
leżała do rodziny v. Porsitz. Tu się urodził 
Wacław Worjech (f 1618), pastor w Hodżiju, 
wydawca katechizmu będącego pierwszym gór- 
nołużyckim drukiem. Kościół parafialny ewan- 
gelicki z nabożeństwem serbskiem. Do parafii 
należą wsie: Brjezecy (Briesnitz), Skanecy 
(Cannewitz), Kortnica (Cortnitz), Bjeła hora 
(Belgern), Drożdzij (Drehsa), Rehorn (Rehern), 
Rakojdy (Rakel), Wichowy (Weicha), Wu- 
jeszk (Wuischke), Worcyn (Wurschen). Szko- 
ła elementarna. W r. 1875 dom. 59, mk. 335. 
W r. 1880 mieszk. 397. A, /. P. 

Hrohotna, dolina, ob. Chocz, 

Hroniadnik, szczyt w paśmie gór łużyc- 
kich. 

Hromokleja, ob. Ingul 

Hromoszcze, wieś, pow. dryssieński, włas- 
nośi^i Hłasków, ma kaplicę katolicką wzniesie* 
ną r. 1822 przez Hłaskę, p. w. Przem. Pań- 
sldego, par. Zabiały, ziemi dworskiej 826 dz. 
R. 1811 własnośó Leonarda Hłaski, liczyły 
dusz 126. 

Hroniówka 1.), wś, pow. starokonstanty- 
nowski, par, Stary Konstantynów. W r. 1867 
było tu Ś2 dm. 2.) II., przedmieście Łuczyńca, 
nad rz. Nemiją, pow. mohylowski, par. Łuczy- 
niec. R. 1868 miała 338 dm. X, M. O. 

Hroniowycia, góra, ob. Czeremosz. 

Hromowy las w pow. stryjskim na zachód 
od Kruszelnicy, na granicy pow. drohobyckie- 
go, na której się wznosi najwyższy szczyt jego 
Widnoha do 1123, podczas gdy na płn. opada 
punkt drugi po 992 m. Od granicy ku wsch. 
pochyla się obszar za biegiem nastającego tataj 
potoku Brzyczka, uchodzącego w Kruszelnicy 
do Stryja. Lu, Dz. 

Ilroniy, duża wieś, pow. humański, nad bez- 
imienną rzeczką wpadającą do Jatrani, okrą- 
żona lasami, o 8 w. odległa od m. Humania; 
śród lasów widaó wiele mogił, mieszk. 969 
wyzn. prawosł., cerkiew parafialna i szkółka, 
ziemi 1920 dzies. wybornego czarnoziemu, na- 
leżała dawniej do humańskich dóbr hr. Aleks. 
Potockiego, skonfiskowana wraz z całym ma* 
Jatki em w 1834 r. na rzecz rządu. 

jHroii, potok, przyjmuję potok Bystrę, 



Itron, Gran, węg. Garana, rz., dopływ Du- 
naju, ma źródło na płd. stokach Kralowej Holi 
i po 35 milach biegu wpada do Dunaju pod 
Parkanami wprost m Granu. Pod Altsohl przyj- 
muje Szlatinę. 

Hroii, ob. Gro?l. 

Hronostąje, ob. Gron... Horn,.. 

Hrost, węg. Haraazt^ niem. Ilarast, słow. 
Hrascty wś w hr. spiskiem (Węgry), w dystry- 
kcie właskim, nad Hornadem, po płn. lewym 
jego brzegu, u półn. stóp Rudaw spiskidh, od 
Włach na płd. zachód 7 kil. i pół, od Nowej 
wsi na wschód 9 kii. Kościół łac. p. w. św. 
Trójcy zbudowany w r. 1740. Metryki sięgają 
r. 1747. Liczba mk. 390, między nimi kat. 
łac. 346, ewang. 5, nieunit. 34, żydów 5. Do 
parafii tej należy wieś Maciejówce z filialnym 
kościołem p. w. św. Katarzyny z liczbą mk. 
250 (kat. łac. 222, nieun. 23, żyd. 5), tak w 
całej parafii jest dusz razem 640 (kat. łac. 568, 
ew. 5, nieun. 57, żyd. 10). St. poczt. Marku- 
szowce. Br. G. 

Ilroszana, ob. Ihrozana. 

Ilroszów, wś w gub. witebskiej, nad Issą. 

Ilroszówka, ob. Ilruszówka i Grusza. 

Hroszówka, przys. wsi Ułucza w powiecie 
dobromilskim, na prawym brz. Sanu. 

Ilrozdowo, ob. Hruzdowo, 

Ilroznik, węg. Rohoenyik, wieś w hr. ziem- 
neńskiem (Zemplin Węg.), uprawa roli, 34 
mieszk. 

llrozów 1.), małe miasteczko z zarządem 
gminnym i dobra w półn. stronie pow. słuc- 
kiego, przy drodze wiodącej z Kopyla do Hre- 
ska i Słucka; w glebie dość dobrej, miejsco- 
wości dogodnej. W r. 1863 H. był własnością 
zacnej pamięci obywatela Mierzejewskiego, 
później nieco nabyty przez księcia Wittgen- 
sztejna. Obszar folwarku około 1180 mr. Gm. 
H. składa się z 7 wiejskich starostw, 46 wio- 
sek i liczy 1963 włościan płci męskiej. Jest 
tu cerkiew parafialna (do 1810 unicki klasztor 
męski), i był niegdyś kościół (parafia 5 klasy 
liczyła 1121 dusz i miała kaplice w Busław- 
cach i Chrzanowie) przerobiony na cerkiew. 
H. należy do III okr. polic, kopylskiego. 2.) 
H., wś, pow. ostrogski, o 6 w. od m. Ostroga, 
między górami, nad obszernemi błotami. Od 
płd. i zach. obszerne bory. Cerkiew parafialna 
i szkółka wiejska. Ziemia glinko wata urodzaj* 
na, grunt kredowy. Wieś ta pierwotnie nale- 
żała do ks. Ostrogskich, później w 1753 roku 
przeszła do Małachowskiego kancl. w. kor. 
Była kilka lat w ręku jenerała Fersen, od nie- 
go dostała się senatorowi Józefowi Augustowi 
hrab. Ilińskiemu, obecnie należy do jego 
wnuczki Oktawii Kurzenieckiej. W lasach po- 
kład wapienia, z którego wyrabiają wapno. 

Ilrozówek, dobra w płn. stronie pow. słu^ 
ckiego, niedaleko od Hrozowa (ob.), własność 



Uru. 



HrU 



179 



księcia Wittgensztejna^ ma obszaru około 5570 
mr. w glebie niezłej. 
Hru..., por. Gni.„ 

Ilrubiańce, wieś włosc., po w. lidzki, 5 okr. 
adm., od Lidy odl. w. 18, od Ejszyszek w. 15; 
dm. 5, mk. 47 rz. kat. (1866). 

Hrubielcziey, niem, Grubschiu, wieś czy- 
sto serbska na saskich Łuźycach, w pow. bu- 
dyszyńskim; w połowie katolicka, w połowie 
ewangelicka. W r. 1875 dm. 22, mk. 152. 

Hrubieszów lub RuUeszów^ miasto powia- 
towe gub. lubelskiej, nad rz. Huczwą, pod 50^ 
46'3 szer, półn. i 41°32' długości wschodniej, 
o milę od ujścia rz. Huczwy do Bugu. Odl. od 
Warszawy 268 wiorst, od Lublina 116, od 
Chełma 49, połączony z sąsiedniemi miastami 
przez zwyczajne drogi ponieważ brak kamienia 
utrudnia budowę dróg bitych. W 1827 r. H. 
liczył 634 dm. i 3992 mk., w 1849 r. było tu 
6258 mk., w 1862 r. 600 dm. (57 murów.) i 
6181 mk. (3605 żydów). Obecnie (1879 r.) 
posiada 522 dra. (52 murów.) i 8208 mk. W 
tej liczbie 1706 prawosŁ, 1515 katol.. 4984 
żydów, 3 protest. Co do płci to 3836 mężcz. i 
4372 kob. H. składa się z miasta właściwego i 
3 przedmieść: Sławęcina, Pogórza i Pobereżan. 
Środek miasta położony w dolinie Huczwy na 
niewielkiem wzniesieniu, oblany jest z dwóch 
stron wodami tejże samej rzeki, z płn. kory- 
tem, z płd. odnogą, łączącemi się poniżej mia- 
sta w jedno koryto. Koryto Haczwy głębokie 
jest od 4 do 15 stóp, szerokie od 30 do 60; rze- 
czka ta jednak nie jest spławną. Miasto wła- 
6ciwe połączone jest z Pogórzem i Pobereżena- 
mi mostem na odnodze, ze Sławęcinem mostem 
na samej rzece Huczwie, jako też 2 małemi 
mostkami dla pieszych. Miasto z przedmieścia- 
mi Pogórzem i Sławęcinem według lustracyi z 
roku 1564 zajmowało powierzchni łanów 56 ^{4 
(według rejestru z r. 1788 mr. wiedeńskich 
4609). Samo miasto bez przedmieść zajmuje 
dziś około 175 mr., z których 93 zostaje pod 
ogrodami, reszta pod ulicami, placami i zabu- 
dowaniami; za wyłączeniem też części żydow- 
skiej, miasto jest dobrze w świeże powietrze i 
ńeloność zaopatrzone. Od niedawna posiada 
jedne studnię, w rzeczywistości jednak na 
wszelkie potrzeby miasto używa wody rzecz- 
nej, latem ciepłej, woni bagnistej. Właściwe 
miasto stanowią dwa rynki stary i nowy i 24 
ulic. Ulice niebrukowane dla braku kamieni w 
promieniu 7*milowym; ztąd na wiosnę i jesień 
błoto trudne do przebycia; wysycha ono jed- 
nak w porze wiosennej dość prędko i po kilku 
dniach pogody ściera się na pył nadzwyczaj 
miałki unoszący się w powietrzu. Domy przy 
rynkach i na ulicy Pańskiej przeważnie muro- 
wane, parterowe lub też jednopiętrowe, wresz- 
cie miasta z małym wyjątkiem drewniane, par- 
^rowe. W roku 1859 wszystkie budowle miej- 



skie były ubezpieczone od ognia na ogólną su- 
mę 188,140 rs., dziś zaś na 395,640 rs. Lud- 
ność chrześciańska i w małej części żydowska 
trudni się rzemiosłami, zaspakajającemi w czę« 
ści miejscowe potrzeby, nadto uprawą ogrodów 
i rolnictwem. Na wywóz nic się nie wyrabia. 
Do zakładów fabrycznych policzyć można bro- 
war i 2 wiatraki, młyn parowy w odległości 1 
wiorsty w stronie południowej i bliżej w stro- 
nie przeciwnej 3 cegielnie. Na Pogórzu prócz 
tego znajduje się fabryka reperacyi maszyn i 
narzędzi rolniczych, jako toż zakład kotlarski 
zatrudniający 5 ludzi. Ludność przedmieść jest 
wyłącznie rolniczą, gospodarkę prowadzi trój- 
polową, ciągnie też dość duże zyski z przewo- 
zu towarów. Handel prawie wyłącznie w rę- 
ku żydów, znajduje się jednak 6 sklepów u- 
trzymywanych przez chrześcian, 2 z towarami 
kolonialnemi, 2 produktów wiejskich, jeden 
galanteryjny, jeden żelaza i maszyn. Żydzi 
trudnią się przeważnie handlem, faktorstwem 
a częścią małą rzemiosłami; chrześcianie prze* 
ważnie rolnictwom. Wysiew roczny zboża jest 
1780 korcy ozimego i jarego zboża; posiadają 
oni bydła sztuk 630, koni sztuk 455, owiec 
sztuk 80, świń sztuk 800. Miasto płaci rocznie 
podatków 11631 rubli 51 kopiejek. Dochód 
kasy miejskiej 5311 rs. 87 kop. W Hrubie- 
szowie istnieje teraz jeden tylko kościół rzyra. 
katolicki, dawny dominikański; kościół famy 
jako grożący upadkiem w 1786 r. został z roz- 
kazu rządu austryackiego rozebrany. Cerkwi 
prawosławnych jest dwie, jedna dawna unicka 
Św. Mikołaja wymurowana w 180S roku przez 
parafian za współudziałem dziedzica, a zrestau- 
rowana i pokryta blachą w 1871 roku; dzwon* 
nica przy tej cerkwi jest wymurowana i po- 
kryta blachą w 1870 r. kosztem mieszczanina 
hrubieszowskiego Antoniego Hajwińskiego. Do 
tej cerkwi zostały włączone wszystkie trzy 
dawniejsze parafie, po rozebraniu dawnych i 
po sprzedaży placów przez rząd austryacki. 
Druga jest cerkiew Wniebowzięcia N. M. P. 
wystawiona kosztem rządu w 1873 r. Bóżnic 
żydowskich jest dwie: obie murowane, jedna 
stara a druga nowa, zbudowana w r. 1874, na 
miejsce dawniejszej wystawionej jeszcze w r. 
1578, która do tego czasu dotrwała. Szpitali 
jest trzy: 1-szy św. Jadwigi wymurowany i 
uposażony kosztem obywateli powiatu w r. 
1858; 2-gi św. Edmunda przeznaczony dla 
chorych na sekretne choroby, wystawiony na 
nowo w 1881 roku kosztem Tow. roi. hrub.; 
3 -ci żydowski wymurowany kosztem gminy 
żydowskiej w 1844 toku. Domów przytułku 
dla starców jest dwa, jeden św. Ducha do któ< 
rego uposażenia weszła połowa funduszu po 
spaleniu się kościoła tegoż nazwiska w 1803 
roku, drugi przy cerkwi św. Mikołaja założo^ 
ny przez Jwft III, Do 1860 roku istniały pod 



180 



HrU 



Hru 



H. dwa młyny na rzeoe Huczwie^ alo po znisz- 
czenia ich przez gwałtowną wodę wiosenną ze 
względów sanitarnych nie były jnż odbudo- 
wywane, skutkiem czego staw (miał przeszło 
120 mr. rozległości) zamienił się na piękne łą- 
ki z głębokim pokładem torfu, który zaczynają 
wydobywać na opalanie młyna parowego, po- 
stawionego pod miastem H. w zamian za znie- 
sione wodne młyny. W skutek zniesienia mły- 
nów poziom wody się obniżył i miasto znacz- 
nie się osuszyło. Stacya poczt, i st. telegr. w 
r. 1881 wysłała 4273 a odebrała 4059 depesz. 
Progimnazyum mieści się w dawnym klasztorze 
dominikańskim. Przedtem było tylko trzy kla- 
sy, później Staszic przeznaczył 60000 złotych; 
z procentu tej sumy utrzymywał się profesor 
4 klasy. Zapis ten zrobiony jest pod tym wa- 
runkiem, że gdyby szkołę miano wynieść z H., 
w takim razie ten kapitał wraca do kasy Tow. 
roi. hrub. W roku szkolnym 188 '/.j znajduje 
się uczniów 187, z tych katol. 95, prawosł. 82, 
protestant 1, żydów 9. Nauczycieli wraz z in- 
spektorem jest 8 prócz 2 księży rzym. katoli- 
ckiego i prawosł. wyznania którzy wykładają 
naukę religii. Klas 4 i piąta przygotowawcza. 
Oprócz tego są trzy szkółki elementarne: I -sza 
dwuklasowa męzka w H, (56 uczni: katolików 
17, prawosławnych 39, nauczycieli 2); 2-ga 
szkółka żeńska (uczennic 29: katol. 8, prawosł. 
15, żyd. 6); 3-cia szkółka elementarna na Sła- 
węcinie (uczniów 50: katol. 28, prawosł. 22). 
Na utrzymanie szkółek elementarnych Tow. 
roln. daje rocznie 235 rs. i 85 fur drew. Wła- 
dysław Jagiełło przywilejem z dnia 29 wrze- 
śnia 1400 r. we Lwowie datowanym, mając na 
uwadze zniszczenie krain ruskich i pragnąc za- 
pewnić dochód swojemu skarbowi ze wsi Ru- 
bieszowo w ziemi chełmskiej położonej, wy- 
niósł ją na miasto. (W dawnych aktach H. no- 
si nazwę Rubieszów; nawet Staszic w swej u- 
stawie wszędzie nazywa Rubieszów). Wspom- 
nianym przywilejem wójtów, w H. nadał król 
Bartłomiejowi obywatelowi chełmskiemu za 
100 grzywien groszy praskich prawem dzie- 
dzicznemu wyznaczywszy mu dwa łany pola, 
sadzawkę na rzece Uczew z prawem postawie* 
nia sobie młyna, w miejscu nie przynoszącym 
szkody młynom królewskim, z możnością miele- 
nia wszelkiego gatunku zboża wyjąwszy słodu; 
nadto połowę przychodu jatkowego, z kramnic 

S dekarskich, szewckich, rybackich, jako też po- 
owę przychodu z łaźni, którą miał obowiązek 
zbudować, przydawszy mu trzeci grosz z praw- 
nych kar, a szósty z czynszu, zobowiązując za 
to jego i jego potomków do służenia na wojnie 
z dzidą i jednym łukiem. Włożył także obo- 
wiązek na rzeczonego Bartłomieja wymierzenia 
łanów czyli włók gruntu dla mieszkańców, ile 
można najwięcej, z których to łanów po dzie- 
uęoiu latach powinni byli mieszczanie opłacać I 



po 3 złote czynszu i po 6 groszy dziesięciny. 
A dla pomyślniej s7.ego wzrostu miasta, nadał 
mieszkańcom prawo magdeburskie, uwolnił od 
wszelkiej juryzdykcyi starostów, kasztelanów 
i wojewodów we wszystkich tak większych 
jak i mniejszych sprawach, zabójstwach, kra- 
dzieżach i innych występkach, poddając ich 
swemu (gdy doń za listem królewskim z pie- 
częcią pozwani będą) lub wójtowskiemu sądo- 
wi, z prawem karania wszelkich zbrodni i tra - 
cenią winowajców na miejscu. Tenże król w r . 
1400 w dzień św. Remigiusza erygował ko- 
ściół w H. pod wezw. Wniebowzięcia N. M. P. 
zastrzegłszy sobie i swoim następcom prawo 
ustanawiania proboszcza i oddał takowy w za- 
rząd Wacława Łaskiego pisarza królewskiego. 
Nadał kościołowi gumno tak zwano Szczepa- 
nowskie, mieszkanie, dom na warzenie piwa, 
browar czyli słodownię, dwa ogrody czyli 
place, łąkę, sześciu poddanych z polami i łą- 
kami we wsi Pobereżanach, czterech ogrodni- 
ków z polami i łąkami w tejże wsi, czternastu 
zagrodników na gruncie kościelnym, zobowią- 
zując tych ostatnich do oddawania w dzień ś. 
Marcina po 10 groszy na wosk i lampę, które 
przed Najświętszym Sakramentem palić się 
winny, zaleciwszy wójtowi Bartłomiejowi 
wskazanie tego wszystkiego i oddanie probosz- 
czowi w posiadanie. DozWolił dla korzyści 
plebana mieć karczmę, zapewnił wolny wręb 
w lasach dla niego i jego poddanych w Pobere- 
żanach, wolne mlewo bez miarki, dziesięcinę 
soli, dziesięcinę snopową wszelkiego zboża i na- 
sienia z folwarków królewskich: Hrubieszowa^ 
Czerniczyna, Borodycy, Dyakonowa, Szpiko- 
łos, Slipca, Cześniowa, Busieńca, Huszczy, z 
tego ostatniego miejsca dodając beczkę ryb i 
beczkę miodu, i z folwarków szlacheckich Gród- 
ka, Czumowa, Waliczy, Terchinieo, Terchiń- 
skiej Woli, Hussynnego i Ohrowca, nadto we- 
dle zwyczaju dawnego miasta i wsi w ziemi 
ruskiej położonych, zobowiązał wszystkich 
mieszkańców H. i innych tamże pula mających 
do oddawania w dzień św. Marcina z każdego 
łanu po korcu żyta i po dwa korce owsa. Część 
Rusi Czerwonej, stanowiąca księstwo bełzkie, 
zostawała przez czas jakiś w posiadaniu książąt 
mazowieckich i ci zakładali nowe osady i już 
istniejącym nadawali swobody. Władysław 
ks. mazowiecki i bełzki nowe miasta nadał 
różnymi przywilejami między innemi na sa- 
dzawkę miejską i cło targowe. Tenże książę 
fundował kościół z klasztorem oo. dominika- 
nów, uposażając wsią Zaduboe; dla mieszkań- 
ców obrządku greckiego wzniósł cerkiew pod 
wezw. Św. Mikołaja ze stosownem uposaże- 
niem plebana. Zbudowany został zamek a mia* 
sto tak szybko zaczęło wzrastać, że już w roku 
1411 Władysław Jagiełło po powrocie z Wę- 
gier od cesarza Zygmanta zjechał się w H. z ^ 



Hm. 



Hru 



181 



Witoldem w. ks. lit., a z nim także przybyli 
do Władyriawa posłowie tegoi Zygmunta, pro- 
sząc o pożyczenie 80000 złotych ówczesnych, 
za którą to snmę oddawali w zastaw ziemia 
Spiską. Zjazd ten panujących i posłów pozwa- 
la przypuszczać że miasto było już na pewnym 
stopniu zamożności i mogło posiadać obszerny 
zamek, zdolny do pomieszczenia tak wielkiej 
liczby osób. W następnym 1412 roku Włady* 
aław Jagiełło odwiedza znowu miasto, jadąc do 
Horodła na zjazd Litwy z Koroną. Niedługo 
jednak miasto cieszyło sie spokojnoscią, albo* 
^em brat królewski Swidrygiełło, zostawszy 
po śmierci Witolda, w. ks. lit., chcąc odebrać 
w^ posiadanie Podole i Ruś, rozpoczął wojnę z 
królem i w 1433 r. została stoczona bitwa pod 
H., w której hufce królewskie zostały pobite i 
wzięte do niewoli, a potem jeszcze przez długie 
czasy walczył w tych stronach Fedko książę 
Ostrogski. Przy ówczesnym sposobie wojowa- 
nie, polegającym na niszczeniu ogniem i mie- 
czem, miasto bardzo podupadło. Kazimierz Ja^ 
gielloDCzyk w wigilią Trzech Króli 1450 roku 
w Sandomierzu, potwierdził przywileje Wła- 
dysława mazowieckiego i nakazał aby kupcy i 
furmani jadący z ziem ruskich z wszelkicmi 
towarami do Radomia, Poznania, Wrocławia i 
innych miast przejeżdżali przez H. i tam opła- 
cali cło, dochód zaś z tego cła przeznaczył na 
korzyść swej matki królowej Zolii. Skierowana 
na H. droga handlowa musiała wpłynąć na 
wzrost miasta, tenże bowiem król we wtorek 
w dzień św. Tomasza 1456 r. w Grodnie daje 
pozwolenie żydowi z H. Michlowi, kupować i 
sprzedawać wino i wszelkiego gatunku towa- 
ry po całej Polsce a nawet do innych państw 
rozwozić i uwolnił go od odpowiedzialności 
przed wszystkiemi sądami krajowemi, zosta- 
wiając sobie rozpoznanie wszelkich na niego 
zażaleń, a następnie przywilejem w Grodnie 
w tymże roku wydanym w dzień św. Klemen- 
sa, uwalnia rzeczonego Michla od płacenia 
wszelkiego cła w kraju. W r. 1459 w dzień 
8W. Jana Chrzciciela król Kazimierz, wziąwszy 
pożyczkę 500 złotych od Jana Kuropatwy 
podkomorzego lubelskiego puścił mu zastawem 
H. ze wsiami do niego należącemi, z zastrzeże- 
niem, że dopóki smna spłaconą nie będzie, do- 
chody wszelkie do rzeczonego Kuropatwy na- 
leżeć będą. W r. 1470 na zjeździe generalnym 
w Tarczynie w wilią Bożego Narodzenia król 
wypożycza od Jakóba z Sienna 1400 złotych 
węgierskich i sumę tę na cle hrubieszowskiem 
zapewnia. W 1473 roku w środę po św. Mar- 
ku na przedstawienie Pawła z Grabowa bisku- 
pa chełmskiego została przeniesiona katedra 
biskupia po spaleniu się Chełma do H. jako do 
miejsca urodzajnego, ludniejszego i prawie w 
środku dyecezyi położonego; niedługo jednak 
miasto cieszyło się rezydencyą biskupa, bo w r. 



1490 za staraniem Macieja z Łomży nominata 
chełmskiego do Erasnegostawu przeniesioną 
została. W 1475 r. Kazimierz Jagiellończyk 
wypożycza w Łukowie od Pawła z Jasieńca 
skarbnika, złotych 200 monety polskiej, które 
na mieście H. i wsiach do niego należących za- 
pewnia. W tymże roku bierze od urodzonego 
Deszbora 2400 złotych wagi prawdziwej czy- 
stego złota i oddaje mu w zastaw H. ze wsia- 
mi do niego należącemi, oraz Gzystkowice z 
możnością czerpania dochodów i posiadania 
dopóki dług nie zostanie spłaconym. W 1484 
roku w dzień św. Piotra, król, spadłą na niego 
po śmierci mieszczanina Myszy połowę domu 
w m. H., na wstawienie się Pawła z Jasieńca 
kasztelana sandomierskiego, oddał na własność 
Janowi Dąbskiemu i jego sukcesorom. W roku 
1493 Jan AlbT*echt spadły na niogo iakimże 
prawem dom z placem i browarem po śmierci 
Jerzego Kiesha mieszczanina hrubieszowskiego, 
leżący przy folwarku Marcina Razora z jednej 
a kupca klisza rusina z drugiej strony, nadał 
Mikołajowi Wydżdże swemu dworzaninowi. 
W tymże 1493 w czwartek po Trzech królach 
Jan Albrecht wypuszcza żydowi hrubieszow- 
skiemu Szachniewiczowi Schach, poczynając od 
Św. Stanisława, w trzech letnią arendę cło 
hrubieszowskie, a następnie w Piotrkowie w 
piątek mięsopustny t. r. sporządz:i dział ma- 
jątku pozostałego po ojcu pomiędzy tymże 
Szachem Szachowiczem a Meszkiem Mordacz 
braćmi. Napad tatarów w 1498 roku, oraz 
dwa napady w 1500 roku, tak zniszczyły i 
spustoszyły H., że Jan Albrecht, na przedsta- 
wienie Jakóba Buczackiego starosty chełm- 
skiego i hrubieszowskiego, pragnąc zniszczone- 
mu i spalonemu miastu przyjść w pomoc, w 
Krakowie w czwartek przed niedzielą palmo- 
mą 1501 r. uwalnia miasto od wszelkich po- 
datków i ciężarów na lat 10. Ponowiony na- 
pad w 1502 roku zniszczył do reszty miasto. 
Król Aleksander chcąc je podźwignąć, potwier- 
dza mu przywileje Władysława Jagiełły a 
zarazem tegoż dnia to jest w czwartek przed 
świętem św. Filipa i Jakuba 1502 roku usta- 
nowił dwa jarmarki, jeden w dzień Wniebo- 
wstąpienia Pańskiego, a drugi na Podniesienie 
Św. Krzyża, oraz targ raz w tydzień w dzień 
czwartkowy, tak żeby kupcy wedle zwyczaju 
ziem ruskich i wszelkiego stanu ludzie przy- 
bywać mogli. Również przywilejem wydanym 
w Mińsku w piątek po AVniebowzięciu N. M. 
P., tegoż 1502 r. mostowe i cło, które oddaw- 
na pobierane było; pozwolił aby na korzyść 
miasta obrócone było, nadto w tymże dniu i 
roku oddzielnym przywilejem uwolnił mie- 
szkańców od opłaty czopowego na rok jeden. 
Podnoszące się miasto zostało znowu zniszczo- 
ne w 1506 roku przez tatarów. Oprócz tego 
miasto było uciemiężane przez miejscowego 



-^j 



182 



Hfu. 



Hru 



BtarOBtę Jerzego Krzepskiego, który, zapozwa • 
ny przed króla Zygmunta I-go przez wójta 
Jana Bochotniekiego, skazany został przez te- 
goż, wyrokiem wydanym w Krakowie w nie- 
dzielę palmową 1507 roku, za wszelkie gwałty 
i nadużycia, na wynagrodzenie mieszkańcom 
strat i szkód i na zapłacenie kosztów. W 1511 
roku król Zygmunt w Brześciu Litewskim po- 
twierdził wszelkie prerogatywy i swobody 
nadane przez swych poprzedników. Tenże 
król często na zamku hrubieszowskim przeby- 
wał a nawet niektóre przywileje dla m. Ho- 
rodła tam podpisywał, a w 1518 r. we wto- 
rek po Bw, Łucyi w Brześciu Litewskim odno- 
wił dla obywateli m. H. przywilej na sadzaw 
kę miejską, dozwalając korzyści z niej na po- 
trzeby miasta obracać. W 1519 roku miasto 
zostało znowu zniszczone przez tatarów, w 
skutek czego Zygmunt I na sejmie w Krako- 
wie w niedzielę piątą postu 1523 r. na prośbę 
Andrzeja z Tenczyna wojew. sandomierskiego, 
hrubieszowskiego i bełzkiego star., uwolnił o- 
by wateli m. H. na rok jeden od pod wód i wszel- 
kich stacyj dla niego, posłów i dworzan jego 
a w 1524 roku to uwolnienie jeszcze na jeden 
rok przedłużył. W 1526 roku znowu H. zo- 
stał zniszczony przez tatarów. Zygmunt I na 
ponowne wstawienie się Andrzeja Tenczyó- 
skiego, nagradzając tę klęskę w piątek przed 
Św. Agnieszką 1526 roku, na sejmie w Piotr- 
kowie nadaje miastu karczmę z wolnością spro- 
wadzania i sprzedawania w tejże trunków na 
użytek miauta, oraz uwalnia mieszkańców od 
podwód, furmanek i posłańców na rok jeden. 
W 1527 roku potwierdza przywilej króla Ale- 
ksandra z 1502 r. na pobieranie cła i mosto- 
wego na korzyść miasta. W tym roku pot- 
wierdzony przywilej Władysława Mazowiec- 
kiego, nadający dominikanom Zadubie. Po- 
nieważ kupcy ze Lwowa dla uniknienia opła- 
ty cła, jadąc na jarmarki do Krakowa, Pozna- 
nia i Litwy omijali H., zaskarżeni o to przez 
Andrzeja z Tenczyna, dekretem Zygmunta I w 
sobotę po Św. Piotrze 1532 r. w Krakowie 
wydanym, zobowiązani zostali, aby nie inną 
drogą, tylko na H. i Chełm przejeżdżali tam 
i napowrót i należyte cło opłacali. Następnie 
król Zygmunt w 1532 roku, w piątek po św. 
Marcinie w Krakowie, nadaje nowy przywilej 
na pobieranie targowego, od każdego korca 
zboża na targ przywiezionego i od każdej 
ćwierci miodu, po dwa denary na ogólną ko- 
rzyść miasta, za to zobowiązuje każdego po 
szczególe mieszkańca do wywożenia co roku 
po 4 dęby na reperacyą zamku wedle rozka- 
zu starosty lub podstarościego. W 1538 roku 
obywatele m. H. oskarżyli przed królem w 
I^iepołomicach obywateli m. Chełma i Kra- 
snegostowu, że ci wzbraniają się dostarczać 
podwód, prze? oo cały ciężar na H, spadał; 



produkowała strona przeciwna dokumentem, 
że jest od tego uwolnioną, jednakże dekretem 
królewskim w 1540 r. wydanym została zobo- 
wiązana do płacenia obywatelom hrubieszow- 
skim po 20 marek corocznie wiecznemi czasy 
a to w miejsce dawania furmanek, których ca* 
ły ciężar wyłącznie spadł na H. W 1544 roku 
pożar niszczy miasto a z niem kościół i kla- 
sztor dominikanów. W 1546 r. Adam pleban 
hrubieszowski r. g. wyjednał sobie od króla 
konsens na trzy pracownie czyli działy w żu- 
pach bocheńskich przez tegoż zakupione. Zy- 
gmunt August, przebywając często na zamku 
hrubieszowskim, również był hojnym w nada- 
niach dla miasta. Król ten, pragnąc rozszerzyć 
i umocnić zamek tutejszy, robi układ z domi- 
nikanami^ niocą którego konwent odstępuje 
przyległy zamkowi plac, na którym kościół i 
klasztor przed pogorzelą w 1544 roku były 
zbudowane, w zamian za dwa place bliżej ryn^ 
ku miejscowego położone, granatowskie zwane; 
zamiana ta zrobiona w Wilnie 29 marca 1549 
roku. Następnie tegoż roku 21 czerwca uwal- 
nia miasto na lat 3 od wywożenia po 4 dęby 
do zamku. W 1550 roku w Piotrkowie po- 
zwala miastu zająć wszystkie place, na któ- 
rych w przeciągu jednego roku, dawni mie* 
szkańcy nie zaczną się budować, aby zaś u- 
łatwió odbudowanie się nadaje mu prawo wrę- 
bu w lasach starostwa lubomlskiego. Tenże 
król nadał miastu herb wyobrażający jelenią 
głowę, między rogami której umieszczone są 
dwa krzyże w około napis: „Sigillum Ciritatis 
Hrubieszów", Wójtowstwo hrubieszowskie z 
polami, łąkami, ogrodami i wszelkiemi przyna- 
leżytościami Jędrzejowi Dąbrowskiemu staroś- 
cie hrubieszowskiemu wypuszcza. Dozwolony 
wrąb w lasach starostwa lubomlskiego dla 
wielkiej odległości był dla miasta mało pomo- 
cnym; dla tego król nowym przywilejem z d. 
16 pażdz. 1551 roku dozwala mieszkańcom 
wolnego wrębu na opał i budowle w lasach 
starostwa hrubieszowskiego. Tyle dobro- 
dziejstw przez króla i jego poprzedników wy- 
świadczonych, przyczyniło się nie mało do po- 
myślności miasta, to też przybrało ono postać 
warowną, okopane i umocnione wałem zosta- 
ło, dwie bramy bełzka i od Sławęcina idąca 
zamykały miasto, po za obrębem którego były 
trzy przedmieścia Sławęcin, Podgórze i Chrust 
zwane; to ostatnie dziś jest w obrębie miasta. 
Wzniesiony został drugi kościół r. g. świętego 
Krzyża, z oddzielnie uposażonym plebanem, do 
którego wsie Pobereżany, Wolica, Borodyca 
i Swierszowa przyłączono. Poprzednio z do- 
browolnych darów mieszkańców miasta fun- 
dowany był kościół ze szpitalem św. Ducha 
r. 1., któremu to kościołowi Zygmunt August 
w dniu 24 grudnia 1547 roku dziesięcinę 
wszelkiego ziarna i nasienia ze wsi Jarosław- 



Hru. 



Hru 



183 



5e i RocHałyoi przeznaczył, w połowie dla ple- 
bana w połowie na utrzymanie ubogich; prawo 
prezentowania proboszcza nadał magistratowi 
miaata za potwierdzeniem starosty. Lustraoya 
a 1554 r. wykazuje czysty dochód ze staro- 
stwa 4092 złote 10 groszy ówczesnej monety 
a dochód miasta podany na 133 złote 5 groszy; 
tamże wykazana cena zboża: żyta korzec złot. 
4, pszenicy zł. 10, jęczmienia zł. Q, owsa zł. 
6, lireozki zł. 8, grochu zł. 10, prosa zł. 8, 
Biemienia lnianego zł. 10, konopnego zł. 5. 
Mieszkańcy uwolnieni przez króla czasowo od 
dostarczania furmanek, odmawiali i nadal ta- 
kowych; pozwani o to do króla przez Stanisła- 
wa Noskowskiego dworzanina królewskiego 
w Krasnymstawie 1558 roku, zostali od pre- 
tensyi Noskowskiego uwolnieni. W poniedzia- 
łek po Św. Agnieszce na sejmie w Piotrkowie 
w dniu 12 marca 1565 r. dziesięcinę z pól fol- 
warcznych należących do zamka: Czerniowa, 
KoBmowa i Slipcza oddał oo. dominikanom 
hrubieszowskim. Tegoż roku dnia 8 lipca król, 
pożyczywszy w Kmiczynie od Andrzeja Dą- 
browskiego woj. bełzkiego star. hrubieszow- 
skiego 16,000 złotych, oddaje mu w zastaw 
H. ze wsiami do niego należąoemi. Dnia 21 
listopada 1576 roku Stefan Batory oddaje w 
dożywotnie posiadanie starostwo hrubieszow- 
Bkie Andrzejowi Tęczyńskiemu i żonie jego Zo- 
fii z Dębowskich, a w dniu 18 grudnia t r. 
wydaje wspomnianemu Andrzejowi hrabiemu 
na Tęczynie przywilej na wykupienie wój- 
tostwa hrubieszowskiego. Tenże król 12 gru- 
dnia 1578 roku na prośbę Andrzeja Tenczyń- 
skiego daje przywilej żydom hrubieszowskim 
na pobudowanie szkoły, domów dla kantora 
i rabina z uwolnieniem od powinności i cięża- 
rów miastu należących, dozwalając nadto ży- 
dom w mieście wszelkiego handlu, rzezią się 
tmdnióy mięso sprzedawać, w rynku sklepy i 
kramnice budować i w takowych sprzedawać, 
V browary stawiać, V tych piwo warzyć, trunki 
i żywność wszelkiego rodzaju sprzedawać, domy 
w rynku i całym mieście zakupować i zamie^ 
szkiwać, zgc^a do wszelkich praw i preroga- 
tyw na równi z obywatelami chrześciańskiemi 
dopuszcza, obowiązując ich do ponoszenia 
wszelkich ciężarów^ wspólnie z temiż; z powo- 
du dozwolonej rzezi wkłada na żydów obo- 
wiązek dawania corocznie 15 kamieni łoju do 
samku, zaś ile razy mieszczanie zmuszeni będą 
zwozić dęby, żelazo lub inne potrzeby do zam- 
ku, żydzi mieli obowiązek dawania po 2 faski 
gwoździ. Tenże król na pjr(2Ś^j^JEanczynskifi=L 
ĘO i całego pospólstwa m. H., w skutek udo- 
wodnionego dobrego sprawowania się, pozwala 
Abrahamowi żydowi propinącyą gorzałki, któ* 
rą dotychczas trzymał, trzymać do śmierci, 
z obowiązkiem płacenia corocznie po 60 marek 
polskich na potrzeby i fortyfikacye miasta, O'^ 



raz dostarczania corocznie Jednej dobrej hako« 
wnicy. Dnia 8 listopada 1588 roku w Brześ- 
ciu litewskim Zygmunt III nadaje dożywotnie 
starostwo i wójtowstwo hrubieszowskie Sta«- 
nisławowi Żółkiewskiemu. Tenże Żółkiewski 
zawiera dnia 20 listopada 1592 roku układ z 
miastem, mocą którego miasto ustępuje mu 
prawa do stawu pod miastem będącego, a Żół« 
kiewski uwalnia mieszczan od wożenia dębów 
z puszczy Huszcza zwanej, zastrzegając obo« 
wiązek odwożenia tamże zboża; uwalnia ró<- 
wnież mieszczan od reperacyi grobli a tylko 
z powodu pobierania przez miasto mostowego, 
tenże most na upuście mieszczanie obowiązani 
są reperować; w końcu zezwala mieszczanom 
łowić ryby na nizie rzeki, zacząwszy od gro* 
bli. Układ ten został zatwierdzony przez Zy- 
gmunta III w Warszawie dnia 23 maja 1593 
roku. W tymże czasie zaczęły się w mieście 
tworzyć cechy rzemieślnicze, potwierdzane 
przez króla lub starostę; i tak Zygmunt za« 
twierdził w 1605 roku na sejmie w Warsza** 
wie ustawę cechu kuśnierskiego, w 1615 roku 
ustawa cechu krawiecki^o potwierdzona przez 
starostę Żółkiewskiego, także cechu piekar- 
skiego; w 1616 zatwierdzona przez króla usta* 
wa cechu szewckiego; w 1617 zatwierdzone 
przez króla ustawy cechów: kowalskiego, ślu« 
sarskiego, bednarskiego, stolarskiego, stelmas- 
kiego, siodlarskiego, kotlarskiego, miecznikóWf 
złotników i gonciarzy. Zaś 24 października 
1619 roku zatwierdzona^ została ustawa cechu 
tkackiego przez Jana Żółkiewskiego starostę 
hrubieszowskiego. Dnia 26 czerwca 1630 roku 
Zygmunt III w Warszawie na prośby Meto- 
diusza Terleckiego biskupa chełmskiego za* 
twierdził fundacyą cerkwi gr.-un, pod wezwa- 
niem Wniebowzięcia N. M. P., wymurowanej 
i uposażonej przez Sofroniego Koculę mie- 
szczanina hrubieszowskiego; sukcesorowie te« 
goż Koculi dodali jeszcze na uposażenie pleba- 
na łan pola kupionego od Marka Demkowicza 
i uzyskali od Władysławą IV w Wilnie dnia 
9 lutego 1633 roku, zatwierdzenie tej ofiary 
i potwierdzenie pierwotnej erekcyi cerkwi. 
Zygmunt III d. 5 marca 1519 roku potwierdził 
nadanie Zygmunta Augusta na wolny wręb 
do lasów lubomlskich i hrubieszowskich. W 
archiwum sądu pokoju hrubieszowskiego znaj- 
dują się akta radzieckie od 1606 roku z różne- 
mi przerwami w czasach zaburzeń, obejmują 
one sprzedaże, zapisy, testamenta^ wyroki tak 
cywilne jako i kryminalne, te ostatnie zwykle 
bardzo srogie, w nich jest wzmianka o szcze- 
gólnym zwyczaju, iż przy kupnie nieruchomo- 
ści dawano kupującemu od rajców gałąź zielo- 
ną, którą obnoszono po całym mieście, obwie- 
szczając kupno, potem następował mohorycz, 
którego koszt był włączony do aktu kupna. 
Łustracya z tego czasu pokazujci że mieszkań* 



m 



Hru. 



Hru. 



cy płacili Btaroioie z 54 V, łanów po 1 zł. 6 gr. 
co czyni 65 zł« 12 gr., osobno plebanowi po 6 
groszy. Z 7 browarów z każdego po 2 marki, 
aby w nich piwa zamkowego nie warzono. 
Piekarze, których liczba jest nie jednakowa a 
teraz jest 12, płacili po 4 grosze, co czyni zł. 
1 gr. 18; szewcy których jest 26 płacą czyn- 
8£n po 8 groszy, co czyni zł. 6 gr. 28; z łaźni 
płacą czynszu zł. 26. Targowe, spaśne czy to 
arendne chodzi zł. 60; od rzeźników, którzy 
dają za każdą łopatkę bydlęcą po 3 gr., a za 
baranie po szelągu, arendy 26 złotych; żydzi 
za 3 faski gwoździ płacą 9 zł.; rzeźnicy żydzi 
dają łoju kamieni 15, kamień 1 zł 10 gr. co 
czyni zł. 20. Młyny dwa pod miastem czynią 
arendy 700 zł. Dochód z miasta czyni 1111 
zł. 10 gr.; dochód ze starostwa wyrachowany 
ną 11318 złotych. W tym czasie do staros- 
twa hrubieszowskiego należały wsie: Pobere- 
żany, Czerniczyn, Borodyca, Modryń, Mien- 
ozany, Kosmów, Bohu tycze z młynem, Dyako* 
nów, Szpikołosy, Jarosławiec, Patnowice,z 
młynem Busieniec, oraz Huszcza z dwoma 
młynami w wojew. bełzkim i Jastrzębna Kola 
albo Przy horha w ziemi chełmskiej. Dnia 15 
marca 1627 r. Zygmunt III wakujące staros- 
two hrubieszowskie oddał synowi Władysła- 
wowi. Dopełniona lustracya z 1628 r. odwo- 
łuje się do lustracyi z 1616 roku i ten sam 
dochód z małą różnicą wykazuje. Na przed- 
stawienie mieszkańców H. o złych drogach 
i potrzebie urządzenia grobel, Zygmunt III przy- 
słał na grunt rewizorów; wskutek ich relacyi 
już Władysław IV przywilejem wydanym w 
czasie sejmu koronacyjnego w Krakowie 16 
marca 1633 roku, ustanowił mostowe od każ- 
dego konia i bydlęcia po groszu, z którego to 
funduszu mieszkańcy mają obowiązek groble 
naprawiać i mosty w dobrym stanie utrzymy- 
wać. Na tymże sejmie król potwierdził przy- 
wileje wydane dla miasta przez Zygmunta I 
i Zygmunta Augusta. Tegoż roku 10 marca 
król oddał to starostwo Rafałowi Leszczyń- 
skiemu wojewodzie bełzkiemu z obowiązkiem 
płacenia kwarty, zaś 12 października 1639 ro- 
ku nadaje wójtostwo hrubieszowskie Annie 
Żyżyńskiej dożywotnio. Tegoż roku wielki 
pożar niszczy miasto; zaś w następnym 1640 r. 
najście tatarów. W 1641 roku Abraham 
Szlatkowski sufragan chełmski, proboszcz hru- 
bieszowski, zabiera miastu niektóre domy na 
wale miejskim położone, takowe rozrzuca i 
grunta do probostwa przyłącza, ulicę przy 
rzece będącą zagradza, buduje gorzelnię, wódkę 
i likwory pali; pozwany o to przed króla, po 
wyznaczeniu komisyi na grunt dla sprawdze- 
nia, wyrokiem wydanym w piątek przed św. 
Pryska 1643 roku, skazany został na zapłace- 
nie miastu 4000 złotych, jak niemniej na roz« 
rzucenie budowli przez niego postawionych. 



Poczem król potwierdza miastu prawo na wol * 
ną propinaoyą wódki, z tem aby dochód ten na 
uporządkowanie miasta był obracany. W roku 
1646 kiedy Władysław IV gromadził wojska 
na wojnę z Turcy ą, od przechodu ich miasto 
bardzo ucierpiało: wzmianka o tem w aktach 
radzieckich brzmi w ten sposób: „po różnych 
ciężkościach od dawnych czasów, przyszła 
niesłychana opressya tego roku na mieszkan- 
ce od żołnierza, dwojaki chleb, w zimie jeden 
na pana Bieganowskiego chorągiew, na wios- 
nę drugi na chorągiew pana wojewody raw- 
skiego, któryśmy opłacili 3000 złotych. Czter- 
naście chorągwi do obozu i z obozu ciągnących 
wzięły od nas półtora tysiąca złotych. Gwar- 
dyi królewskich trzy chorągwie, pod któremi 
600 ludzi, ci kosztowali do 3000 złotych, bo 
od żydów wzięli pół dziewiętnasta, a złożono 
pół siedemnasta miejskich od gospodarza, po 
tem Korydynowa chorągiew na zimowlę przy* 
była i bardzo ciążyła, bo jednego gospodarza 
po 60 złotych kosztowała. Bóg dajże żeby te- 
go nigdy nie było. Chmielnicki, który w roku 
1648 roku doszecU aż do Zamościa, zawadził 
także o H., zniszczył miasto i zamek, mie- 
szkańcy UDickiego wyznania najbardziej ucier- 
pieli, dla lego Jan Kazimierz dnia 19 kwiet- 
nia 1652 roku w Warszawie ną przedstawienie 
Jakuba Suszy biskupa chełmskiego unickiego. 
Danielowi Koculi, prezbyterowi przy cerkwi 
hrubieszowskiej, nagradzając stałość jego w u- 
trzymywaniu i rozszerzaniu wiary w czasie 
rebelii kozackiej, dozwala dwa razy do roku 
na jego potrzeby, a mianowicie na Wniebo- 
wzięcie N. M. P. i na Boże Narodzenie miód 
warzyć bez opłaty, o czem Łukasza z Bnina 
Opalińskiego, marszałka nadwornego, starostę 
hrubieszowskiego zawiadamia; przywilej ten 
w 1728 roku był potwierdzony przez Augusta 
II. Tenże Łukasz Opaliński na gruntach nale- 
żących do starostwa hrubieszowskiego w ziem i 
chełmskiej erygował m. Opalin. Konfederacya 
tyszowiecka sprowadziła w te strony szwed jw, 
którzy miasto zniszczyli, potem przechód Ra- 
koczego tam i napowrót znowu miasto zniszczył. 
Tyle klęsk następujących jedne po drugich 
zamożne przedtem miasto przywiodły do upad- 
ku. Lustracya w 1661 roku dopełniona wy- 
kazuje dochód z miasta 243 zł., a dochód ze 
starostwa 3000 złotych. Starostą był wtedy 
Mikołaj Daniłowicz podskarbi koronny a po- 
siadaczem wójtostwa Krzysztof Strojnowski. 
Oprawa arcyksiężniczki Eleonory żony Micha- 
ła Kory buta 100000 zł. i tyleż przy wianku 
konstytucyą sejmową z dnia 9 września 1670 
roku była zabezpieczona między innemi do- 
brami koronnemi i na H. Napad tatarów w 
1672 roku znowu zniszczył miasto, w powro- 
cie byli pobici pod H. przez Jana Sobieskiego. 
Akta radzieckie w tym czasie przerwane nic o 



Hru 



Hru 



185 



tern nie wspominają zostało tylko o tern poda* 
nie ludowe z nazwą góry tatarskiej. Ponie* 
waż dochody katedry chełmskiej tak opadły, 
że nie wystarczały na utrzymanie kapitały a 
zatem konstytucją Sijmu koronacyjnego z r. 
1676 probostwo hrubieszowskie do tejże ka- 
tedry przyłączone zostało. W skutek skargi 
mieszczan zjechał z ramienia starosty hrubie- 
szowekiego do zamku Jan Bełchacki łow. rus. 
i słuchał rachunków 8zajewicza burmistrza 
z summy 1618 złotych, przyjął wydatek sd. 
1006 na postawienie upustu miejskiego, resztę 
612 zł. zalecił zwróció ratami, nakazując tę 
kwotę obrócić na postawienie ratusza miel* 
skiego. Bzajewicza z urzędu burmistrza zrzu- 
cił. Jan III z Żółkwi dnia 23 listopada 1693 
roku na wstawienie się Marka Matczyóskiego 
woj. zam. rusk. i na prośbę mieszczan r. g., u- 
trzymująo przy wszystkich prawach i przy- 
należytościach jakie posiadała cerkiew 6w. 
Mikołaja, funduje szpital, dodając proboszczo- 
wi pole na dębinie za Bławęcinem położone i 
ogród z wałem, bractwu zas łan pola Turczyn- 
ski zwany na Uszowej dolinie, z ogrodem i sa- 
dami za basztą. Szpitalowi pół łana pola przy 
drodze sokalskiej i ogród. W 1709 r. trapiło 
miasto morowe powietrae; potem walki 8ie- 
nlawskiego hetmana ze stronnikami Leszczyń- 
skiego i Karola I znowu zniszczyły miasto, 
tak że już nie mogło dojść do tego stanu i za- 
możności w jakim było przed 1639 rokiem. 
Kościoły i cerkwie były jednakże odbudowa- 
ne, jak świadczą wizyty biskupów chełmskich 
Krzysztofa Szembeka 16 października 1714 r. 
i Józefa Lewickiego 21 liiK» 1721 roku. Do- 
minikanie zaś zaczęli murować kościół i kla- 
sztor i przy pomocy Kuropatnickich i Kur- 
dwanowskich skończyli; groby obydwóch tych 
familij są w lochach kościelnych. August II 
dnia 23 listopada 1722 roku potwierdził mia- 
stu wszystkie przywileje dane przez swych 
poprzedników. Starostwo hrubieszowskie od 
5 marca 1705 roku było w posiadaniu Stani- 
sława Potockiego str. litew., który w 1727 r. 
odstąpił takowe w grodzie bełzkim Franci- 
szkowi Salezemu Potockiemu, co było zatwier- 
dzone przez króla 22 czerwca 1727 r. Lustra- 
cya z 1765 r. taki stan miasta przedstawia: 
domów żydowskich 135, domów chrześciań- 
skich 26, na ulicy wójtowskiej domów 13, na 
sokalskiej 24, na zamojskiej 25, domów nale- 
żących do kościoła farnego 17, do klasztoru 
dominikanów 8, do cerkwi św. Mikołaja 5, na 
przedmieściu Sławęcinie 101, razem 375 dm. 
Dochód z propinacyi z porękawicznem 27575 
złotych, staw który się napuszcza przynosił 
700 złotych. Daniny: Huszcza od żydów 133 
zł.; tejże od chrześcian 465 zł. Czynszu z pół 
pustych od mieszczan 66 zł. 20 gr. Czynszu 
z cechów piekarskiego, szewckiego i z browa- 



ru od żydów 18 zł. Grożdziowego i łojowego 
od żydów 432 zł. Rybackiego od chrześcian 
i żydów 100 zł.; od rzeźników chrześcian 100 
zł, Parkannego od katolików i żydów 40 zł. 
Legunu od chrześcian 324 zł.; od żydów 282 
zł. Ogół dochodu ze starostwa razem z m. 0- 
palinem, Huszczą i Jastrzębną Wolą 60045 zł. 
15 gr. W skutek pierwszego rozbioru kraju 
H. przeszedł pod panowanie austryjackie. Po 
śmierci Franciszka Salezego Potockiego, ostat- 
niego starosty, rząd austryjacki miasto H* ze 
wsiami do niego należącemi objął w swoje po-* 
siadanie a następnie z Ignacym hrabią Cetno- 
rem wojewodą bełzkim na dobra solae zamie- 
nił. Przy zamianie dóbr to jest przy pierwo-* 
tnych umowach o tę zamianę , sporządzony zo- 
stał przez rząd austryjacki dnia 7 marca 1788 
roku inwentarz, według którego miasto obo- 
wiązane było płacić: 1) Huszczy daniny pie- 
niężnej, kcórą mieszczanie hrubieszowscy za- 
miast odwózki zboża do wsi Huszczy obowią- 
zani byli płacić, 457 zŁ 2) Z wygonu obok 
cmentarza ku wsi Grudek ciągnącego się 58 
zł. 20 gr. 3) Rybackiego 58 zł. 20 gr. 4) 
Czynszu od rzeźników katolików 100 zł. 5) 
od piekarzy i szewców 6 zł. 6) Huszczy od 
żydów 135 zł. 7) Eybackie od żydów 33 zł. 
10 gr. 8) Łojowe od żydów 216 zł. 9) Bro- 
warne od żydów 12 zł. 10) Gwoździowe od 
żydów 136 zŁ 11) Parkanne 40 zł. Czynsze 
te płacone były do 1866 roku; w tym roku 
przy uwłaszczeniu miast zostały zniesione bez 
żadnego wynagrodzenia. Egzystował jeszcze 
wtedy w m. H. dwór, składający się z 
12 pokoi i sieni, oficyny z 6 izb z sienią i pie- 
karnią, spichrz, stajnie, wozownia z oddzielną 
stajnią, obory, wszystko z drzewa, szlachtuz 
za dworem nad rzeką, młyn jeden o 4 kamie- 
niach i tartak o 1 pile. Summa czystej intraty 
wyrachowana na 20,010 zł. 20 gr. Zamiana 
dóbr hrubieszowskich dokonaną została ukła- 
dem komplanacyjnym z dnia 7 grudnia 1799 
roku pomiędzy skarbem cesarskim a Igna* 
cym Cetnerem a przez dekret cesarski z dnia 
16 lutego 1802 roku zatwierdzonym. Wsku- 
tek czego hrabia Cetnor wojewoda bełzki we- 
dle dekretu fori nobillum lwowskiego z dnra 
20 maja 1803 roku do tabuli jako właściciel 
wpisany został. Nim jednak akt zamiany uzy- 
skał najwyższe zatwierdzenie, Ignacy Cetner 
wraz z córką swą Anną Potocką, późniejszą ks. 
lotaryńską, z dóbr dawniej starostwo hrubie- 
szowskie składających: miasto H. z wójtów- 
stwem i Podzamczem, wsie: Pobereżany, Czor- 
niczyn, Borodycę, Dyakonów, część Szpikołos 
Starościńską zwana, Jarosław ice, Busienia i 
część Putnowic za kontraktem prywatnym z 
j dnia 30 marca 1800 r. we Lwowie spisanym 
I Aleksandrowi i Annie z Zamojskich ks. Sapie- 
hom za summę szacunkową 700000 zł. sprzo- 



186 



Hru. 



Hru 



I 



dali. Ze strony Sapiehów zawierał i podpisał 
kontrakt ks. Stanisław Staszic jako specyalny 
plenipotent. Pokazuje się jednak że ks. Sapie- 
howie byli tylko podstawionymi właścicielami, 
a dobra wspomniane Staszic sam dla siebie 
nabywał; że zaś nie był szlachcicem niemógł 
więc w państwie austryackiem dóbr na swoje 
imię nabyó, za aktem bowiem z dnia 20 lutego 
1801 roku Aleksander Sapieha wszelkie pra- 
wa do dóbr hrubieszowskich przelał na osobę 
żony swej Anny, która następnie za upowa- 
żnieniem męża, aktem z dnia 28 marca 1801 r. 
oświadczyła, że dobra Hrubieszów Rtanisław 
Staszic sam dla siebie rzeczywiście zakupił 
i z szacunku wypłaconego 700000 złotych te- 
goż skwitowała, dawszy mu poprzednio dnia 
19 marca t. r« nieograniczoną do dyspozycyi 
powyższemi dobrami plenipotencyą. Aktu te- 
go jednak Staszic w tabuli nie objawił z powo- 
du, że nie mógł dowieść szlacheckiego pocho- 
dzenia. Dopiero po przyłączeniu tej części 
kraju do ks. Warszawskiego za kontraktem za- 
wartym przed Walentym Skorochód Majew- 
skim 1811 roku 19 sierpnia w Warszawie, ks. 
Sapieżyna wspomniane dobra hrubieszowskie 
na rzecz i osobę ks. Staszica odstąpiła i na 
} rzepisanie tytułu własności w księgach de- 
partamentu lubelskiego zezwoliła. Kontrakt 
ten pod dniem 13 marca 1812 roku w aktach, 
bypotecznych pod liczbą 18 na stronnicy 370 
wpisany został. W latach 1801 i 1803 zna- 
czne pożary zniszczyły miasto; wzrost jego na 
nowo rozpoczął się dopiero w 1806 r. kiedy w 
Hrubieszowie umieszczono zarząd podprefektu- 
ry, sąd pokoju i szkołę pod wy działo «7ą. W 
czasie założenia tow. roln. hrubieszowskiego 
przez Staszica miasto, posiadając dziedziczne 
swoje grunta, do składu tegoż towarzystwa 
niechciało przystąpić, weszły do niego tylko 
dziedziczne części jako to: Wójtostwo i Pod- 
zamcze; zawsze jednak Staszic przypuścił mia- 
sto do pewnych dogodności a mianowicie u- 
dzielają się pożyczki amortyzacyjne na ziemie 
i domy murowane i kto w mieście jak w ca- 
łem towarzystwie postawi z gruntu dom mu- 
rowany i pokryje go materyałem niepalnym 
ten dostaje zwrot 7^ części wartości tego 
domu. Od czasu założenia towarzystwa w 
mieście wymurowano i pokryto materya- 
łem niepalnym 38 domów, za co wypłacono 
33,228 rs. 52 kop. Z tego chrześcianie wymu- 
rowali 13 domów i dostali 12198 rs. 37 kop., 
żydzi wymurowali 25 domów i dostali 2 1 ,030 
rs. 75 kop. Kapitał wypożyczony miastu wy- 
nosi 43646 rs., od którego płacony jest 5 7, 
rocznie procent i umorzenie w ciągu lat 20. 
W mieście H. urodził się słynny mechanik 
i matematyk Abraham Stern 1769 r. Par. H. 
dek. t. n. liczy 3720 dusz. Gmina H. należy 
do s. gm. okr. III w Dyakonowie, tamże urząd 



gminny, obszar jej wynosi 12013 mr. a ludno^^ 
4023. W skład gminy wchodzą: Antonowka 
fol w., Bohorodyca wś, Białoskury, Czerni czyn, 
Dyakonów, Jakubówka folw., Każmierówka, 
Łotoszyny, Makowszczyzna folw., Michałów- 
ka folw., Moroczyn wś i folw., Pobereżany, 
Swierszczów wś i folw., Szwajcary fol., Szpi- 
kołosy wś i fol., Teosin fol,, Teresówka fol., 
Tentiuków, Wójtostwo fol., Wolica Podhorecka. 
Powiat Hrubieszowski obecny stanowi tylko 
częsó północną dawnego powiatu, z którego u- 
tworzony został w 1866 r. drugi nowy powiat 
tomaszowski. Graniczy on od północy z pow. 
chełmskim, od wschodu z gub. wołyńską, od 
której oddziela go rz. Bug, od płd. z pow. to« 
maszowskim a od zachodu z zamojskim. Obszar 
ogólny wynosi 26.68 mil kw» Półn. częśó po- 
wiatu, tworząca trójkąt zawarty między rzeka- 
mi Wełnianką i Bugiem, a odgraniczony od 
południa drogą bitą łączącą Uchanie z Horod- 
łem, przedstawia obszar lesisty i błotnisty, 
zwłaszcza nad brzegami Wełnianki i kilka 
strumieni odprowadzających wody leśne do 
Bugu. Trójkąt ten pod względem cech fizyo- 
graficznych stanowi część przyległego mu Po- 
lesia. Jestto najmniej zaludniona częśó powia- 
tu; wsie rozmieściły się tylko po krawędziach 
trójkąta nad brzegami Wełnianki, Bugu i przy 
drodze bitej; środek zajmuje obszar leśny bez 
wsi i dróg. Dalej ku południowi zaczyna się 
kraj wzgórkowaty z glebą tłustą, gliniastą, w 
części czarnoziomną, mający wspólne cechy z 
przyległym mu Wołyniem. Wzniesienia grun- 
tu zaznaczają się stopniowo i dochodzą do 900 
stóp w stronie zachodniej między Uchaniami a 
G-rabowcem; postępując ku wschodowi, spoty- 
kamy stopniowe obniżanie się tak, iż krawę- 
dzie doliny Bugu leżą na wyniesieniu 650 do 
700 stóp nad poziom morza, a więc o 250 do 
200 niżej niż częśó zachodnia. Na żyznej gle- 
bie rozsiadły się liczne, ludne i zamożne wsie. 
Łasy zajmują w powiecie przestrzeni 57632 
mórg, z tego przypada 46149 mr. na nienrzą- 
dzone a 4617 na lasy z urządzonem gospodar- 
stwem leśnem ^w 1880 r.). Wycięte a nie za- 
drzewione obszary leśne wynoszą 3182 mórg. 
Włościanie posiadali tylko 195 mr. a za ser- 
wituty zniesione otrzymali 2588 mr.; do osad 
miejskich należy 622 mr. Sady dworskie zaj« 
mują 296 mr., włościańskie 195 mr. Rolnictwo 
mimo bogactwa gleby nie stoi na wysokim 
stopniu rozwoju. Przeważają tu dobra więk- 
szych rozmiarów (po nad 1000 mr.) a brak 
drobniejszych posiadłości. Grłównym produk- 
tem rolnym jest pszenica, a przy tem w mniej- 
szej ilości buraki uprawiano dla cukrowni w 
Mirczu. Przemysł fabryczny mało rozwinięty 
dla braku miast i dróg handlowych. Istnieje w 
całym powiecie 20 fabryk, w tej liczbie 9 go- 
rzelni z produkcyą wartości 306000 rs., jedna 



Hru. 



Hru 



Ul 



cukrownia wyrabiająca za 62000 rs., 1 młyu 
parowy (Pobereżany) z produkoyą na 28000 
rs., 6 małych browarów, 1 dystylamia i 2 wa- 
rzelnie miodu. Ogólna suma produkcyi wynosi 
413209 rs. Główną drogę komunikacyjną sta- 
nowi rz. Bug, która dla zmiennego stanu wody 
przedstawia wiele niedogodności przy spławie 
drzewa i zboża. Dróg bitych dla braku karnie- 
nia niema tu wcale, z wyjątkiem małego ka- 
wałka traktu z Lublina do Usciługa; zwykłe 
trakty zas dla gliniastego grantu są w porze 
deszczów lub roztopów nie do przebycia. Lud- 
noać powiatu wynosi 78226 dusz; szkół ele- 
mentarnych 72. Pod względem sądowym po w. 
H. dzieli się na cztery okręgi sądów pokoju: 
Jarosławiec, Grabowiec, Dyakonów, Mądry- 
niec zaś pod względem administracyjnym na 
13 gmin: Białopole, Grabowiec^ Horodło, Hru- 
bieazów, Jarosławiec, Kryłów, Miętkie, Mir- 
cze, Miączyn, Mołodziatycze, Moniatycze, 
Mieniany, Werbkowice. Dek. hrubieszowski 
rzym. kat. dyec. lubelskiej, składa się z 8 pa- 
rafij: Dubienka, Grabowiec, Horodło, Hrubie- 
szów, Kryłów, Moniatycze, Trzeszczany i U- 
chanie. Dek. hrubieszowski b. grecko-unic- 
kiej dyec. chełmskiej w 1863 r. dzielił się na 
18 parafij: Chyżowice, Gzerniczyn, z filią w 
Masłomęczu, Grudek-Ńadbużny, Hołubię, Ho- 
stynne, Hrubieszów, Kryłów z filią w Freho- 
rylu, Mircze, Modryń, Mołodziatycze, Niele- 
dew, Pawłowice, Peresołowice z filiami w Bo- 
hutyczach i w Gdeszynie, Podhorce nad Hucz- 
wą z filią w Gozdowie, Ślipcze z filiami w 
Czumowie i w Mieniach, Szychowice, z filią w 
Małkowie, Terebiń i Werbkowice. Dek. hru- 
bieszowski prawosł., ob. Chełm, Oua, Orot.y 
W. Bystrz., Br. CK 

Hrubki, szczyt w głównym grzbiecie Bes- 
kidu lesistego, w obr. gminy Berehów gór- 
nych, w pow. Łisko, wznosi się nad górnym 
biegiem Solinki. Wzniesienie 1185 m. 

Ilruboćicy, niem. GrubUu, ws serbska na 
saskich Łnżycach w parafii budyszyńskiej. W 
r. 1875 dm. 18, mk. 123. A. J. F. 

Hrubosz, szczyt w Tatrach nowotarskich 
na granicy liptowskiej, w głównym ich grzbie- 
cie, w obr. gm. Kościelisk. Od szczytu Babich 
Nóg (ob. Błyszcz i Babie Nogi) czyli Kamie- 
nistej (2128 m. pom. szt. gen.), główny grzbiet 
Tatr zwraca się na północ na przestrzeni 375 
m., poczem wysławszy ku płn.-zachodowi od- 
nogę, na 1600 m. długą, ku potokowi tyszniań- 
skiemu^ w której wznoszą się czubki 1805 ra., 
1537 m. i 1375 m. (szt. gen.), zwraca się ku 
północnemu-wschodowi po Smreczyński szczyt 
(2068 m, szt. gen). W tym otóż grzbiecie 
między Kamienistą a Smreczyńskim, wznosi 
się Hrubosz. Jestto wąski, nigdzie nad 1 m. 
nie szerszy szczyt, podłużny od północnego- 
wschodu ku południowemu*zachodowi, stromo 



spadający tak od wschodu jak zachodu. Połu« 
dniowo- wschodnie zbocze jest trawiaste, którem 
przejść mcina dogodnie do przełęczy, między 
Hr. a Kamienistą (1772 m. Janota). Przełęcz 
ta Stołami się zowie. Przedstawia cieka- 
wą rozpadlinę; jest szeroka, głęboka i o 
wysokich bokach, jak gdyby cała góra na 
dwie rozpadała się strony. Bx)zpadlina ta niec« 
kowata ciągnie się wysoko w górę pod Kamie* 
nistą czyli Babie nog^. Między Hr, a Smre- 
czyńskim szczytem również jest przełęcz (2047 
m. Janota). Wzniesienie Hrubosza 2057 m. 
(Janota). Br» O. 

Hrubsk, miejscowość, pow. skwirski, o 10 
w. odległa od m. Ghodorkowa (ob.), niedaleko 
od wsi Strucówki i Szczehliówki, pośród du- 
żych lasów położona; 50 lat temu była tu osa- 
da, mieszkańcy której przeniesieni zostali do 
innych włości przez Merszkowskiego ówczes- 
nego dziedzica; prócz bardzo wielu mogił* któ- 
rych liczą tu 684 (opisanie mogił w kijow- 
skiej gub. przez Fundukleja, str. 48), zasłu- 
guje tu na uwagę: 1) wał wysoki od 2 do 3 
sążni z przekopem na 5 sążni głębokości a dłu- 
gi na 2 wiorsty, zaczynający się nad stawem 
hrubskim i ciągnący się do stawu bykowskie* 
go; przekop zwykle bywa napełniony wodą; 
wat ten lud zowie żmijowy; 2) wały ciągnące 
się w kwadrat i obejmujące przestrzeni 2 w. 
kw., w wałach znajduje się 6 wjazdów; 3) 
przy jednym z owych wjazdów znajduje się 
okrągła przestrzeń 300 kw. sążni otoc